Aqtalmaı qalǵan arys (Qazaqtyń alǵashqy ulttyq áskerı mamany Aıtqalı Abylaev týraly ne bilemiz?)

Bul – búgingi dáýirdiń talaby. Sol sebepten alda atqarylatyn ıgi ister men shara­lardyń bastaýynda arhıvtiń qupııa qorlaryn­daǵy aqtańdaqtar aqıqatyn arshyp alyp, ǵylymı turǵyda júıeli zerttep-zerdeleý, saralap-tujyrymdaý baǵytyndaǵy keshendi jumystardy qolǵa alý mindeti tur.

Keńes ókimetiniń alǵashqy jyldary júrgize bastaǵan eldegi saıası, áleýmettik-ekonomıkalyq ózgeristerdiń nátıjelerine qazaq dalasynda da halyq narazylyǵy týdy. Munyń basty sebepteriniń biri ǵasyrlar boıy qalyptasqan óndiris qural-jabdyqtaryna jekemenshikke negizdelgen qoǵamdyq qatynastardy túbegeıli qıratý boldy. Eldegi kommýnıstik partııanyń solaqaı saıasaty, asharshylyq pen joqshylyq, orynsyz aıyptaýlar, kúshtep ujymdastyrý, tonaý, oıdan shyǵarylǵan aýyr salyqtar, maldy zańsyz tárkileý, sholaq belsendilerdiń asyra silteýi men júgensizdigi, osylardyń barlyǵy jınaqtala kelip, qarapaıym adamdardyń zańdy ashý-yzasyn týǵyzdy. Qoǵamda jeńiske jetken proletarıat dıktatýrasynyń yzǵarly aıazy qaqap turdy. Keńes ókimeti óz saıasatynda basqasha maqsat-múddeni kózdedi. Jar­qyn bolashaqqa bastap baratyn «kemeńger» partııanyń júrgizip otyrǵan saıasatynda sóz ben is qabyspady.

Orynbor gýbernııasy RKP (b) organy «Kommýnar» gazetiniń 1920 jylǵy 2 qazan kúngi senbilik sanynda E.Plıýdov «K vsekırgızkomý sezdý» degen shaǵyn maqalasynda: «Mnogıe ımenno ız kırgızkıh predstavıteleı, osobenno tak nazyvaemogo «Alash Ordınskogo» tolka, zabyvaıýt glavnye predposylkı, s kotorymı revolıýsıonnyı proletarıat, v lıse kommýnıstıcheskoı partıı, podhodıt k osýshestvlenııý prınsıpa samoopredelenııa nasıonalnosteı: «Sovetskaıa vlast ı dıktatýra proletarıata». I kak by nı bylo trýdno – kırgızskıı narod s pomoshıý revolıýsıonnogo proletarıata RSFSR pereıdet k nemý, kak k edınstvennomý zalogý svoego osvobojdenııa», dep kesip-piship pikir bildiredi. Al aqıqatynda ómir shyndyǵy basqasha bolatyn. Taptyq memlekettiń nyshany oraq pen balǵa arasynda búkil júıege qarsy erkin oıly azamattar men qarapaıym qoǵam músheleriniń ómir súrý quqyǵy úshin jantalasy men janaıqaıy «óte qupııa», «qupııa» buryshtamalary soǵylyp, arhıvtiń arnaıy qupııa qorlaryna jiberildi. Sondaı qujattardyń keıbiri joıyldy.

1921-1930 jyldary Batys Qazaqstan aıma­ǵynda Keńes ókimetiniń saıasatyna qarsy is-qımyldar júrgizgen «bandylar» men «qaraq­shylar» toby týraly málimetter Batys Qazaq­stan oblysy memlekettik arhıviniń 1588 qor, №28 istegi qujattarda saqtaýly eken. Onda­ǵy derekter Keńes ókimetiniń alǵashqy jyl­dary el ishinde «bandy», «qaraqshy» atan­ǵan toptar týraly sarań da jartymsyz materıaldardy kezdestirýge bolady. Bir erek­sheligi, jańa ókimettiń saıasatyna qarsy­lar Qazaqstannyń barlyq aımaǵynda is-áreket etkendigi jónindegi málimetter arhıv qor­larynda saqtalǵan tarıhı qujattarda hat­tal­ǵan. Mysaly, Qazaqstan Respýblıkasy Prezı­denttik arhıvi (QR PA) qorynda kóptegen derek kezdesedi. Osy derekterde 1928-1929 jyldary Aqmola, Oral, Adaı, Syrdarııa, Gýrev okrýgterinde, 1931 jyly Aqsý, Qordaı, Taldyqorǵan, Qaratal, Qastek, Oral, Syrdarııa, Kókpekti, Jarma, Aıagóz, Kúrshim, Zyrıanovsk, Qarqaraly jáne Túrkistan aýdandary terrıtorııasynda keńes organdary irili-usaqty «bandylar», «qaraqshylar», «búlikshiler» toby dep aıdar taqqan toptar áreket etkeni jónindegi málimetter Birlesken memlekettik saıası basqarmasynyń (OGPÝ) BKP (b) Qazaq О́lkelik Komıtetine jiberip otyrǵan asa qupııa operatıvti barlaý habarlarynda kórsetilgen. Bul toptardyń izine túsken Qyzyl armııanyń arnaýly bólimderiniń otrıadtary muzdaı qarýlanyp, dalany kezip júrdi. Mundaı shaǵyn toptar burynǵy Oral gýbernııasynyń Gýrev ýeziniń, keıin okrýg aýmaǵynda is-qımyldarymen kózge tústi. Sol tusta qarsylyq bildirýshilerdiń kópshiligi vıntovka, revolver, shıti myltyq, qylysh, qanjar sııaqty qarýlarmen qarýlandy. Bul Azamat soǵysy jyldary Oral kazak áskeriniń eń aqyrǵy atamany, general V.Tolstovtyń armııasy Qyzyl armııa bólimderiniń soqqysynan shegingen tusta tastap ketken qarý-jaraqtar bolatyn. Tastap ketken karýlar jergilikti halyq qolyna tústi.

Biraq Keńes ókimeti kezinde bul qarýdyń birqataryn halyqtan jınap aldy. Degenmen keıbir turǵyndar qolǵa túsken qarýlaryn tapsyrmaı, saqtap qalǵan. Keıin sol qarýlardy paıdalandy. Saqadaı saı qarýlanǵan úkimet­tiń arnaýly otrıadtaryna shaǵyn toptardyń tabandy túrde qarsylyq kórsetýi múmkin emes edi. О́ıtkeni olar elden jyraqta qum-qııa­larda, taý bókterleri men shatqaldarda, úńgir­lerde jasyrynyp, qıyn jaǵdaılarda kún kórdi. Qarsylyq bildirýshiler elge tizesi bat­qan sholaq belsendiler men qyzmetin asyra paı­da­lanǵan mılısııa qyzmetkerleriniń jazasyn berdi.

Biz arhıv derekterinen qarsylyq bildirgen toptardyń birli-ekili basshylary týraly derekti ǵana bilemiz. Al olarmen qoıan-qoltyq birge júrgen azamattar týraly málimetter áli de tolyq ashyla qoıǵan joq. Osy oraıda arhıv derekterinen alǵan málimetterdegi keıbir azamattardyń esimderin atap ótkenimiz jón shyǵar. Máselen, Aıtqalı Abylaev – taǵdyry kúrdeli tulǵanyń biri. Ol Oral oblysy, Jympıty ýezinde dúnıege kelgen. Alashorda qozǵalysynyń kórnekti ókili. Batys Alashorda ofıseri, qazaqtyń alǵashqy ult­tyq áskerı mamandarynyń birinen sanalady. Aqpan tóńkerisi qarsańynda Oral real­dyq áskerı ýchılıshesin bitirgen. 1918 jyly jazda IV Qazaq Oral oblystyq seziniń qarary­men gımnazııalarda, realdyq ýchılıshede, muǵalimder mektebinde jáne ýezdik-orys-qa­zaq mektepterinde orys azamattyq bilimin alǵan qazaq jastarynan áskerı komandalyq qura­myn ázirleý maqsatynda burynǵy orys armııasynyń úlgisimen Oıyl ýálaıaty úkimeti Jympıtyda ashqan qazaqtyń tuńǵysh ulttyq áskerı mektebi – alty aılyq Oıyl ýálaıaty ıýnkerlik mektebiniń alǵashqy túlekteriniń biri.

Alash mılısııasynyń quramynda ásker jasaqtaýǵa qatysyp, halyq arasynan áskerge qajetti salyq jınaýshy júzdikke jetekshilik etken. 1918 jyly Jympıtydaǵy Alash garnızonyn basqardy. Bolshevızmge qarsy kúresýge qatysty qurylǵan komıssııanyń quramynda boldy. 1919 jyly Qyzyl armııa quramyndaǵy V.Chapaev dıvızııasynyń 443-bekinis batalonyn qolǵa túsirý operasııasyna qatysty. 1920 jyly Oral gýbernııasynyń nesıe meke­mesinde, 1930 jyly Túrkistanda túrli qyz­metter atqardy. 1934 jyly Almatyda Alash ofıseri retinde tutqyndaldy. 1936 jyly Oral qalasyna aıdalyp, 8 jylǵa bas bostandyǵynan aıyryldy. Qaharly 1937 jyly atý jazasyna kesildi. Alaıda aqtańdaq jyldardyń qurbany bolǵan arys búginge deıin aqtalǵan joq.

 Oral gýbernııasyndaǵy Gýrev okrýgi, Qarakól bolysy, Taısoıǵan qumynda Qunys­kereı (arhıv qorlarynda Qudysgereı dep ja­zylǵan) Qojahmetov tobynda Erbolat Qojy­baev, Musa Qondybaev, Esqalı Barsıkov, Sataı Bergıev, Kúnatar Bekbembetov, Elmaǵambet Izmaǵambetov,Teleý Istambetov, Mámbetov (esimi atalmaǵan), Ihsan Qojasov, Qalı Qoja­nov, Kenjaev, Júke Aımaǵambetov boldy. Bir nazar aýdaratyn jaıt, atalǵan arhıv dereginde Qunyskereı Qojahmetovti burynǵy Alashorda ofıseri dep kórsetedi. О́kimettiń jazalaýshy organdary tarapynan qarsy shyqqan azamattardyń jazasyn aýyrlatý maqsatynda barlyq páleni úıip-tógip, qosyp jazý tásilderdi qoldanylǵany aqıqat. Bul da sondaı qıturqy áreketterdiń bir sharasy bolar. Artynan tús­ken qýǵynnan yǵysyp, Mańǵystaýǵa qaraı bet túzegen. Keıin Adaı kóterilisine qaty­syp, jaýlarynyń záre-qutyn qashyrǵan aıla­kerligimen kózge túsken Qunyskereıdiń Keńes ókimeti ornaǵan kezde jumysqa belsene ki­risip, eńbek sińirip, aýyldyq keńestiń tór­aǵasy bolǵany belgili. Jergilikti ókimettiń júr­gizip otyrǵan ozbyrlyǵyna ashyqtan-ashyq qar­sylyq bildirgen azamat. О́kinishke qaraı, keıin oǵan jala jabylyp, ókimet tarapynan qýǵyn­súrginge, qýdalaý men túrtkige ushyraıdy. Aqy­rynda ókimettiń «jaýy» atandy.

Arhıv qujattarynda jıi kezdesetin esim­derdiń biri – Erǵalı Aıazbaev. Sol bir kezeń­de ol gýbernııa aımaǵynda aqyndyǵy, seri­ligi, batyrlyǵymen ári barymtashylyǵymen ta­nylǵan. Biraq kedeı-kepshikten laq tartyp alypty degendi estigen jan joq. Atalǵan arys týraly alǵashqy derekter jazýshy Qalmuqan Isabaevtyń «Sońǵy erlik» atty derekti pove­sinde kezdesedi. Keńes ókimetiniń alǵashqy jyl­darynda jergilikti jerde qurylǵan qyzyl otrıadty basqarǵan. Keıin jergilikti qy­zyl belsendilerdiń asyra silteý saıasatyna narazylyq tanytqan ol qolyna qarý alýǵa májbúr boldy. Arhıv qoryndaǵy qujattarda E.Aıazbaevty Bókeı gýbernııasynyń Talovka ýezindegi Mahmýd Mangyshevtyń bandasynyń múshesi dep kórsetedi. E.Aıazbaevtyń tobynda Abdolla Izbasarov, Quttybaev, Demeý Qut­tyǵulov, Salyq Sábıtov, Dımıtrıı Sıdrov, Mıkam Kishkinbaev, Jumabaı Aıazbaev sııaqty azamattardyń bolǵandyǵy týraly málimetter arhıvte saqtalǵan qujattarda hattalǵan.

Sondaı-aq ókimet saıasatyna qarsy toptyń birin burynǵy Gýrev ýeziniń mılısııa bastyǵy Habıbaı Áljanov ta basqarǵan. Arhıv derek­terinde ony Alashorda áskeriniń ıýnkeri dep kórsetken. Ǵazız Azımýhanov burynǵy aq gvardııashy ofıser, Janysqalı Muqashev (Gýrev ýezdik mılısııa basqarmasynyń kómekshisi, 1924 jyly burynǵy Alashorda ofıseri re­tinde jumystan shyǵarylǵan), Otarǵazy Kýte­baev mılısııa qyzmetinen patsha ókimeti tu­synda polısııa qyzmetinde bolǵandyǵy anyq­talyp, jumystan shyǵarylǵan. Ilbishin ýezine qarasty Inder bolysynyń №4 aýylynda Nursultan Qojahmedov, Adaı okrýginiń Aqkól mekeninde Qurmash Akdombaev (Atambaev), Gýrev ýezi Rakýsha bolysynyń №7 aýylynda Aýdanbaı Osanov basqarǵan topta Qalı Baqbaev, Qadyrǵalı Mandyǵalıev bolǵan. Ýezd aýmaǵynda Beket Dybysov, Quttygereı Dybysov, Redýt bolysynyń Saraıshyq aýyl­dyq keńesinen Abdrahman Popılov, Espol boly­synyń turǵyny Tólegen Dúısenǵalıev, Jem bolysynyń №5 aýylynda Qurmanǵalı Nurlybaev basqarǵan shaǵyn toptar keńes organdary qyzmetkerlerine shabýyl jasady.

Keńes eliniń alqyzyl týyndaǵy jumysshy balǵasy men sharýa oraǵy belgisi arasynda qalǵan Alash qaıratkerleri men myńdaǵan qarapaıym turǵyndar «halyq jaýy», «japon-german tyńshysy», «bandy-qaraqshy» degen jeleýmen jazyqsyz tutqyndaldy. Solardyń bári ıtjekkenge aıdalyp, atylyp ketti. Eli­niń táýelsizdigi men erkindigi jolyndaǵy kúreste ómiri men ıdeıasy keńestik oraqpen ory­lyp, «besjyldyqtar» balǵasymen myljala­nyp, qyzyl qanǵa batqany ókinishti-aq. Qoǵam já­ne memleket qaıratkerlerin negizsiz aıyptaý, óz quqyǵy úshin bas kótergen sharýalar men jekelegen azamattardyń, baılardyń dú­nıe-múlkin tárkileý kezinde adam quqy men zań­dy­lyqtyń óreskel buzylýyna jol berildi. Endi qazaq ultyna jasalǵan osynaý náýbetke jańasha kózqaraspen saıası baǵa berilip, tarıhı ádildik qalpyna keltirilse, bul búgingi táýelsiz el urpaǵynyń arystar arýaǵy aldyndaǵy adaldyǵy bolar edi.

Aqqalı AHMET,

H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý memlekettik ýnıversıtetiniń professory,

tarıh ǵylymdarynyń doktory