Baqsańyz, uly kóshpendilerdiń sarqytyndaı qısapsyz qol jınap, qus qanaty talatyn salqar dalany emin-erkin jaılaǵan saq pen ǵunnyń urpaǵyna er-toqymnyń orny erek bolǵany tarıhtan aıan. Sol taýandy tarıhtan syr tartpas buryn erjúrek erdiń qanatyna balanyp, ulttyń tirlik tutqasyna balanǵan jylqy týraly az-kem toqtala ketkenimiz artyq bolmas. Búginde babalarymyzdyń er-turmandy, sonyń ishinde úzeńgini oılap tapqanyn jalpaq álem moıyndaıdy. Sonymen birge bul jańalyq álemdik órkenıettiń damýyna da negiz bolǵany anyq.
Endi oılap qarasańyz, sol uly halyqtyń zańdy urpaǵy bizbiz, túbimiz túrki ulyspyz. Qazir de qazaqqa murnyn shúıire qaraýǵa beıil keıbir halyq shandyp-shandyp shárkeı kıip, jalań júrgende biz talqydan teri ótkerip shalbar kıip, at qulaǵynda oınadyq. Qus qanaty talatyn aıshylyq qashyqtyqtar bizdiń tabanymyzda ılenip jatty. Tipti Altaı men Atyraýdyń arasyn alty-aq kúndik jol etken de bizdiń balbal pishindi bahadúr erler emes pe? Mine, budan soń qalaı Uly daladaǵy uly halyqpyz dep maqtanbasqa? Nege biz óz tarıhymyzdy sonaý Tıgr men Efrat ózeniniń jaǵasynda-aq órkenıettiń altyn besigi atanyp, atyn dúrletken vavılondyqtardaı álemge ańyz ǵyp aıtpasqa?! Ol úshin taǵy qandaı qadam kerek dep oılaısyz?
Bizdińshe, áýeli osynshama baı tarıhymyzdy baıandy zerttep, zerdeleı almaýymyzdyń ózi ulttyń uıaty bolsa kerek. Bulaı baılam jasaýdaǵy sebep te bireý-aq: taǵylymy mol tarıhı jazbalarǵa jolyqqan saıyn osy oıǵa tap bolamyz. Mysaly, dana halqymyzda «At ústindegi qazaq – taq ústindegi qazaq» degen kesek sóz bar. Nege bulaı aıtty deısiz ǵoı? Bul suraqtyń jaýabyn tabý úshin elimizdiń ertedegi tarıhı jazbalaryna úńilip kórgenimiz artyq bolmas. Sol jazbalardyń birinde saq, ǵun, úısin, qańly, alan elderi jańa dáýirden jeti ǵasyr buryn da er-turman, kúıme, arba, arqan-jip, qarý-jaraq, saýyt-saıman jasap qoldanǵany aıǵaqtalady.
Ol az deseńiz, el arheologteri Gan Sý, Turpan, Altaı, Sanjy, Ile alqaptaryndaǵy saq, úısin turaqtarynan tapqan atqa mingen shabandoz, ertteýli at, júgen, aýyzdyq, úzeńgi qatarly zattar aıǵaq. Munan bólek, qazaq dalasyndaǵy jartastarǵa syzylǵan ertteýli at sýretteri, Baıqal kóli, Saryózen ańǵary, Kaspıı mańaıy, Dýnaı ózeni alqaby, Alshyn taýy, Tileý taýy qoınaýlarynan qazyp alynǵan er-turman jasaý sheberhanalary dáleldep otyr. Alysqa barmaǵannyń ózinde kúni keshegi Aqtaý qalasy mańynan tabylyp, ǵundarǵa tıesili dep tanylǵan er-toqymnyń jaıyn oısha elep-eksheńiz.
Senbeseńiz sanadaǵy salmaǵyn saraptańyzshy: baba tarıh ne der eken? Tańǵalmasqa sharańyz joq! Sebebi sol dáýirlerdiń ózinde qazaq dalasynda er-turman jasaý sheberhanalarynyń bolýy jylqymen qosa ábzelder qunynyń joǵary deńgeıde bolǵanyn rastaıdy.
Al búgin she? Taqymy attan bosap tehnıka tetigine telmirgen urpaqqa aınalǵanymyzdy nesin jasyralyq?! Er túgili júgen men noqtany, quıysqan men ómildirikti túsinde de kórmeıtin urpaq tárbıelenip keledi. Al olardan: «Atalǵan muralardyń quny týraly oılanasyń ba?» dep surasańyz, ábestikke balanady búgin. Sosyn da sanaǵa, toń júrekke aqyldyń mıýaly nuryn tóger dep atam qazaqtyń asyl sózine qulaq túresiń. Danagóı halqymyz bir maqalynda: «Attan aıyrylsań da, er-toqymnan aıyrylma» dep ósıettepti. Demek, bul jerdegi «er-toqym» sózi jigittik ar-namystyń bıik úlgisin áspettep tursa kerek. Iаkı, ol ýaqytta Alashtyń árbir azamaty úshin qandaı qıyn-qystaý, syn saǵattarda da erdi saqtap qalý mindettelgen. Sosyn ǵoı japan túzde aty ólip, azyǵy taýsylyp aryp-ashyp jaıaý qalsa da er-toqymyn arqalap elge oralatyny.
Ataqty tarıhshy I.Georgı qazaqtyń er-turmandary jóninde: «Áıgili sáıgúlikterine ǵajaıyp er-toqym, jabýlar men júgen salady» deıdi. Bylaı qaraǵanda qarapaıym sóz bolyp kóringenmen, tarıh úshin bul lepes tipten qymbat. Osy bir qysqa pikir arqyly ejelgi sáıgúlikterdiń de, alǵashqy er-toqymnyń da ıesi qazaq ekeni meńzeledi. Endi bul rette basqasyn atamaǵannyń ózinde, Tarlan attyń ústine altynnan er-turman salǵan Er Tarǵyndy, tulparyn gaýhar taspen bezendirgen eńsegeı boıly Er Esimdi eskerińiz. Báriniń taǵdyry erge baılanǵan. Ári osy alyptar er-turmanyn barlyqtan, baılyqtan altyndamapty. Baqsaq, áý basta mysal etkenimizdeı astyndaǵy erin taǵym, bılik eter bıik tuǵyrym dep qasıet tutqannan istetipti. Munyń bárin nege aıtamyz? О́ıtkeni búginde at er-turmanynan aıyryldy.
El naǵyz erdiń namysyna sýsady. Búgejek, buqpantaı, borkemikter boı kóbeıtti. Tasada turyp sóılese taý qoparyp, tas úgýge daıyn da, topqa tússe tóbeden urǵandaı otyratyndar bar. Munyń bári er-toqymnyń kıesin, attyń qadirin bilmegendikten bolyp otyrǵan syńaıly.
Al qur erge minýdiń saldary týraly oılanǵan kim bar qazir? Mýzeıde turǵan erge miner-minbes, al bylaıǵy sán úshin jasalǵan erdiń ertteýsiz-aq qyzyq úshin minilip jatqany qanshama? Keıbireýler mundaı erlerdi dóńgelek ústelder úshin ornatyp, qonaqtardy jaıǵastyryp máz bolysqanyn kórmes kózimizdiń kórgenin qaıtesiz? Osydan baryp atalarymyz jıi aıtatyn «qur erge minbe» deıtin tyıym sózdiń qanshalyq qadiri qashqanyn baıqaıtyndaısyz.
Shynynda, qazaq nege urpaǵyn bulaı tyıyp ósirdi deısiz ǵoı? Sebep te aıqyn. Kóshpendi qazaq úshin qur erge miný urpaqsyzdyqtyń belgisi bolǵan. Iаǵnı atyn ákelip, erttep beretin urpaǵy joq adam ǵana qur erge minip, eki janyn qamshylap qalady degendi bildiripti. Al biz qur erge ne maqsatpen minip júrmiz, aıtyńyzshy?
Baıyrǵy batyrlarymyzdyń er ústinde eńsesi bıik bolǵan. Jylqynyń jalyna jabysqanda namysy órship, jaýyn seskentken. Er-turmanyn saılap, el men jerdiń azattyǵy úshin jan alyp, jan berisken. Sol narkesken namystyń otyn jaǵatyn astyndaǵy qasıetti er-turman edi. Ar jaǵyn ózińiz baǵamdaı bereńiz.
