Qatygezdik pen bezbúırektik qaı kezde de qoǵam úshin basty qaýip sanalǵan
Q.Qýanyshbaev atyndaǵy memlekettik akademııalyq qazaq mýzykalyq drama teatrynda belgili qalamger Ákim Tarazıdiń «Lıýstra» pesasy negizinde rejısser Álimbek Orazbekov sahnalaǵan «Úkili juldyz» atty fars-tragedııanyń premerasy ótti.
Qatygezdik pen bezbúırektik qaı kezde de qoǵam úshin basty qaýip sanalǵan
Q.Qýanyshbaev atyndaǵy memlekettik akademııalyq qazaq mýzykalyq drama teatrynda belgili qalamger Ákim Tarazıdiń «Lıýstra» pesasy negizinde rejısser Álimbek Orazbekov sahnalaǵan «Úkili juldyz» atty fars-tragedııanyń premerasy ótti.
Qoıylym búgingi kún úshin, qoǵam úshin óte qundy, óte mańyzdy dep qabyldaýymyzdyń sebebi bar. О́mirdiń kúndelikti kúıbeń tirligi kóp nárseni umyttyryp jiberip jatady. Mysal úshin aıtatyn bolsaq, qazaqta buryn-sońdy ata-anasyn Qarttar úıine tapsyrý, tastandy bala degen sııaqty jan túrshiktirer oqıǵalar bolyp pa edi. Qazir ana jerde ákesi balasyn sotqa beripti, myna jerde anasy qyzymen dúnıe bólise almaı janjaldasyp jatyr eken, bolmasa óziniń týǵan balasyna ózi qol jumsapty degen sııaqty sumdyq oqıǵalardy qulaǵymyz shalsa, tańǵalmaıtyn, qara kózden tamshy aqpaıtyn qara tasqa aınalyp bara jatqan sııaqtymyz. Adam aýyrsa dári iship, emdeletin jol izder bolar. Al qoǵam aýyrsa ne ishedi? Qatygezdik, enjarlyq, bezbúırektik dertin jazatyn dári bar ma myna ómirde? Elordalyq teatrda sahnalanǵan qoıylym jalyny azaıyp álsizdene bastaǵan sol sezimge shoq tastaıdy. Azdap shoǵy bar, biraq qalǵyp ketken keýdelerdi túrtip oıatady. Qalyń qazaqtyń qamy úshin qaıǵyrǵan jannyń janaıǵaıymen jymdasyp, jolyna shýaq bolyp shashylady.
Ekinshiden, spektakldegi Aı-apanyń nemeresin somdaǵan Janat Ospanovtyń búgingi zamandastarynyń boıyndaǵy bezbúırektikti aınytpaı salyp beretin jeri kópke deıin kóńil kóginen kóshpeı turyp alady. Seziktenip selt etesiń. Úılenip, otaý quratyn qýanyshyna júregi jaryla jazdaǵan Aı-apa ol úshin búkil ómirin qııa salýǵa daıyn. Et-júregi eljiregen ana baıǵustyń uly mahabbaty enjarlyq pen salǵyrttyqtyń, meıirimsizdik pen bezbúırektiktiń yzǵaryna shaldyǵyp, aıalaǵan arman gúli taptalady. Kórermen úshin kórkemdúnıelik beıne bolyp eseptelgenmen, shyǵarmashylyq ıeleri arasyndaǵy dál osy taǵdyrlas qanshama jandardyń jarııa etile bermes ishki muńy men sheri seziledi odan. Teatr synshysy Áshirbek Syǵaıdyń tilimen aıtqanda, qandaı qorqynyshty tıp ósip kele jatyr. Djıptiń kiltin alǵany úshin ǵana ol qazaq ultynyń saltyn syılaıdy eken. Al eger sheteldik mashına minbese, mundaılardyń qazaq halqyna, ádep-saltyna túkirgeni bar.
«Aıtty ne, aıtpady ne?» degen bir aýyz sózdi keıipker aýzyna salý arqyly avtor qoǵam tragedııasyn, adamgershilik pen ar-ojdannan jurdaı tasbaýyr býyndy burmalaýsyz sýretteıdi. Sanasyn tek dúnıe men aqshanyń, ataq pen mansaptyń qurty keýlep jep qoıǵan, tamyrsyz ósken kórsoqyr pendeler jaılaǵan qoǵamnyń erteńi qandaı bolmaq degen munyń astarynda úlken qaýip jatyr. Aı-apa qaıda baryp turady, bir bólmeli páterge kóshe me, Qarttar úıine baryp bas saýǵalaı ma, nemeresi úshin báribir, ol oǵan bes bólmeli páterdiń kiltin tapsyrýy tıis. «Qarnymnyń ashqanyna emes, qadirimniń qashqanyna qynjylamyn» degen sóz osyndaı qasiretke dýshar bolǵan beıbaq jandardyń aýzynan shyqsa kerek. Spektakldiń sharyqtaý sheginde qazaqy minezden ada kelini Rı beınesi QR eńbek sińirgen qaıratkeri Altynaı Nógerbektiń shynaıy somdaýynda qartyn qadirleı bilmegen, qaraqan basyn ǵana kúıttep, qazaqtyń salt-dástúrine eskiliktiń qaldyǵy dep qaraǵan talaı qaıyrymsyz jannyń qalybyn qanyq boıaýmen jetkizedi.
Osy oıdy rejısser Álimbek Orazbekovtiń ózi: «Adamdardyń bir-birine degen qarym-qatynasy, adamgershilik, joǵalyp bara jatqan meıirim, dostyqtyń tek qaryzǵa ǵana jasalatyny, búgingi zaman jastarynyń óte salqynqandy, kóbine aqsha, ataq qýyp ketken keıpi, aıaýshylyq sezimnen jurdaılyǵy, bári túgel qazirgi kúnniń shyndyǵymen ushtasyp jatyr. Shyǵarmanyń osy jaǵyna qyzyqtym. Jaqsy men jaman, aq pen qara máńgi aıqas bolǵandyqtan, adam balasy júrgen jerde bul másele máńgi qozǵala beredi. Munda jap-jaqsy ózin aıaqqa turǵyzǵan anasyn keýdesinen teýip ketken bezbúırekter túıreledi. Qazaqqa tán ashyqtyq, baýyrmaldyq sııaqty kóp qundylyǵymyz joǵalyp bara jatqan joq pa? Sol qundylyqtyń qaınaryna jurtty qaıtarý maqsatymyz. Tek qana ózim bolsam, ózim tolsam deıtin ózimshildik óktemdik qurǵan qoǵamnyń denesin dert jaılaı berse qaterli isikke aınalady. Osy máselelerdi kótergen Ákim aǵanyń bul shyǵarmasy osy sııaqty kóptegen saýaldarǵa jaýap berip tur. Bıyl oǵan qosa aǵa seksenniń seńgirine tolyp otyr. Osy mereıli toıyna bul spektakl ári laıyqty tartý bolmaq», – dep tolyqtyrdy.
Jazýshy-dramatýrg Ákim Tarazıdi áńgimege tartqanymyzda: «Maǵan ártisterdiń oınaýy unady. Qoıylym men, ózim oılaǵanymdaı boldy. Rejısser Álimbek Orazbekov óte oıly, jaqsy dúnıeni tartý etip otyr. Oǵan qosa jas teatrǵa jas dırektor kelip jatyr eken. Shyǵarmashylyq ujymnyń munan keıingi jumystaryna da tabys tileımin», – dedi.
«Úkili juldyz» atty tragı-farsty tapjylmaı tamashalaǵan halyqtyń kóńil kúıinen jańa spektakldi oń qabaqpen qarsy alǵany aıqyn sezilip turdy. Qashanda tyń týyndynyń tusaýkeserinde baısaldy baılamǵa baı teatr synshysy Áshirbek Syǵaıdy jýrnalıst qaýymnyń qaýmalap ortaǵa alatyn ádeti. Shyǵarmanyń ystyq taby basylmaı turǵanda kókeıdegi kórkem oıdyń qanaty talmaı samǵar eken. Kómeıinen kórikti oı kól-kósir tógilgen qyzyl tildiń shesheni spektaklge kásibı turǵyda baǵa berip, bizdiń jumysymyzdy edáýir jeńildetip tastady. «Tragı-fars – ustaranyń júzinde oınalatyn óte qıyn janr» deı kelip, jalpy tragedııany oınaý asa bir realıstik shyndyqty, shynaıylyqty talap etetinin, munda taǵdyrlar tartysy, oı men ıdeıalardyń tartysy, sóz, til tartysy, eń bastysy ómir týraly tolǵanys basymyraq keletinin atap ótti. Mine, osy janrdy talap deńgeıinen taıqytyp almaı ártisterdiń óte úlken sheberlikpen oryndap shyqqanyna, ásirese, Aı rólindegi Baqyt Isabekova, sol sııaqty, Bı rólindegi Kúlııa Qojahmetovanyń ekeýara dýeti ǵajap sheberlikke qurylǵanyna súısindi. «Eki aktrısa da janrdy sezinip oınaıdy, munda bir qıyny – basy bútin ne komedııaǵa, ne tragedııaǵa bir jaqty ketip qalýǵa bolmaıdy. Jińishke symnyń ústinde júrgen darshy sııaqty eki janrdyń da tizginin qoldan shyǵaryp almaýǵa tıis, shynaıylyqty, sheberlikti qajet etetin sondaı bir kúrdeli janr. Munda akterlik ansambl, akterlik oıyn basym. Taza akterlik spektakl degenimiz osy. Rejısserdiń óziniń aldyna qoıǵan maqsaty – eń basty aksentti akterlerdiń oryndaýshylyq sheberligine o basta laıyqtaǵan, eseptegen. Sondyqtan da spektakldegi birlik, mazmun, pishin, barlyǵy bas qosyp, asa bir qyzǵylyqty, bizdiń qazaq sahnasynda kóp kórine bermeıtin kórkem dúnıe túzgen» dedi.
Rejısserlik qııal-qarymnyń sahnalyq týyndylarda buryn-sońdy kóp kózimiz shalmaǵan óte áserli keıipker arqyly kórermendi ózinen bir eli ajyratpaı qatar ilestirip otyrýy óte quptarlyq. Bul – Aıman Karpseıitova somdaǵan Mımniń beınesi. Sahna shymyldyǵy túgel túrilmeı turǵanda jalǵyz qolǵa jaryq túsip, spektakl á degennen-aq qyzǵylyqty kórinisimen baýrap áketedi. Mım áreketimen bastalǵan saryn osy keıipkerdiń túıin sózimen aıaqtalady. Muny bir áriptesimiz maska dese, endi bireýge ol ártisterdiń perishtesi, bireýge teatrdyń kıesi bolyp túıilýi tegin emes. Demek, rejısser bul jerde qatyp qalǵan ıdeıa usynyp otyrǵan joq. Kórermen qııalyna da aragidik erik beretin elementterdi ásirelep qosýǵa barynsha táýekel etken. Plastıkalyq qımyldar kómegimen sóz, oı bere almaıtyn órnekterdi óte jeńil jetkize bilý taza rejısserlik izdenistiń ǵana jemisi ekendigi daýsyz. «Menińshe ol avtorlyq remarka, – dedi Á.Syǵaı. – Rejısserlik remarka bos qalǵan qaısybir paýzalardy toltyryp, tolyqtyryp, jaqsyǵa qýanyp, jamanǵa renjip, reń-pishinimen ajary myń qubylady. Maskanyń ózi qaısybir zattarǵa kelgende, ómirde bola beretin qatygezdikterge sonshalyqty shydamsyzdyq kórsetedi eken. Jalpy mundaı ata-ana men balanyń arasyndaǵy qarym-qatynas ádebıette, óner ádebıetinde baıaǵydan kele jatqan taqyryp. Sonaý Shekspırden bastap, Chehov, Týrgenov, Tahaýı Ahtanov, Oralhan Bókeıler de, búgingi Dýlat Isabekovter de bul problemany ózderiniń deńgeıine qaraı árkez kóterip otyrǵan. Áke men bala arasyndaǵy problemany máńgilik deýimiz sondyqtan».
Al Aı-apa men Bı-apanyń úkili taqııany jas ónerpaz qyzdyń, bolashaq óner juldyzynyń basyna kıgizgen kezdegi kórermen qoshemeti kóp jaıtty ańǵartyp turdy. Úkili taqııa bir jaǵynan aldyńǵy býyn akterlerdiń keıingi izbasarlaryna degen senimi, amanaty, syıy sııaqty bolyp kórinse, ekinshi jaǵynan urpaqtan-urpaqqa ketetuǵyn óner jalǵastyǵyn astarlap uǵyndyrǵan detal boldy. Úkili dombyra, úkili taqııa, úkili besik, úkili úmit. Úki – qazaq úshin óte kıeli nárse. Qazaq sahnasyn ózge teatrdan erekshelendirip turatyn mundaı halyqtyq qalyptar qashanda qaı shyǵarmanyń bolsyn qazyǵy bolyp qala bergeni durys.
«О́zim maman retinde Ákim Tarazıdiń dramatýrgııalyq shyǵarmalaryna kóp kóńil bólip, ol týraly biraz qalam siltegen adammyn. Taıaýda ǵana Janat Hadjıev «Jaqsy kisini» Ǵ.Músirepov atyndaǵy balalar men jasóspirimder teatrynyń sahnasyna shyǵardy. Maǵan qoıylym unady. Jınaqylyǵymen, sonshalyq bir óziniń tastúıin oqıǵalar tizbegimen. Sosyn kisi zeriktirmeıdi, qysqa da nusqa. Jalpy, Ákim Tarazı kópirip kóp sóılemeıdi. Ylǵı da qysqa qaıyrady, myna spektaklden de baıqap otyrsańyz, qysqa sóıleıdi, negizgi kúshti áreketke oıystyrady, akterlerdiń oınaýyna, árekettenýine avtor retinde múmkindik beredi. О́kinishke qaraı, bizde kóp avtorlar akterdiń, rejısserdiń aldyna túsip alyp, telegeı teńiz sóılep tastaıdy, kileń qurmalas sóılemder, aıaǵyna shyqqan kezde basyn umytyp jatasyń. Sahnada uzaq sóılemniń, kóp sóıleýdiń qajeti joq, sahna – bárinen buryn áreket orny. Tartys, áreket, aıqas, ishki arbasý, egesý mine, osy máselelerdi bizdiń qazaq dramatýrgııasy áli tolyq meńgere almaı kele jatyr. Á.Tarazıdiń osy jaǵynan zamanaýılyǵy óziniń áriptesterinen oq boıy ozyq turatyn sııaqty. Qaı pesasyn alyp qarańyz, keıipkerleri qysqa ǵana til qatysady. Al biraq orasan fılosofııalyq astar, aıtaıyn degen oı, ekinshi, úshinshi, tórtinshi planda qozǵalar óte bir ómirge etene zárý máseleler kóterilip jatady. Myna pesanyń kez kelgen jerinde áldeneni tuspaldaý, astarlaý arqyly kóp núktemen sóıleıdi. Al kóp núkteniń ar jaǵy qashanda kórermen úshin qyzyq. Ártister úshin tipten qyzyq. О́ıtkeni, sondaǵy ashylmaı qalǵan sózdiń astaryn ary qaraı qubyltsam degen bir yntyzarlyq jatady. Kórermenmen baılanysqa tússem degen bir yntyqtyq paıda bolady. Mine, osylaı tabyndyryp, tamsandyryp tartyp otyrý dramatýrg Ákim Tarazıdiń negizgi tabysy. Kóp qoıylmadym dep abyrjymaıtyn da adam, kóp qoıyldym dep tasynbaıtyn da adam. О́zi sol baısaldy qalpynda, óziniń oń jambasyna kelgen problemalardy pesa tilinde sóıletip, Qazaqstan teatrlarynyń repertýarlyq jaǵynan kózge túsýine birden-bir muryndyq bolyp kele jatqan qaıratker qalamger aǵalarymyzdyń biri» degen Á.Syǵaı túıindeýinen keıin kóp nárse oılap qosyp jatýdyń ózi artyq sııaqty. Túrli-túrli kúıge bólenesiz. Oılanasyz. Muńaıasyz. Kúlesiz. Janaryńyzǵa jas úıiriledi. О́mir bolǵan soń bári de bolady...
Qarashash TOQSANBAI,
«Egemen Qazaqstan».
–––––––––––––
Sýretti túsirgen
Erlan OMAROV.
