Zaıyrlylyq jáne ulttyq ıdeıa

Ulttyq ıdeıa jaıly pikirtalas eki onjyldyq boıy jalǵasyn taýyp keledi. Alaıda, talqy eń aldymen istiń máni jaıynda, ıdeıalardyń strategııalyq mazmundyq jaqtary týraly, sodan keıin ǵana onyń formasy, urany, naqty qaıda baǵyttalatyndyǵy jaıly bolýy kerek. Biraq is júzinde barlyǵy ózgeshe bolýda: ıdeıanyń máni óz-ózinen bárine túsinikti sekildi, tipti, talqyǵa da túspeıdi de, al onyń formaldy jaǵy asa qyzý ári ótkir talqylanady.

ULTTYQ IDEIа MÁNI JÁNE PAFOS

Ulttyq ıdeıa jaıly pikirtalas eki onjyldyq boıy jalǵasyn taýyp keledi. Alaıda, talqy eń aldymen istiń máni jaıynda, ıdeıalardyń strategııalyq mazmundyq jaqtary týraly, sodan keıin ǵana onyń formasy, urany, naqty qaıda baǵyttalatyndyǵy jaıly bolýy kerek. Biraq is júzinde barlyǵy ózgeshe bolýda: ıdeıanyń máni óz-ózinen bárine túsinikti sekildi, tipti, talqyǵa da túspeıdi de, al onyń formaldy jaǵy asa qyzý ári ótkir talqylanady.

Bul maqalada biz ózimizdi aıryqsha ádildik ustanymda kórsetýden, ne bolmasa qandaıda bir jetekshi ıdeıa retinde ıdeologııalyq tujyrym usynýdan aýlaqpyz. Onyń ústine shynaıy ıdeıa ǵalymdar kabınetinde emes, halyq arasynda metatarıhı fakt retinde tosynnan paıda bolady. Sol sebepti de osy ózekti, qıyn da názik másele tóńireginde eshbir renish-talapsyz oı tolǵaýǵa tyrysamyz. Jáne de ulttyq ıdeıa zaıyrlylyq sıpatqa ıe bolýy kerek pe nemese dinı ıdeıa bolýy kerek pe degen bir aspektide qarastyramyz.

Jalpy alǵanda, ulttyq ıdeıa degendi qalaı túsinýge bolady? Burynǵy oıshyldar ıdeıa túsinigi men ıdeal túsiniginiń tereń baılanysyn atap kórsetken. Oıshyldar ıdeıanyń jobalyq mánin erekshe ataǵan. Ideıa úılesimdi ómirdiń bas­taýy sekildi, sebebi, ol qaıshylyqtardy sheshý tásilin usynady. Ideıa kóleńke, qarańǵylyq tasasynda jasyrynǵan aqıqatty jaryqqa shyǵarýshy.

Kez kelgen halyqtyń ulttyq ıdeıasy­nyń mindeti biriktirýshi bastamada, ishki jasampazdyq qýatta, sondaı-aq, bul qýat­tyń bolashaqqa baǵyttalýynda bolyp tabylady. Barsha halyqtardyń shynaıy mindeti, mysaly, orys fılosofy Vla­­dımır Solovevsha aıtatyn bolsaq, ózindik kúsh-jiger men erekshe qabilettiń jetkeninshe jalpy adamzat órkenıetiniń damýyna atsalysýynda jatyr.

Qazaqstandyq qoǵam sharttarynda biryńǵaı ıdeologııalyq tujyrymdama qabyldaýdyń qajeti joq. О́ıtkeni, qazirgi álem – qoǵamdyq túsinikten keń oryn alyp qana qoımaı, sonymen qatar, qatań talap pen sanaly túrdegi ustanym retinde kórinis tabatyn ıdeıa plıýralızmi álemi. Mundaı jaǵdaıda qoǵamdyq toptar men jeke tulǵalardyń maqsat-múddelerin birlikte qarastyrý qıyn, tipti, múmkin emes deýge bolady. Qazirgi tańdaǵy Qazaq­­­­stan barynsha kópqyrly jáne halyqtyń quramy, tabysy, ómir súrý qalyby barynsha saralanǵan bolyp tabylady.

Sondyqtan, Qazaqstannyń barlyq derlik azamattarynyń múddesimen úıle­sim tabatyn biryńǵaı ıdeologııalyq tujy­rym respýblıkanyń búgingi damý saty­synda qajet te emes, múmkin de emes shyǵar. Onyń ústine, «ıdeologııa» uǵy­­my ótken kezeńder men qazirgi zaman fılo­softary, tarıhshylarynyń zert­teý­lerinde jaǵymsyz sıpatqa ıe bola­ty­ny da ras. Basqasha aıtqanda, biryń­ǵaı ıdeologııalyq tujyrymdy engizý kóp­­tegen qazaqstandyqtar úshin jasandy túr­de talap etý júıesin engizý sekildi bolady.

Sonymen qatar, respýblıka turǵyn­darynyń dúnıeni uǵynýlary men negizgi qundylyqtarynda mándiliktiń birligi qajet. Ideıa plıýralızmi fenomeni relıa­tıvızmniń shynaıy qaýpin, ıaǵnı – qoǵamnyń ishki dúnıetanymdyq jik­telýine ákelip, sońynda qoǵamnyń qul­dyraý qaterin týdyrady. Bul qaýip búgin­gi álemdegi kóptegen qubylystar men oqıǵalar arqyly dáleldenýde jáne bul qubylystar men oqıǵalar Qazaqstan Respýblıkasyn da aınalyp ótken joq. Qazirgi tańdaǵy din men ateızmniń qarsy turýlary bir jaǵynan, memleket pen dinniń birtindep birigýi, mysaly ekinshi jaǵynan; ıdeıalyq radıkalızm, halyqaralyq terrorızm, «qoǵam-memleket» baǵytynda jıilep ket­ken shıelenister jáne t.b. – Munyń bári qoǵamnyń damýy turǵyndardyń jan dúnıeleri men oılaryndaǵy bir­lik turaqty bolǵanda ǵana júzege asatyn­dyǵyn kórsetedi. Bul jerde áńgime syrtqy birtektilik, ýnıfıkasııa men ortaq deńgeılilik týraly emes, ishki birlik­te bolyp otyr.

Osy oraıda, ulttyq ıdeıanyń damýyna qatysty zaıyrlylyq pen konfessıonaldyq eki túrli polıýstardy jáne qarama-qarsy strategııalardy usynady. Qazaqstandaǵy dinı kóptúrlilik sharttarynda din respýblıkadaǵy ulttyq ıdeologııanyń negizi bola almaıdy, óıtkeni, onyń turǵyndarynyń basym bóligi musylmandar emes.

Másele dindi ustanýshylardyń nemese ustanbaýshylardyń sanynda emes, dúnıetanymynda degen qarsylyqty pikir­ler aıtylýy múmkin. Shyn máninde de solaı shyǵar. Alaıda, másele birqatar jaǵ­daılardyń sebebimen kúrdelene túsýde.

Qazirgi Qazaqstanda turǵyndardyń dinı, ateıstik belgi boıynsha bólinýi, dinı alýandylyq belgileri birden baıqalady. Bul baǵyttardyń barlyǵynan tolyq kelisim men konsensýs kútý múmkin emes. Prezıdent N.Á.Nazarbaev 2003 jyly Astanada ótken Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezinde: «... Erekshelikterdi túpkilikti birdeılestirýge bolmaıdy, óıtkeni, erekshelikter dinderdiń negizi bolýy da múmkin», – dep atap ótti.

Sonymen qatar, ulttyq ıdeıada dástúrdi jańashyldyqtarmen aralastyrý mańyzdy. Al ol biriktirýshi ıdeıanyń mazmuny, ǵasyrlar tereńinen bastap bolashaqqa jeteleıtin ınvarıant sıpatyna ıe bolǵan jaǵdaıda ǵana múmkin.

QOǴAMDYQ DAMÝDAǴY RÝHANILYQ MISSIIаSY

Qoǵamdaǵy dinı jáne zaıyrlylyq ómir bastaýlarynyń arasyndaǵy qaıshylyqty bizdiń oıymyzsha, rýhanılyq qasıeti sheshe alatyn sekildi. Ol jeke nemese tutas alǵandaǵy zaıyrlylyq pen dinılik aıasynan keń, sondaı-aq, ol ekeýiniń de mándilik negizin quraıdy.

Rýhanılyq degen ne – sándi sóz nemese buldyr ıdealızasııa emes, naqty túsinik retinde?

Rýhanılyq mánine, onyń ózegine joǵary nemese absolıýtti qundylyqtardy jatqyzýǵa bolady. Olar qandaıda bir tereń qundylyq, qasıettilik dárejesine ıe, sol sebepti sakraldy sıpatta bolady. Syrtqy kóriniste olar jalpy adamzattyq ónegelik normalary (óz máni men genezısinde shartsyzdyqpen erekshelenetin joǵary moral) retinde baıqalady. Basqasha aıtqanda, rýhanılyq degenimiz, qorshaǵan ortany joqqa shyǵarmaý, kez kelgen adamdy jaǵymsyzdyqpen qabyldamaý, eshqashan, qandaı jaǵdaıda bolmasyn bireý týraly jaman oılamaý qabileti bolyp tabylady.

Keltirilgen anyqtamany tolyqtyra otyryp, biz adam rýhanılyǵy týraly jetkilikti túrde tolyq, baılanysqan ári tereń túsinik ala alamyz. Bul mahabbattyń ishki-sezimdik qabilettiliginiń joǵary formasy, tolyq senimniń nemese bolmysqa degen qasıetti senimniń sapasy, aınaladaǵynyń bárine jáne ár qaısysyna shyn peıilde bolý, óz týyndylaryn rııasyz berýge, syılaýǵa umtylýshylyq.

Rýhanılyq túsinigi ózinde dinı de, zaıyrlylyq ta bastaýlardy birik­tire­tindigine, rýhanılyqtyń paıda bolý qupııalylyǵy men rýhanı zańdy­lyq­tar­dyń jazmyshtyq sıpaty jáne onyń adamnyń shynaıy damýyn kózdeıtindigi dálel bola alady.

Osylaısha, rýhanılyq degenimiz ulttyq ıdeıanyń ishki negizi, ol álemniń negizgi dinderinde erekshe kórinis tabatyn ónegeliktiń qarapaıym jáne máńgilik normalary deýimizge bolady.

Rýhanılyq búkil álemge týystyq sezim­derdi týyndatady, sáıkesinshe, bar­lyq adamdarǵa, ıaǵnı: otbasy múshelerine, ja­qyn jáne alys týystarǵa, dindes jáne ózge dindegilerge, otandastarǵa jáne basqa da shetel azamattaryna degen týystyq sezimdi qalyptastyrady. Osy­laısha, rýhanılyq adam boıyndaǵy naǵyz adamgershilikti, adamsúıgishtikti aıqyn­daıdy.

Keler urpaqty tárbıeleý men úıretýde osy ishki damýdyń joǵary deńgeıi basty orynǵa qoıylýy qajet. Pedagogıkanyń mindeti qoǵamnyń úılesimde damýyndaǵy basty mindet bolyp tabylady. Adamı turǵydan damý men qalyptasý nemese to­qyraý men ólý – mine bul, zaıyrly nemese dinı bilimniń sheshýi tıis tarıhı dılemma.

Rýhanılyq – eń joǵary absolıýtti ónegelik qundylyqtar júıesi retin­de qazaq etnosynyń dástúrli mádenıe­tin­de basty orynǵa ıe bolǵan jáne ǵyly­mı-zertteýler kórsetkendeı, ol etıkalyq fenomendi sıpattaıdy. Qazaq fılosofııasynyń klassıkteri Sh. Ýálı­hanov, Abaı, Shákárim ózderiniń kóptegen eńbekterin halyqty biriktirý faktory týraly oılarǵa arnaǵan. Altynshy sózinde Abaı qandaı adamdarda birlik bolatynyn jáne olar óz aralaryndaǵy birlikke qalaı qol jetkizetindikteri týraly oı tolǵaıdy. «Birlik – aqylǵa birlik, malǵa birlik emes» (búgingi munaı dollarlaryna osylaı aıtsa), – biraq bul bastysy emes. Bul arqyly Abaı birlikke shaqyrǵan, materıaldyq ıgilik emes, birinshi kezekte oı birligine shaqyrǵan. Qazaq klassıginiń álem, qorshaǵan ortanyń shynaıylyǵy men adamdardyń qatynasyn tanýdaǵy birlik ustanymy – onyń mańyzdy oılarynyń biri retinde tanymal.

Qazaqstan jerinde búkil dáýirde, Qorqyttan Shákárimge deıin ýaqytta, fılosofııalyq izdenisterdiń ortasynda – adam bolýdyń máni turdy. Adam degenimiz ne, ol qandaı bolý kerek? Shynaıy adamgershiliktik paıda bolýyna ne sebepker jáne oǵan ne qarsy kelýi múmkin? Qazaqy oı tolǵaýdyń ózge fılosofııalyq tolǵanystardan ereksheligi – adamdy qandaıda bir joǵary bastaýlarǵa engizý nemese kerisinshe, joǵary bastaýlardy qoıa turyp, adamdy tek «pánılik» turǵyda qarastyrý emes. Qazaq fılosofııasynyń maqsaty – adam men adam arasyndaǵy qarym-qatynasty uǵyný men ony durys qoıý bolyp tabylady. Osy adamnyń shynaıy ónegelik damý ıdeıasy, klassıkalyq qazaqy oı tolǵaýdy ereksheleıtin basty sıpaty sekildi. Abaıdyń «Adam bol!» – degen úndeýi de osyny dáleldeı túsedi.

Bul qazirgi jahandaný kezeńiniń kúrdeli, keıde, tipti, qaıshylyqty sharttarynda asa ózekti bolýda. Búgin biz bir tilde sóılese otyryp, bir uǵymǵa túrli túsinikter engizýdiń arqasynda bir-birimizdi túsine almaýdamyz. Al bul degenimiz bizdiń sanamyzda túrli dúnıetanymdyq negizder men ustanymdar bar degen sóz. Sol sebepti, bir-birimizge degen ishki umtylys qana bizdi bir-birimizden alshaqtatatyn jaǵymsyz prosesti jeńe alady.

Bizdiń oıymyzsha, ulttyq ıdeıa týraly tereń oıdyń astarynda ortaq birlik pen qundylyqtardy túsinýdegi ortaqtyq jatýy tıis. Joǵary qundylyqtyq-mándilik-baǵdarlar – qazaqstandyq qoǵamdaǵy zaıyrly jáne konfessıonaldy mádenıettiń ózara túsinistigi men dıalogynyń ıntegraldyq sharttary bolyp tabylady.

Rýhanılyq shyn máninde kez kelgen halyqtyń damýynyń tereń negizi. Al halyqtyń salty, dástúri, tiline keler bolsaq, munyń bári ishki rýhtyń kóriný mánisi, ıaǵnı, mádenıet dep atalatyn ishki bastamanyń syrtqy bezendirilýi, óńdelýi, bederlenýi. Dástúrli mádenıet, mysalǵa, úılený toıy, as berý, arýaqtardy eske alý joralǵylyq formasynda – naqty ultty quraıtyn adamdardyń jan dúnıesin kórsetedi. Jáne eń basty sebebi, etnostyń dástúri ádette ozyq adamzattyq qasıetterdi tárbıeleýge baǵyttalǵan. Árıne, ótken dástúrdiń bárin qaıta jańǵyrtýdyń qajeti joq: mádenıet ótkenniń bar úzdigin jınaqtap ádettegi formalarda qasańdyqqa túspeı, odan tyń, odan da jaqsy nárselerdi týyndatqanda ǵana ómirsheń bola alady. Osy oı tolǵaýlardy qoryta kele tujyrym retinde kelesilerdi atap óteıik: ulttyq ıdeıa, bizdiń kózqarasymyzsha, óziniń tereń mazmunynda jalpy ulttyq, naqty aıtsaq, shynaıy adamdyq bolýy tıis. О́ıtkeni, adam óziniń tirshiligindegi qandaıda bir syrtqy elementter men determınanttaryna sáıkes kelýden buryn, óziniń «men» dep atalatyn egoıstik emes, rýhanı ishki, mándilik bastamasyna sáıkestenedi. Shákárimniń «ujdany» jáne Abaıdyń «nurly aqyly» – bul jalpy qazaqstandyq ıdeıanyń shamshyraǵy retinde ustanatyn bıik nárse.

Uly dalanyń osy bir ómirlik sabaqtaryn belgili bir deńgeıde qazaqstandyq dúnıetanym qabyldap aldy. Basqasha aıtqanda, Qazaqstannyń ortaq halqyn damytý bizge rýhanılanǵan zaıyrlylyq kelesheginde – bizdi shyǵarmashylyqqa arnalǵan ómirge jete­leıtin, ishki jan dúnıemizdegi máńgilik ónegelik zańdylyqtarynda jatyr.

Ábdimálik NYSANBAEV,

QR UǴA akademıgi, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory.

Sergeı KOLChAGIN,

fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor.