«Arǵymaqqa» mindim dep, aqyl-esten adaspa!

Jambyl oblysynda 10 aıdyń ishinde 1326 jol-kólik oqıǵasy bolyp, 272 jolaýshy qaza tapty. Sondaı-aq 2143 adam zardap shekti.

Dańǵyl joldyń boıynda avtokólikterimen jarys «uıym­dastyratyn» dańǵoılar úshin sabaq bolsyn dep Asan-Qaıǵy babamyzdyń «Arǵymaqqa mindim dep, artqy toptan adaspa! Artyq úshin aıtysyp, dostaryńmen sanaspa! Ǵylymym jurttan asty dep, keńessiz sóz bastama!» dep keletin termesiniń alǵashqy jolyn sál-pál «óńdep», taqyrypqa shyǵardyq. Oǵan urpaǵy ren­ji­mes. О́ıtkeni, ashtyqtan emes, toqtyqtan, ıaǵnı «temir tul­pardyń» tizgini qolyma tıdi eken dep tasyrańdap shyǵa kelýdiń saldarynan aıdyń-kúnniń amanynda qyrylyp jatqan júrgizýshiler men jolaýshylardyń sanyn sál de bolsa azaıtý úshin halyqqa eń aldymen aqyl-es qajet ekenin aıtpaq edik. «Saqtansań – saqtaımyn!» degen sózdiń máni de osy emes pe?!.

Jambyl oblysynda 10 aıdyń ishinde 1326 jol-kólik oqıǵasy bolyp, 272 jolaýshy qaza tapty. Sondaı-aq 2143 adam zardap shekti.

Dańǵyl joldyń boıynda avtokólikterimen jarys «uıym­dastyratyn» dańǵoılar úshin sabaq bolsyn dep Asan-Qaıǵy babamyzdyń «Arǵymaqqa mindim dep, artqy toptan adaspa! Artyq úshin aıtysyp, dostaryńmen sanaspa! Ǵylymym jurttan asty dep, keńessiz sóz bastama!» dep keletin termesiniń alǵashqy jolyn sál-pál «óńdep», taqyrypqa shyǵardyq. Oǵan urpaǵy ren­ji­mes. О́ıtkeni, ashtyqtan emes, toqtyqtan, ıaǵnı «temir tul­pardyń» tizgini qolyma tıdi eken dep tasyrańdap shyǵa kelýdiń saldarynan aıdyń-kúnniń amanynda qyrylyp jatqan júrgizýshiler men jolaýshylardyń sanyn sál de bolsa azaıtý úshin halyqqa eń aldymen aqyl-es qajet ekenin aıtpaq edik. «Saqtansań – saqtaımyn!» degen sózdiń máni de osy emes pe?!.

Qarańyzdarshy, ótken on aıdyń ishinde Jambyl oblysy joldarynyń boıynda 1326 jol-kólik oqıǵasy bolyp, sonyń saldarynan 272 adam qaza tapqan. Al, on eki múshesi sap-saý adamnan taban astynda kemtar, múgedek janǵa aınalǵandardyń sany 2143 adamǵa jetken.

Jol-kólik oqıǵasynyń Jam­byl óńirinde jıi oryn alýynyń sebepteri bar ma? Bar bolsa, ol ne? Oblystyq IID qyzmetkerleri bul sebepterdiń birin Ońtústik Qazaqstan oblysy men О́zbekstan, Qyrǵyzstan elderinen keletin avtotransporttar leginiń kúrt kóbeıip ketýinen kóredi. «Jambyl joldary arqyly bir sótkede 2500 taransport quraldary ótedi» deıdi olar. Odan keıin «Batys Eýropa – Batys Qytaı» jolynyń boıyndaǵy ýaqytsha qolaısyzdyqtarǵa (transporttardy ýaqytsha bir baǵyttaǵy jolmen júrgizýge májbúrleý, qarsy baǵyttaǵy eki joldyń arasynda qorshaýdyń bolmaýy jáne, t. b.) silteme jasaıdy. Jol boıyndaǵy ólim-jitimge ákelip soǵatyn apattardyń endi bir sebebi – jol-baqylaý polıseıleri shtatynyń azdyǵy-mys eken. Bul «kemshilikti» túzetý úshin oblystyq IID basshylyǵy jol-baqylaý polıseıleri shtatynyń sanyn aldaǵy ýaqytta taǵy 200 adamǵa kóbeıtýdi surap IIM-ine usynys ázirlep te qoıypty.

Biraq jol-kólik oqıǵasynyń jıilep, sonyń saldarynan adam qazasy kóbeıýiniń sebebi, bul ǵana emes ekenin de moıyndaý kerek. Oblystyq IID-niń shtat­ta bar qazirgi jol-baqylaý polıseıleriniń kúshimen de jol boıyndaǵy apattardyń aldyn alýǵa bolady. Mysaly, oblystyq IID-ni basqarǵan jyldary general M. Jamanbaev jol-baqylaý polıseıleriniń shtat sanyn 50 adamǵa kóbeıtken. Eger jol apatynyń kólemin jol-baqylaý polıseıleriniń shtatyn kóbeıtý arqyly azaıtýǵa bolatyn bolsa, onda ol sol kezde-aq azaıar edi. Biraq ol azaıǵan joq. «Qoıshy kóp bolsa, qoı aram óledi» degendeı, shtat ósken saıyn qaıta jol-kólik oqıǵasy men odan qaza tapqan adamdar sany burynǵydan da kóbeıip ketti.

Sońǵy on-on bes jyldyń bederinde oblys ákimdigi IID qyzmetkerleriniń tıimdi jumys isteýi úshin bastaryna bar ıgilikti úıip-tógip tastamasa da, qoldarynan keletin kómekterin aıap jatqan joq. Mysaly, M.Ja­­­­­man­baevtyń tusynda kóshe qıy­lystaryndaǵy kólik qoz­ǵa­ly­syn baqylap otyratyn tehnolo­gııany ornatý úshin Taraz qala­synan ǵımarat salyp berdi. Ony qajetti qural-jabdyqtarmen qamtamasyz etti. Oblystyq IID-ne B. Aımaǵambetov bastyq bolyp kelgeli beri de jergilikti bılik jol-baqylaý polıseılerin arnaıy jabdyqtalǵan jańa avto­kóliktermen, zamanaýı quraldar­men tolyqtyryp otyrýdy jaqsy jolǵa qoıdy. Endeshe, ne jetpeıdi olarǵa? «Almaqtyń da salmaǵy bar» emes pe? Ol salmaq, ol qaıtarym jol boıyndaǵy apattardy azaıtý emes pe? «Ońymyzdan da, solymyzdan da keletin kólik legi kóbeıip ketti» degen mysal IID bastyǵy úshin aqtalatyn sóz be? El men Elbasy talaby da syltaý izdegenshe, istiń kózin tabatyn jol izdeý emes pe? Jol boıyndaǵy baqylaý jumysyna nege jańalyq engizbeske?

Mysaly, Almaty oblysy men Jambyl oblysy shekarasynyń arasy 1500 nemese 2000 shaqyrym emes, ary ketse 400 shaqyrymǵa jýyq. Osy aralyqty 100 shaqyrymnan 4 bólikke bólip, jol-kólik baqylaý polıseılerinen quralǵan brıgadany nege turaqty qyzmetke jekpeske?!. О́ıtkeni, jaǵa ustatar jol-kólik apattary da, negizinen, osy aýmaqtarda kóp oryn alady. Taraz qalasynan Ońtústik Qazaqstan oblysynyń shekarasyna deıin (jergilikti turǵyndar «rýbej» dep ataıdy) kóp bolsa 150-200 shaqyrym bolatyn shyǵar. Bul aralyqqa da jol-baqylaý polıseıleri brıgadasynyń turaqty kúzetin uıymdastyryp, olardyń aýysym ýaqytyn rettese, jumys tártibi – sheńgel men butanyń túbinde buǵyp jatý emes, jol boıynda ary-beri júrý, jol erejesin saqtamaǵan, jyldamdyqty arttyrǵan júrgizý­shilerdi zań sheńberinde tártipke shaqyrý ekenin talap etse, kóp uzamaı belgili bir deńgeıde nátıje de biline bastar edi. Biraq, ókinishke qaraı, aqtalýdyń «áp-ádemi» ádisin meńgerip alǵan sala basshysy mundaı eksperımentke kelgende bastama kórsetpeıdi. «Baıaǵy jartas, sol jartas», Jamanbaevtyń kezindegi jumys stıli Aımaǵambetovtiń kezinde de jańarmaǵan.

Anda-sanda Astanaǵa, Alma­tyǵa jáne Shymkentke barý úshin avtokólikke minemiz. Sonda jol boıyndaǵy tártipti qadaǵalap júrgen jol-baqylaý polıseılerin kórmeısiń. Kóretiniń tek qana basyp ozyp bara jatqan kólikter. Keıbireýleri, tipti, taqalyp ótkende júregiń toqtap qala jazdaıdy. Qarsy kelip, soǵyp kete jazdap ótetin­deri de bar. Al «baýyrlar-aý, bul qalaı?» dep aıtaıyn deseń, aınalańda ebelekten basqa el joq. Izdegen jol-baqylaý polıseıleriń bolsa, avtokólikterdiń jyldamdyǵyn baqylaıtyn beınejazba qural­daryn jol shetine shoshaıtyp qoıyp, ózderi jartas­tar men jyralardyń, sheńgelder men butalardyń túbinde tyǵylyp turady. On, jıyrma jyl boldy, osy bir surqaı kóriniske esh ońdy ózgeris engizilmeı-aq qoıdy. Mine, osyndaı kópe-kórneý mysaldardan keıin «kólikter tasqyny kóbeıip ketti» dep qalaısha aqtalýǵa bolady.

Beıjiń Olımpıadasy kezinde Qytaı eline jolymyz tústi. Al bir Beıjiń turǵyndarynyń sany bizdiń búkil el halqynyń sanynan áldeqaıda kóp. Myna turǵan Úrimjiniń ózinde 3,5 mıllıonǵa jýyq turǵyn bar. Mine, osy qalalarda bolǵan kezimizde bir-birine jol bosatpaı nemese bizdiń avtobýs júrgizýshileri sııaqty «jarysamyz» dep soqtyǵysyp qalǵan kólikti kórsek, kózimiz shyqsyn. Jol-baqylaý polıseıleri de, júrgizýshiler de jarasymdy úılesim tapqan. Júzderinen bir-birine degen qurmet baıqalady. Sondyqtan Jambyl oblystyq IID-niń bastyǵy IIM-ge Jambyl oblysyndaǵy jol-baqylaý po­lıseı­leriniń shtat sanyn kóbeıtý kerek dep hat joldaǵansha, «barymen bazar» degendeı, qazirgi shtatymen-aq kóp tirlik tyndyrýǵa kúsh salýy kerek dep oılaımyz. Al elimizdiń IIM, óz kezeginde, halqynyń sany men kóligi kóp Qytaı sııaqty alyp elderdiń jol-baqylaý polıseıleri qyzmetinen úırenetin úlgi bolsa namystanbaı úırenip, tájirıbe almasyp tursa óte abzal is bolar edi.

Tájirıbe demekshi, ótken jyldar mysalyn eske alyp otyrsaq, buryn oblystyq, aýdandyq memlekettik avtoınspektorlarmen birge jol boıynda «shtattan tys jol-baqylaý ınspektory» da turýshy edi. Kóshede avto­kólikpen kele jatyp jol ere­jesin buzýǵa baılanysty ne­she túrli soraqy oqıǵalarǵa kýá bolǵan júrgizýshilerdiń, «shirkin-aı, qaltamda «shtattan tys jol-baqylaý ınspektory» degen kýáligim bolǵanda mynalardy tártipke shaqyrar edim» dep ókin­beıtini joq. О́ıtkeni, qarsy jolǵa shyǵa salyp, bir-birimen jary­syp bara jatqan avtobýs júr­gi­zýshisi seniń «aınalaıyn-aý, munyń qalaı» degenińe moıyn da burmaıdy. «Shtattan tys jol-baqylaý ınspektory» degen kýálik, mine, osyndaı ish qazandaı qaınap turǵan kezde kerek-aq. Qazirgideı kez kelgen júrgizýshi avtokóligine beınebaqylý tetigin ornatyp, jol júrý erejesin saqtamaǵan júrgizýshilerdi beınege jazyp alý múmkindigi týǵan ýaqytta qolynda arnaýly kýáligi men quqy bar adam jol erejesin buzýshyny tabanda tártipke shaqyra alar edi. Sondyqtan bul da elimizdiń IIM basshylyǵy eskeretin eń bir ózekti máseleniń biri dep bilemiz.

«Bále qaıda deme, taban astynda». «Qandy basyń beri tart» dep, jol boıynda baspalap qarap turǵan myń báleniń bir bálesi qaı tustan sorań etip shyǵa kelerin aqyl-esten jurdaı júrgizýshi eshqashan oılamaıdy. Sol aqyl-esten ada júrgizýshilerdiń «alaman jarysynda» júz qaraly jolaýshyny «tıep» alǵan avtobýstardyń da jóńkilip bara jatqany qynjyltady. «Á» degen adamǵa «má» dep, tap beretin jolaýshylar da «báleden mashaıyq qashypty» degendeı saıtanmen jarysqan júrgizýshige kelgende momaqan, úndemeıdi.

Maılyqojanyń «Sabyr – aqyldyń serigi» degen sózi bar. Shortanbaı jyraý da kezinde «Sabyr qylsań jetersiń – qudaıdyń bolsa bereri» demep pe edi?!. Qaıda asyǵasyńdar?!. Jyn qýǵandaı jyldamdyqty nege údetesińder?!. «Asyqqan saıtannyń isi» ekenin shynymen-aq bilmegenderiń be, aǵaıyn?!.

Kósemáli SÁTTIBAIULY,

«Egemen Qazaqstan».

Jambyl oblysy.

–––––––––––––

Sýrette: Qordaı asýy. 2013 jyldyń 25 tamyzy. 182-shaqyrym. Túngi saǵat 04:00 shamasy. Soqtyǵysqan «Aýdı-100» markaly eki avtokólik. Júrgizýshileri Qordaı jáne Shý aýdandarynyń turǵyndary. Eki kólik ishinde 3 áıel jáne 7 er azamat bolǵan. Jol-kólik apatynan avtokólikterdegi adamdardyń barlyǵy oqıǵa ornynda qaza tapty.