Odaqqa daq túsirtpeý – basty mindet

О́tkende Máskeýdegi iri kókónis satatyn bazardyń jabylýy men sol mańda páterlerde turyp jatqan kóptegen eńbek mıgranttarynyń ustalýy kóp jaıtty ańǵartqandaı boldy. Onyń ústine «Reseı tek orys­tar úshin» degen urandardyń órshı túsýi sońǵy jyldary orys jerinde eńbek mıgranttarynyń qatary artyp, olardyń yqpaly barǵan saıyn kúsheıip kele jatqandyǵymen túsindirilse kerek.

2015 jyldyń 1 qyrkúıeginen Eýrazııalyq odaq jumysyn bastaıdy dep kútilýde. Keden odaǵynyń zańdy jalǵasy bolyp tabylatyn bul ekonomıkalyq uıym TMD aýmaǵyndaǵy 170 mıllıon adamdy qamtyǵan rynokta elder taýarlarynyń erkin qozǵalýy úshin jaǵdaılar jasaýǵa baǵyttalǵan. Alaıda, sońǵy sammıt barysy sheshimin tappaǵan túıtkilderdiń jetkilikti ekenin baıqatty.

Parlament palatalarynyń bir­lesken otyrysynda sóılegen sózin­de Qazaqstan Respýblıkasynyń Pre­zıdenti Nursultan Nazarbaev depý­tattar aldynda Birtutas ekono­mıkalyq keńistikti damytý jóninde úlken sharýalar turǵandyǵyn aıt­qan-dy. Árıne, bul jerde Elbasy Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqty meńzegeni belgili. Qazaqstan osylaısha ıntegrasııalyq úderisterden shet qalmaıtynyn taǵy bir ret qýattap berdi. Eýrazııashylyq ıdeıasyn Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Máskeý Memlekettik ýnı­versıteti qabyrǵasynda 90-shy jyldardyń basynda jarııa etke­ni belgili. Sodan beri de biraz ýaqyt ótti. 1995 jyly EýrAzEQ qu­rylsa, 2000 jyly ol Reseı Fede­ra­sııasynyń usynysymen qaıta qurylymdanyp, onyń qataryna Qazaqstan, Reseı, Belarýs, Qyr­ǵyz­stan jáne Tájikstan kirdi. 2007 jyl­dyń 6 qazanynda Qazaqstan, Bela­rýs jáne Reseı Keden odaǵyn qurý týraly kelisimge qol qoısa, ol 2010 jyldyń 1 qańtarynan júzege asty. Sol kezden múshe memleketter aýmaǵynda birtutas kedendik tarıf engizilip, kompensasııalyq, dempıngke qarsy, áleýmettik qorǵaýlardan ózge ekonomıkalyq turǵydaǵy keder­giler men kedendik alymdar qolda­nylmaıtyn boldy.

Alaıda, Keden odaǵy elimiz ká­sip­kerleri úshin ózindik aýyrt­pa­lyqtaryn ala keldi. Qazaqstandyq konfet, alkogol, et ónimderi sııaqty taýarlar Reseıdiń ishki talaptaryna saı emes degen jeleýmen nemese ártúrli basqa da sebeptermen naryqqa jiberilmedi. Otandyq kásipkerler shaǵymdana bastady. Sondaı kezdesýlerdiń birinde Elbasy: «Eger Keden odaǵynda Reseı men Belarýsten básekelestikte jeńiler bolsaq, onda BSU-ǵa kirgende ne isteımiz?» degen saýalyn tótesinen qoıdy. Sol kezde de Odaqtyń kerek­tigin, qıyndyqtardyń bolaryn bu­ǵan deıin eskertkenin, sondyqtan básekelestikke beıimdele berý qa­jettigin atap kórsetti. Statıstıka má­limetteri kórsetkendeı, 2013 jyl­dyń alǵashqy 2 aıynda elimizdiń Keden odaǵy aýmaǵyndaǵy saýda aınalymy 23,5 paıyzǵa artyp, 4 mıllıard dollarǵa jetti. Negizinen, Qa­zaqstan metaldardy, mıneraldardy jáne hımııalyq ónimderdi eksportqa shyǵaryp keledi. Al syrttan máshıne jasaý, mal jáne ósimdik ónimderin ákelip júr.

О́tken jyly Reseıden Qa­zaq­stanǵa 46 mıllıon dollarǵa kúshti spırttik ishimdikter alyp kelinse, kerisinshe, ol jaqqa 0,5 mıllıon dollarlyq spırttik ónim saýda­lanypty. Bir ǵana sút ónimderi boıynsha syrttan jylyna 1 mıllıon tonna tasymaldanady eken. Sondaı-aq, syrttan arzan et satyp alynatyny da jasyryn emes. Bul rette, Qazaqstan soltústik kórshimiz naryǵyna 60 myń tonna et shyǵarady dep mejelengen edi. О́kinishke qaraı, bul mindet údesinen shyǵa almaı kelemiz.

Elbasy Mınskide ótken Joǵary eýrazııalyq ekonomıkalyq keńestiń otyrysynda sóılegen sózinde memleket ıntegrasııalyq úderisterge eń aldymen jalǵyz ózi tarqata almaıtyn túıtkilderdi sheshý úshin qatysatynyn basa atap ketti. «Ús­ti­mizdegi jyldyń tek jeti aıynyń ózinde Reseıden Qazaqstanǵa alyp kelingen ónim eksporttalǵannan úsh ese kóp, al Belarýspen bul aıyr­mashylyq segiz ese» dedi Nur­sultan Ábishuly áriptesterine qaratyp. Reseı tarapy Elbasynyń bul aıtqandarymen keliskendeı boldy jáne ártúrli kedergilerdi alyp tastaýǵa kóngendeı keıip tanytty. Osy rette, Qazaqstan Pre­zıdenti Odaqqa múshe elder ara­syndaǵy saýda qatynastarynyń teń­gerimin qalyptastyrý úshin bir­lesken kásiporyndar qurý qa­jettigine erekshe nazar aýdartty. Jalpy, Qazaqstan, Reseı jáne Belarýs múshesi bolyp tabylatyn Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq 2015 jyldan bastap jumysyna kirisse, TMD-nyń jalpy ónimin qosqandaǵy IJО́-niń 85 paıyzyn quraıtyn ári ortaq kedendik aýmaǵy bar bul Odaq ekonomıkalyq ıntegrasııanyń úlgisin kórsetýi tıis. Qazirdiń ózin­de Reseı pre­zıdenti V.Pýtınniń málimetine júginsek, KO-nyń syrt­qy naryqpen saý­da aınalymy ústimizdegi jyldyń segiz aıynda 604 myń dollardy kórsetken. Jáne de ústimizdegi jyldyń birinshi jartysynda IJО́ 1,7 paıyzǵa ósip, ózara saýda aınalymy qańtar-tamyzda 2 paıyzǵa artqan.

Bir qaraǵanda, barlyǵy durys sekildi. Osy oraıda, V.Pýtınniń «Izvestııa» gazetinde jarııalanǵan maqalasyna nazar aýdaratyn bolsaq, onda ol bylaı deıdi: «Biz serpini jaǵynan Azııa-Tynyq muhıty óńiri men Eýropa arasyn tıimdi «jalǵaýshy» rólin atqaratyn jáne de qazirgi zamannyń bir polıýsi bola alatyn qýatty ulttyq múddeden joǵary turatyn birlestikti usynyp otyrmyz. Sonyń ishinde osy jaıt Keden odaǵy men BEK bazasynda tolyqqandy ekonomıkalyq odaq quryp, valıýta saıasatymen jáne ekonomıkalyq úılestirýmen tyǵyz baılanysqa kóshýimiz kerek degendi bildiredi». Reseı basshy­synyń «ulttyq múddeden joǵary turatyn» degen sóziniń astarynda zil bolmaýy da múmkin, biraq bul máselege taǵy bir belgili saıa­sat­kerdiń ún qatýy jaǵdaıǵa basqa­sha qaraýǵa májbúrlegeni belgili. Ol – Memdýma spıkeri Sergeı Na­ryshkınniń ótken jyly ulttyq múddeden joǵary EýrAzEQ Par­lamenttik Assambleıasyn quraıyq degen usynysy. Áıtpese, Pýtınniń: «Qazaqtar ne usynsa da, jaman nárse usynbaıdy», degenin de qulaq shalǵany bar.

Jalpy, soltústiktegi kórshimiz saıasatkerleriniń sózderi men isterine qarap, sarapshylar óz oılaryn aıtyp ta qoıǵan. Sondyqtan oǵan toqtalmaı-aq qoıaıyq. Basty maqsat – ekonomıkasy 15 ese úlken Reseıdiń elimizge yqpaly qanshalyqty nemese syrtqy kúshterdiń «úshtik» odaqqa degen kózqarasy qandaı degen suraqtarǵa jaýap izdeý. Aspan-asty eli Ortalyq Azııa elderin qar­jylyq quıylymdary arqyly (Qazaqstanmen – 30, al О́zbekstanmen 15 mıllıard dollarlyq kelisimge qol qoıylǵany belgili) ózin tartymdy etip, alystan baqylaýdy jón kórip otyrǵan syńaıly. Batysty aıtqanda, eń aldymen aýyzǵa Ulybrıtanııa men AQSh túsedi. AQSh-tyń burynǵy memhatshysy H.Klınton Birtutas ekonomıkalyq keńistiktiń qurylýyna qarsy ekendigin bildirýi Batystyń kózqarasymen qabysyp jatyr desek, qatelespeımiz. AQSh pen EO eýrazııalyq keńistikte ózderi­men teń sóılese alatyn taǵy bir yqpaldy kúshtiń paıda bolǵanyn qalamaıtynyn ýaqyt kórsetip te, dáleldep te berdi. Bul eldermen Soltústik alıans arqyly odaqtasatyn Túrkııany Keden odaǵy músheligine qabyldaýdy usynǵan Qazaqstan Prezıdentiniń usynysyn Reseıge teńgerimdi kúshti qalaıtynynyń belgisi retinde qarastyrýǵa bolar. Onyń ústine, sońǵy 10 jylda Túrkııa men Reseı arasyndaǵy saýda aınalymy alty ese ósip, 2012 jyly 33,3 mıllıard AQSh dollaryna je­tip­ti. Eki el saýda-sattyqty 2023 jy­ly 100 mıllıardtan asyramyz dep otyr.

Sońǵy jyldary Reseıden mıl­lıardtaǵan dollarǵa qarý-jaraq satyp alyp júrgen Úndistan da óz ónimderin ótkizetin naryqqa múddeli ekenin baıqatyp júr. V.Pýtınniń Úndistan men Keden odaǵy arasynda erkin saýda aımaǵyn qurý týraly kelisimge qol qoıýǵa qyzyǵýshylyq tanytýyn Joǵary eýrazııalyq ekonomıkalyq keńes otyrysy barysynda jetkizýi osy sózimizdiń bir aıǵaǵy bolsa kerek. Qazirgi tańda Qyrǵyzstan men Tájikstannyń da Keden odaǵyna múshe bolyp kirýine qatysty kelissózder júrgi­zi­lýde. Árıne, bul elderdiń Odaq­qa bereri shamaly. Bul jańa úmit­kerlerdi sarapshylar Belarýs sııaqty qarjylyq quıylymǵa dámeli elder sanatyna jatqyzyp júr. Saıasattanýshy Dosym Sátbaev osy rette Odaqty jańa múshelermen keńeıtýge asyǵystyq sońy úlken problemalarǵa alyp kelerin, son­dyqtan talaptardyń qatań bolýy qajettigin atap kórsetti. Budan basqa, Keden odaǵyna múshelikke Sırııa, Vetnam, Jańa Zelandııa, Izraıl sııaqty elder de suranyp otyrǵandaı. Reseı Keden odaǵy quramynda Armenııa men Ýkraınany jáne Moldovany kórgisi keletinin jasyrmaıdy.

Ýkraınanyń Keden odaǵyna mú­­she bo­la almaıtyny áýelden bel­gili jaıt. Leonıd Kýchmanyń «Ýk­raına» prezıdenttik qory ja­nyn­daǵy Strategııalyq baǵalaý­lar ınstıtýtynyń dırektory Pavel Gaıdýskıı Ýkraı­nanyń Keden odaǵyndaǵy músheligi bul eldiń BSU aldyndaǵy mindetterimen, son­daı-aq, EO-men aradaǵy tereń ári aý­qymdy erkin saýda aımaǵyn qurýymen úılespeıdi, óıtkeni, KO syrtqy saýda saıasaty men ózindik ıntegrasııany júrgizetin quqy, organy (KO komıssııa­sy) bar qurylym degendi aıtypty. Al 45 mıllıon turǵyny bar Ýkraınanyń qazirgi basshysy Vıktor Iаnýkovıch Keden odaǵymen aradaǵy saýda 65 mıllıard dollar ekenin tilge tıek ete kelip, óz eliniń halyqaralyq mindettemelerin buzbaı, yntymaqtastyqtyń jańa modelin izdestire bererine sendirgen. Ústimizdegi jyldyń tamyzynda Reseı óz aýmaǵyna ýkraınalyq ımportqa shekteý qoıa otyryp, kedendik tekseristerdi kúsheıtti. Bir aptadan keıin bul shekteýler alynyp tastaldy. Biraq V.Pýtınniń ekonomıka máseleleri jónindegi keńesshisi Sergeı Glazev eger Ýkraına Eýro­pa­lyq Odaqpen kelisimge qol qoı­sa, onda mundaı kedergiler jıi qaıta­lanýy múmkindigin de eskertken edi.

Armenııa prezıdenti Serj Sarg­sıan Máskeýge kelgen saparynda óz eliniń Keden odaǵyna múshe bolyp kiretindigin málimdegenmen, Erevanda oryn alǵan myńdaǵan adam qatysqan qarsylyqtar turǵyndardyń Odaqqa kirýdi qosh kórmeıtinin baıqatyp qaldy. Armenııanyń Keden odaǵyna múshelikke alynýyna qatysty su­raqqa jaýabynda Belarýs pre­zıdenti Aleksandr Lýkashenko Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Na­zarbaevqa silteme jasaı otyryp, bul eldiń Ázerbaıjanmen aradaǵy sheshimin tappaǵan aýmaq boıynsha kıkiljińi barlyǵyn, al Eýropa mundaı elderdi óz qatarlaryna qosýǵa um­tylmaıtynyn erekshe atapty. Áıt­se de qaýipsizdik máselesi jóni­nen Re­seıge táýeldi el onyń yrqynan shy­ǵa qoımaıdy dep túıýge negiz bar. Mol­dovanyń sharaptaryna, Lıtvanyń sút jáne sút ónimderine kedendik tek­se­ris­terdi kúsheıtkenimen, Máskeý olarǵa óz yqpalyn júrgize almaı keledi. Tip­ti, sońǵysynyń Eýropalyq Odaqtyń mú­shesi ekeni belgili.

О́tkende Máskeýdegi iri kókónis satatyn bazardyń jabylýy men sol mańda páterlerde turyp jatqan kóptegen eńbek mıgranttarynyń ustalýy kóp jaıtty ańǵartqandaı boldy. Onyń ústine «Reseı tek orystar úshin» degen urandardyń órshı túsýi sońǵy jyldary orys jerinde eńbek mıgranttarynyń qatary artyp, olardyń yqpaly barǵan saıyn kúsheıip kele jatqandyǵymen túsindirilse kerek. Reseı Orta­lyq bankiniń málimetterine qara­ǵanda, osy elden Ortalyq Azııa­ǵa jóneltilip jatqan aqsha aýdarylymdarynyń kólemi – 11,7 mıllıard dollarǵa jetken kórinedi. О́zbekstandyq azamattardyń óz elderine aýdarǵan qarjysy 2012 jyly 33 paıyzǵa ósip, 5,7 mıllıard dollardy qurapty. Budan basqa, Qyrǵyzstanǵa 1 mıllıard 859 mıllıon, Tájikstanǵa 3 mıllıard 651 mıllıon jáne de Túrkimenstanǵa 37 mıllıon dollar aýdarylǵany málim bolǵan. Qazaqstanǵa aýdarylǵan qarjy ótken jyly 461 mıllıon dollardy qurapty. Jalpy, Reseı Federaldy mıgrasııalyq qyzmetiniń málimetine qaraǵanda, 2012 jyly osy elde 10 mıllıon 300 myń sheteldik tirkelgen. Sonyń basym bóligi eńbek mıgranttary ekenin, onyń 2 mıllıon 333 myń 244-in О́zbekstannan kelgender quraǵanyn eskersek, Máskeýdiń mundaı áreketin túsinýge bolatyndaı.

Eýrazııalyq ekonomıkalyq ko­mıs­sııanyń qyzmetkerlerine qa­tysty aıtqanda, onyń basym bóli­gin reseılikter quraıtyny málim. Shtattyq qyzmetkerlerdiń 84 paıyz­ǵa jýyǵy Reseı azamattary bol­sa, Qazaqstanǵa tıesilisi – 10, al Belarýstiki 6 paıyzdy quraıdy. Tipti, keıbir kezde reseılikter 88 paıyzdy quraıdy degen málimetter de keltirilip júr. Jalpy, soltústik kórshimizdiń naryǵy úlken bolǵandyqtan, onyń baj salyǵyndaǵy úlesi de qomaqty. Sondaı-aq, Komıssııa apparatyn qarjylandyrýdaǵy úlesi de basym, sondyqtan reseılikterdiń de yqpaly joǵary deýge negiz bar. Bul rette Senat Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaev kelissózderdiń kásibı tómen deńgeıde ótkendigin qatty synǵa alýy da oryndy. Eýropa Qaıta qurý jáne damý bankiniń sarapshylary Keden odaǵyna múshe Qazaqstan men Belarýstiń Qytaımen jáne Eýropalyq Odaqpen saýda aınalymy sál de bolsa tómendegenin aıta kelip, biryńǵaı kedendik tarıftiń qyzyǵyn tek Reseı ǵana sezinip otyrǵandyǵyn kóldeneń tartady. Osy jerde atalǵan bank ekonomısteri bolashaqta Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń ulttyq organdarynan joǵary turatyn qurylymdardy qurý kezinde birqatar kúrdeli jaǵdaı qalyptasýy yqtımal ekenin de eskertip otyr.

Budan shyǵatyn qorytyndy Qazaq­stan úshin ıntegrasııaǵa eń yńǵaıly uıym ázirge Keden odaǵy ǵana bolyp tur. Ortalyq Azııa elderi ekonomıkasynyń yq­shamdyǵy men damymaǵandyǵy, al Qytaıdyń tym alyptyǵy ekonomıkalyq jaǵynan odaqtasýǵa esh múmkindik bermek emes. Elimizdiń Keden odaǵy bazasynda zaman talaptaryna jaýap bere alatyn jańa odaq qurýǵa umtylýy da sondyqtan. Olaı bolsa, Odaqqa daq túsirtpeý basty mindet bolyp qala bermek.

Asqar TURAPBAIULY,

«Egemen Qazaqstan».