Elbasynyń biregeılik ıdeıasy nemese Qazaqstan halqy Assambleıasy qalaı dúnıege keldi?

Nursultan Nazarbaev táýel­sizdik qarsańyndaǵy elimizdegi saıası ahýaldyń ulttyq qyry­na erekshe mán berip, qoǵamdy demokratııalandyrý jolynda beı­bitshilik pen turaqtylyqty saqtaý, reformalardy tereńdete túsýdiń mańyzy artty. Elbasy bir mezgilde iske asyrýdy maqsat etken demokratııa da, azamat­tyq qoǵam da, memleket qurý da túbinde ult máselesine kelip tire­letindigin jaqsy túsindi. Sonaý 1990 jyly «Qazaqstan kópultty, onyń biregeıliginiń ózi de osynda», degendi Tuńǵysh Prezıdent beker aıtpasa kerek.

Elbasy egemendigin alǵan kezden bastap Qazaqstannyń aldynda kópultty eldiń memlekettik sáıkestigin, ıaǵnı azamattyǵyn qalyptastyrý mindetin sheshýdiń mańyzdylyǵyna kóp kóńil ból­di. Sebebi jas táýelsiz memle­ket úshin azamattyq biregeı­lik el damýynyń basty faktory jáne onyń turaqty damýy­nyń alǵy­sharty bolatyn. Qazaq­stan­nyń áleýmettik-ekonomı­ka­lyq, qoǵamdyq-saıası jáne demo­grafııalyq jaǵdaıyn eskere oty­ryp, azamattyq biregeılikti qazaq­standyq, ulttyq nemese mem­le­kettik biregeılik deýge de bola­dy. Elimizdiń kópetnosty qura­my men kópkonfessııalyǵyn eske­re otyryp memleketimizdiń Tuń­ǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazar­baev azamattyq sáıkes­tiktiń sheshimin tabý qajettigin kórip, má­seleniń astaryna tereń úńildi.

Osy jaǵdaıdy eskere otyryp Elbasy táýelsizdiktiń eń alǵashqy kúnderinen bastap-aq ultaralyq tatýlyqty saqtaý men nyǵaıtý jáne qazaqstandyq sáıkestikti nemese taqylettestikti qalyp­tas­tyrýdyń jeke modeliniń negizine etnostyq emes, azamattylyq qa­ǵı­datyn alyp, júzege asyrdy. Elbasy «...Biz saıası, azamattyq birlikke umtylyp otyrmyz jáne de Qazaqstan halqy áldebir jańa etnıkalyq qaýymdastyq retinde emes, túrli ulttar azamattarynyń qaýymdastyǵy retinde kóriný­ge tıis, osy zamanǵy Qazaq­stan­­nyń biregeıligi – etnostyq san­alýandyǵynda. Bizdiń stra­tegııalyq mindetimiz – qoǵamdy odan ári toptastyrý jáne bir­tutas qazaqstandyq, básekege qabi­letti ultty qalyptastyrý»,  dep, máseleni týrasynan qoıdy.

Azamattyq biregeılikti nemese birtektilikti jeke adamnyń áleý­mettik biregeıliginiń qu­ram­das bóligi retinde qaras­tyr­ǵan jaǵdaıda, N.Á.Nazarbaev aıtqandaı, elimizdiń árbir tur­ǵyny ózin etnosyna qara­mastan Qazaqstan Respýblıka­synyń azamaty, ıaǵnı qazaqstandyq retinde sezinýi, óziniń taǵdyry men bolashaǵyn Qazaqstanmen baılanystyrýy kerek. Azamat­tyń ózin osy memleketpen, onyń maqsattary jáne máde­nı, etnostyq, tildik, dinı áralýan­dy­lyqqa negizdelgen jalpy­ult­tyq qundylyqtarymen birdeı sanaýy, urpaqtan-urpaqqa úzilmeı jalǵasatyn osynaý úderiste óziniń rýhanı baılanysyn uǵy­nýy, sol sııaqty memleket pen qoǵam ómirine belsendi qaty­sýy nemese aralasýy sol mem­lekettiń turaqty damýynyń al­ǵy­sharty boldy. Osy negizde birik­ken halyq memlekettiń tu­raq­tylyǵyn saqtaýǵa múddeli bolady.

Elbasy N.Á.Nazarbaev qazaq­standyq biregeılik pen birlikti nyǵaıtý jáne damytýǵa aıryq­sha kóńil bólip, osy máselege degen óziniń jańa konseptýal­dyq ustanymy – qoǵamdyq keli­sim men jalpyulttyq bir­lik­tiń qazaqstandyq úlgisin negizdedi. Sondyqtan da búgin biz birlik­siz ulttyń bolmaıtynyn, ult­syz memlekettiń qalyp­tas­paı­tyndyǵyn, al memleketsiz  bolashaqtyń joqtyǵyna kóz jetkizip, Qazaqstannyń ulttyq bir­ligi «áralýandyqtaǵy bir­lik­­te» ekendigine kýá bolyp otyr­myz. Endeshe elimizdiń táýel­sizdigin, qoǵamdyq birlik pen turaqtylyqty burynǵysha ózi­nen-ózi aspannan túse qalǵan syı retinde emes, kerisinshe, bar bolmysymyzben onyń adam aıt­qysyz jaýapkershilik pen shy­dam­dylyqty, eń bastysy, adam­gershilik pen syılastyqty, kóp ter tógýdi talap etetin eńbek eken­digin túısingen abzal. Osylaı bolǵanda ǵana Qazaqstannyń bar­lyq azamattarynyń júreginiń túbinde qazaqstandyq patrıotızm sezimi uıalaıtyny anyq.

Árıne, áleýmettik, ekonomı­kalyq, etnomádenı jáne dúnıe­tanymdyq turǵydan bólshektenip ketken qoǵamda biregeılikti qa­lyptastyrý ońaıǵa túsken joq. Degenmen másele qanshalyqty qıyn bolsa da, ony iske asyrýdyń alǵysharttary bar bolatyn. Bul – eń aldymen ortaq tarıh pen mentalıtet jáne ultaralyq keli­sim. Memleket te óz kezeginde qa­­jetti sharalardy iske asyryp, adamdardyń sana-sezimin óz­ger­tip, olardyń betterin beri qa­ratýǵa jaǵdaı jasaýǵa kiris­ti. Eń aldymen turalap qalǵan ekonomıkany kóterip, halyq­tyń aldyndaǵy áleýmettik mindet­temelerin oryndaýdy qolǵa alý­dyń mańyzy zor edi. Halyqqa táýelsizdik alǵan Qazaqstan­nyń aldaǵy ýaqyttaǵy damýynyń baǵyt-baǵdaryn, maqsat-múdde­leri men perspektıvalaryn táp­tish­tep turyp túsindirip, naqty nátı­jelerge qol jetkizip, sóz ben istiń arasyn alshaqtatpaı olardyń júregine senim uıalatý qajet boldy.

Táýelsiz Qazaqstanda azamat­tyq biregeılik pen azamattyq qaýymdastyqtyń negizi qalanyp, demokratııalyq úderisterdiń qalyptasa bastaýy kópultty jáne kópdindi elde oıdaǵydaı iske asyrylyp jatqandyǵyna kóp mán berildi. О́ıtkeni «aldymen ekonomıka, sodan keıin saıa­sat degen» N.Á.Nazarbaevtyń «qazaqstandyq jol» ustanymyn iske asyrý úshin qoǵamdyq keli­sim men azamattyq tatýlyq qa­jet boldy. Qazaqstandaǵy turaq­ty­lyq kópetnostyq qoǵamǵa jáne ultaralyq kelisimge arqa sú­­ıeıtini belgili. Osy usta­nym­ǵa saı ult saıasatyn saıasat­tan­dyrýǵa jol berilmedi. Keri­sinshe, Qazaqstandy mekende­gen barlyq etnos ókilderiniń ómir­lik qajettilikterin qanaǵat­tan­­­dyratyn áleýmettik-ekono­mıkalyq, mádenı máselelerge kóp kóńil bólindi. Nátıjesinde, Elbasy Qazaqstanda etnosaralyq kelisimniń ózindik qazaqstandyq modelin qurdy. Kez kelgen etnos­qa jáne dinge jatatyn qazaq­sta­ndyq – teń quqyly azamat, birtutas azamattyq qoǵam­nyń ajyramas bóligi. Bul, shyn máninde, áleý­mettik baǵdardaǵy naryq, ult­aralyq jáne konfessııaaralyq tózimdilik, áleýmettik yntymaq­tas­tyq ustanymdaryna arqa súıeıtin kúshti, ómirsheń demo­kratııalyq qoǵam qurý edi. El­basy ásemdik pen aqylǵa sy­ıym­­dy tutastyq  astasa kelip, ulttyq dástúrler men demokra­tııalyq ustanymdar qalyptas­tyratyn erkin qoǵam», dep osy máseledegi «qazaqstandyq ustanymdy» naqtylap ta berdi.

«Qazaqstandyq jol» turaq­tylyqtan – jańǵyrý arqyly – órkendeýge jetýdi kózdeıdi. Elbasy ony barlyq etnostar azamat­tarynyń quqyqtary men bos­tan­dyqtaryn nyǵaıtý baǵy­ty­men tyǵyz baılanystyra qarady. Osy tusta Tuńǵysh Pre­zıdenttiń qoǵamdyq qatynas­tardyń eń shetin de mańyzdy órisi ultaralyq qatynastar ekendigine erekshe kóńil aýdaryp, ol eksperıment jasaıtyn jer emes, ony kózdiń qarashyǵyndaı saqtaý úshin memlekettik organdar da, azamattyq qoǵamdardyń ınstıtýttary da birdeı jaýapty dep únemi eskertýmen bolǵanyn eske salǵan jón.

Sonymen birge Elbasy N.Á.Nazarbaev óziniń sóılegen sózderiniń barlyǵynda derlik Qazaqstan qoǵamyndaǵy tatý­­lyq pen birlikti saqtaýdyń ma­ńyz­dylyǵyna basa nazar aýdardy. Saıyp kelgende, qoǵamnyń birligi men ultaralyq kelisim, toleranttylyq jáne ortaq tarıhı taǵdyr sııaqty halyq qundylyqtary, jańa qalypta­syp kele jatqan ulttyq birlik pen etnosaralyq ózara qurmettiń qazaqstandyq modeli eldegi júr­gizilip jatqan ult saıasatynyń negizine aınaldy. Al Qazaqstan halqy Assambleıasy elimizdegi myzǵymas birliktiń uıtqysy, sarqylmas berekeniń bastaýy, tatýlyq pen turaqtylyqtyń eń basty kepili bolmaq.

Qazaqstanda eldiń Ata Zańy­na sáıkes halyqtardy alalamaıtyn, barshanyń erkin damýyna múmkindik jasaıtyn ashyq saıasat júrgiziledi. Osylaısha Qazaqstannyń jalpyulttyq kelisim modelin jasaýǵa barlyq ult ókilderi óz úlesterin qosýǵa múm­kindik aldy. Osynyń negi­zin­de qazaqstandyq modeldiń et­nos­­tyq, konfessııalyq jáne til­dik sanalýandylyǵy, el­d­e­gi etnos­tardyń mádenıeti men tilin damytý, taǵattylyq pen jaýap­­kershilik, qazaq etnosy­nyń top­tastyrýshy róli jáne qazaq halqynyń birligi sııaqty qaǵı­dattary ekshelip shyqty. Eń bas­tysy, ulttyq birliktiń beriktigi Qazaqstan halqy  Assambleıasy men barlyq etnomádenı birlestik­ter jumysynyń tıimdiligin arttyrýmen tikeleı baılanysty ekendigin túsingen jón.

Bul – qoǵamda memlekettik jáne patrıottyq sana-sezimdi oıatýdyń irgetasyn qalaı­tyn qadam boldy. Osy jaǵdaı­­lar El­­basy N.Á.Nazarbaevqa «...biz­­­diń strategııalyq baǵyty­myz bir­mándi, ol – Qazaqstan­nyń bar­­lyq azamattarynyń saıa­sı tut­astyǵynyń basymdyǵy, biz­diń ortaq azamattyǵymyzdyń bire­geı­liktiń barlyq basqa túr­leri­nen basymdyǵy», degen qory­tyndy jasaýǵa múmkindik berdi. О́ıtkeni, sonda ǵana búkil­qazaqstandyq biregeılik bizdiń halqymyzdyń tarıhı sanasynyń ózegine aınalady.

Qazaqstan tańdaǵan kóp eńbekti jáne tynymsyz jumysty talap etetin joldyń basy-qasynda tur­ǵandyqtan Elbasy tatýlyq pen ultaralyq turaqtylyqty saqtaý maqsatynda áý bastan-aq túıi­sý núktelerin izdep, halyqtar ara­syndaǵy kelisim men senim aımaqtaryn keńeıtýge bar kúshin saldy. Ulttyq máseleni ádiletti sheshýdiń birden-bir tıimdi joly men ınstıtýty retine 1995 jy­ly Qazaqstan halyqtarynyń Assamb­leıasyn quryp, ony túrli ulttar azamattarynyń qaýym­dastyǵyn qurýdyń, túrli etnos­tar ókilderin azamattyq tu­tas­tyrý quraldarynyń birine teńe­di jáne ult saıasatyn ilgeri­letý­diń basty quraly dep esep­tedi. Ulttyq saıasattyń basty qa­ǵı­dattary aıqyndaldy. Ol mámi­lege negizdelgen qoǵamdyq turaq­tylyq, zańnyń ústemdigi men táýelsizdikti nyǵaıtý bolatyn. Bul máseleni sheshýde evolıý­sııalyq ustanymǵa basym­dyq berildi. Assambleıany qurý­daǵy basty maqsat – Qazaq­stan halqynyń birligi men turaq­tylyǵyn saqtaý. Sonymen qatar alda turǵan maqsattardyń ara­synda eldiń etnostyq daraly­ǵyn damytý men ulttyq-máde­nı sanalýandylyǵyn qamtama­syz etý, onyń barlyq azamattary­nyń quqyq teńdigi negizindegi ultara­lyq kelisim men saıası turaq­tylyq, memlekettiń tutastyǵy men kópultty halyqtyń birligine qol jetkizý.

Bul máselede eshbir kúdik keltirmeı uǵynyp alatyn eki aqıqattyń barlyǵyn Elbasy N.Á.Nazarbaev eskertken bolatyn: Qazaqstan árqashan da kópetnosty memleket bolady jáne bizdiń kópetnostyǵymyz – orasan zor mádenı, ekonomıkalyq jáne saıası resýrs. Ultaralyq qatynastarǵa muqııat bolý, onda bolyp jatqan úderisterge der kezinde qulaq asý qajettigine sol kezdiń ózinde-aq kóńil aýdaryldy. О́ıtkeni turaqtylyq kópetnostyq qoǵamǵa jáne ult­aralyq kelisimge arqa súıeıdi. Al ultaralyq kelisim – saıası turaqtylyqtyń negizi boldy.

Qazaqstan halqy Assam­bleıa­sy­nyń qurylýy túrli mádenıet­terdiń úndesýin jolǵa qoıyp, jalpy qazaqstandyq azamattyq qundylyqtardy boıyna sińir­gen kóp mádenıetti qoǵam qalyp­tastyryldy. Úılesimdi til saıa­saty iske asyrylyp, elimiz­diń rýhanı túleýin, onyń din­ara­­lyq kelisimi men qoǵamda adam­­dardyń bir-birin jatsyn­baýy­na qol jetkizdik. Ende­she ult­­tyq kelisimniń basty min­­det­­teriniń qataryna Qazaq­stan­dy rýhanı kelisim eline aı­nal­dyrýdyń da jatatynyn es­ten shyǵar­maǵan abzal. Bul jaǵ­­daı aza­mat­tary­myzdyń sana­syn­da­ǵy betbu­rysqa ákeldi. Sóı­tip, biz Qazaq­stan úshin kópult­ty­lyq qoǵam­nyń kemshiligi emes, qaıta ar­tyq­shylyǵy eken­di­gin is júzin­de dáleldedik. Elba­sy N.Á.Nazar­baev atap kór­set­­ken­deı, Qazaqstan jaǵ­daıy­nda «osal tusymyz» dep sanal­ǵan kópetnostyǵymyz ben kon­fes­sııalyǵymyzdy óz ar­tyq­­shy­lyǵymyzǵa aınaldyra al­dyq. Ol je­tis­tikterge qol jet­kizýi­­miz­diń basty sebebi bizdiń ult­ara­lyq máselelerdi sheshýde «kóp­­qyr­­lylyqtyń birligi» degen qaǵı­­dany basshylyqqa alǵan­dyǵy­myzda bolyp otyr. Mem­lekett­ik saıasat ulttyq bir­lik­ke, qoǵam­nyń toptasýyna baǵyt­tal­ǵan jaǵdaıda eldiń áleýmettik múmkindigin eseleı túseri anyq. Qazaqstandaǵy saýatty ulttyq saıasattyń arqasynda memleket quraýshy ult retinde qazaqtardyń quqyqtaryn iske asyrý men bar­lyq azamattardyń ulttyq bel­gi­leri boıynsha quqyqtaryn shek­teý­ge jol berilgen joq. Sóı­tip, tu­raq­­tylyq saqtalyp, qazaq­stan­­dyq qoǵam ulttyń damý men órken­­deý jolynda birigýine jaǵ­daı jasaldy.            

Ulttyq birliktiń beriktigi Qazaqstan halqy Assambleıasy men barlyq etnomádenı birles­tikter jumysynyń tıimdiligin arttyrýǵa tikeleı baılanysty. Táýelsizdik jyldary ishinde N.Á.Nazarbaevtyń tikeleı bas­tamasymen Rýhanı kelisim kúni, Qurban aıt, Pasha sııaqty dástúrler qalyptastyryldy. Qazaq­stan halqynyń birligi ult­tyq kelisim men dinı túsinistik­ke negizdelgen biregeı qoǵam­nyń qalyptasýyna jetkizdi. Bul qoǵam­nyń asyl murattaryna táýel­s­izdik, birlik, kelisim jáne órkendeý jatady. Sondyqtan Qazaqstan – birtutas jer, birtu­tas halyq, birtutas bolashaq me­kenine aınaldy. Mundaı kópultty qoǵamda, ultaralyq qatynastar máselesinde eshqandaı qosar­lanǵan standarttarǵa jol beril­meýi tıis.

Jańa jaǵdaılarda jalpyaza­mattyq, saıasatústilik jáne jal­py­halyqtyq ınstıtýt bolýy tıis. Assambleıa – naǵyz jal­py­halyqtyq ókildik. QHA jańa min­detteriniń qataryna zama­naýı júıeli modernızasııa­laý min­detterine jaýap bere­tin qoǵamdyq sana-sezimdi qalyp­tastyrý, azamattyq biregeılikti nyǵaıtý men birligimizdi qam­tamasyz etý jatady. Al jalpy alǵanda,  Assambleıanyń eń basty min­deti – elimizdegi qo­ǵam­dyq keli­simdi saqtaý. Olaı bolsa, Qazaqstannyń jaǵ­daıyn­da ulttyq kelisim men má­denıetterdiń úndesýi sonymen birge dinderdiń úndesýi degendi ańǵartsa kerek. Ol «Birlik alýan­dyqta, kópulttylyqta, kóp­­kon­fessııalyqta» degen qaǵı­daǵa negizdeledi jáne basqa órke­nıetterdiń, mádenıetterdiń bar ekendigin, olardyń da tereń tarıhymen, dilimen sanasý kerektigin eskeredi. Endeshe mádenıetter men dinderdiń baılanysy jaǵdaıynda ómir súre bilý, oǵan úırený qazaqstandyq qoǵam úshin óte mańyzdy qajet­tilikterdiń biri dep túsingenimiz jón. Qazaqstanda qazirgi kezde ultaralyq jáne konfessııalyq kelisimniń tıimdi júıesi negizinen qalyptasqan. Ol qoǵamdyq-saıası jaǵdaıdyń turaqtylyǵyn saqtaýdyń eleýli faktory bolyp esepteledi. Sondyqtan da din máselesiniń saıasattanýyna jol bermeý bizdiń asa mańyzdy mindetimiz dep uǵynǵan durys. Onyń ústine qazaqstandyq konfessııalardyń je­tek­­shileri Assambleıanyń múshe­­­leri. Endeshe din de kópte­gen halyq­tyń ulttyq toptasý faktoryna aınalýyna erekshe mán berilgeni abzal. Saıası retteý dástúri dármensiz jaǵdaıda Qudaı sózi tatýlasý men úmittiń jalǵyz quraly bolyp qala beredi. Dinniń dińgegi – dástúrmen berik degen bar. Ol degen sóz sol zaıyrly qoǵamnyń dástúrleri men mádenı úderisterine saı keletin dinı sana qalyptastyrý kerektigin meń­zeıdi. Sondyqtan qazaq qoǵamy­nyń aldynda mem­lekettiń, qoǵam men dinniń ózara qarym-qaty­nas­­tarynyń modelin tabý min­deti turdy. Alaıda zaıyr­ly­lyq degen ateıstik degendi bildir­­mese kerek. Kerisinshe, Elba­­sy N.Á.Nazarbaev atap kórset­ken­deı, zaıyrly degenimiz – ilgeri­shil, beıbit súıgish, tolerantty, ashyq qoǵam degendi ańǵartady.

Qazaqstan halyqtary Assam­­­­­bleıasy degenniń ornyna Qazaqstan halqy Assambleıasy degen jańa ataýy berilgende oǵan  qoǵamdy odan ári toptastyrý basty maq­sat retinde júktelgen bolatyn. Iаǵnı bolashaqta Assambleıa tarıhyn turaqtylyq tarıhyna aınaldyrý  mindeti turdy. Elbasy N.Á.Nazarbaev Assambleıa qurý arqyly ultaralyq birliktiń strategııalyq derbes jolyn tapty, beıbitshilik pen kelisimdi kiriktirýshi modelin dúnıege ákeldi. Ol «Sanalýandylyqtaǵy birlik» jáne «Bir el, bir taǵdyr» sııaqty etnosaralyq saıasattyń negizgi qaǵıdattary negizinde iske asyrylýda.

Japsarbaı Qýanyshev, 

saıası ǵylymdar doktory