Besqala qazaqtarynyń kúıshilik dástúri

Besqala óńirinde jyraýlyq, ánshilik dástúrmen birge, dombyrashylyq-kúı­shilik óner de jaqsy damydy, ol aımaq­taǵy kúıshilerdiń repertýarynda bergi zamannyń kúılerimen qatar, sonaý dáýir­lerden jetken «Aqsaq qulan Joshy han», «Qart noǵaı», «Kári naýaıy», «No­ǵaılynyń qoshtasý kúıi» syndy kóne kúıler de kóptep kezdesedi.

Besqala aımaǵyndaǵy kúıshilik orta­nyń qalyptasyp, damýyna yqpal etken kóptegen tulǵalardyń esimderi belgili. Biz el ishinen jáne jazba derekterden ondaǵan óner ıesine qatysty málimetterdi taýyp, júıeledik. Atap aıtqanda, HVIII-HIH ǵasyrlarda – Tileýqul Pendeuly, shúıt Orynbaı, Aqkeltir, Shúńke Qul­tabaıuly, Jaqsymurat Torytaıuly, Rah Zulpyqaruly (1845-1910), Embergen Shaqpaquly (1860-1936), Turmanqoja, Dúkenbaı syndy kúıshilerdiń esimderi atalyp, olardyń jolyn keshegi HH ǵasyrda Joldy Qosaıuly, Báıimbet Dúısenbaıuly (1875-1962), Ákimáli Shúńkeuly (1883-1958), Jumaly Embergenuly (1891-1975), Dáýletkeldi Jarmaǵambetov (1899-1950), Toǵaıbaı Beısenbiuly (1904-1976), Moldaǵalı Balymbetov (1906-1984), Úsen Súgiruly (1905-1983), Izban, Ábdiǵalı Jańbyrshın (1908-1988), Qarǵa О́tegenuly (1910-1972), Bıman Kenjebaıuly (1916-2003), Baqyt Basyǵaraev (1926-2001), Abylaı Sháýkeev (1928-1996), Músir Jorabaıuly (1931-2010), Qylyshbaı Aıtjanuly (1932-2000), Kóregen Dúıisuly (1935-1999) syndy t.b. kúıshi-dombyrashylar jalǵastyrdy.

Besqala óńirinde arnaıy mýzykalyq bilim almasa da quımaqulaqtyq úrdispen úırenip, dombyrashylyq dástúrdi usta­nyp júrgen ónerpazdar áli de bar­shy­lyq. Orazǵalı Ábilhanuly, Ibash Baıdil­dauly, Jarylqasyn Ońaıbaev, Saparbaı Ákimáliuly, Qadirbaı Aldabergenuly, Baıram Arzıev, Ábdi Dosjanov, Jumabaı Jorabaev, Boranbaı Medethanov, Ju­bathan Súndetov, Jolmahan Alpysov, Qojahmet Nııazov, Ýbaıdilla Ábdirah­manuly, Jalǵas Bekmahanov sekildi óner­pazdar sonyń dáleli.

Ámý jáne Jaıyq boıynda «Qyrym­nyń qyryq batyry» eposyn jyrlaǵan aqyn-jyraýlar halyq tarapynan jo­ǵary baǵalanǵan bolsa, «Alpys eki Aq­je­leń» syndy salaly kúılerdi tarta bilgen kúıshi-dombyrashylar da sondaı qurmetke ıe bolǵan. Besqalalyq Orynbaı, Embergen, Rah, Báıimbet, Moldaǵalı tárizdi dáýlesker kúıshiler de joǵaryda atalǵan sıkldi kúılerdi túgel oryndap, halyqtyń zor yqylasyna bólengen.

Besqala qazaqtary arasynda keshegi kúnge deıin kúıshi-dombyrashylardyń saıystary jıi ótip turǵan. Kúıshi, óner zertteýshisi A.Raıymbergenov «Qa­zan­ǵap Aqjeleń» atty eńbeginde HIH ǵa­syrdyń aıaǵynda Qaraqalpaqstannyń Qońyrat qalasynda Ázbergen hannyń uıymdastyrýymen toǵyz dombyrashynyń arasynda óner saıysy ótkenin jazady. Oǵan Besqaladan jáne Batys Qazaq­stannan Orynbaı, Dúkenbaı, Qaratós-Aımaǵambet, Qanaly tóre, Qazanǵap sııaqty sol kezdegi belgili kúı sheberleri qa­tysqanyn aıta kelip, «Tartystyń sharty boıynsha, árbir kúıshi «Aqjeleń» dep atalatyn toptama kúılerdiń alpys ekisin túgel oryndaýǵa tıis edi» dese, muny Qaraqalpaq aımaǵynda kemelge kelip, sol óńirdegi Jumaly, Dáýletkeldi, Ábdiǵalı syndy kúıshilerden ónege kórip, óner tarıhyna qatysty tyń dúnıelerdi ja­dyna túıgen B.Basyǵaraevtyń «Bes­qala, Hıýa jaqta Ázbergen degen qazaq­tyń hany bolǵan. О́ziniń han bolyp turǵan dáýirinde tabyn Dúkenbaı, shúıt Orynbaı, Qaratós-Aımaǵambet, Qazan­ǵap, Aısha qatyn sııaqty toǵyz dombyra­shyny jınapty...» degen derekteri de ras­taıdy. Bul erterekte ótken kúı saıys­tarynan habar berse, «Úshsaı aýylynda kúı tartystary jıi bolyp, sonyń qyzyǵyna toıattaı almaıtynbyz. Bul saıysqa Moınaqtan Jumaly Embergenov, Qulandydan Taıpan Balmaǵambetov ke­lip, aýyl ústi kúı jármeńkesine aınal­ǵanyn bala bolsaq ta talaı kórdik» de­gen derekter Keńes zamany tusynda da Qara­qalpaqstanda bul dástúrdiń úzilmegenin kórsetedi. Sonymen qatar, Shúńkeniń álim kúıshisimen, Ákimáliniń túrikmen dýtar­shylarymen kúı saıysyn jáne keshe ǵana ómirden ótken Moldaǵalı, Toǵaıbaı, Bımandardyń jıyn-merekedegi kúı tartystaryn atap ótkenimiz jón.

Besqalaǵa ekspedısııamen baryp, on­da órken jaıǵan halyqtyq ónerdi kór­gen folklorshy K.Seıdehanov «Qa­ra­­­­qa­l­paq folklor ekspedısııasy» ma­­qa­­­la­synda: «Biz mynany ańǵardyq: Qara­qalpaqstandaǵy qazaqtardyń arasynda halyq murasy mol saqtalǵan jáne ol kún­delikti ómirde kópshiliktiń rýhanı qa­jetin óteıtin ómirsheń qubylysqa aınal­ǵan. Improvızasııalyq óner dástúrin jalǵastyrýshy talanttar az emes» degen bolatyn.

Besqala qazaqtary kúıleriniń jınalý tarıhyna qatysty aıtar bolsaq, Qaraqalpaqstanǵa 1959 jyly mýzykalyq muralardy jınaýǵa folklorlyq ekspedısııa A.Serikbaevanyń jetekshiligimen tuńǵysh ret barady. Osy saparda Ke­geı­lide turatyn Moldaǵalı Balym­be­tovten, Nókis qalasyndaǵy Bıman Ken­je­baevtan, qońyrattyq Jaqsylyq Mamytulynan t.b. óner ıelerinen kóptegen avtorlyq jáne halyq kúılerin jazyp alady. Budan keıin de 1962 jyly T.Bekhojına, 1977 jyly A.Baıǵaskına men B.Amanov, 1982 jyly B.Qaraqulov pen E.Safýanov baryp ondaǵan kúıshilerden mol mura jazyp aldy. T.Bekhojına Besqala aımaǵynan jınaǵan muralardy negizge ala otyryp, «Dalamnyń nazdy sazdary-aı» eńbeginiń bir taraýyn «Qaraqalpaqstan dombyra kúıleri» dep atady.

Biz de 2013, 2015 jyldary Qaraqal­paq­stanǵa arnaıy baryp, joǵaryda atal­ǵan belgili kúıshilerdiń urpaqtarymen, sondaı-aq elimizge oralǵan aǵaıyndarmen kezdesip, kóptegen kúı sańlaqtarynyń ómir jáne óner joldaryna qatysty má­limetter jınadyq. El ishinen izdestire júrip, jeke arhıvterde jatqan dybys taspalary men ertedegi eski kúılerdi bi­letin ónerpazdardyń barshylyq ekenine kýá boldyq. О́zimiz taýyp jazyp alǵan qazynalardyń arasynda tyń materıaldar jetkilikti. Sonymen qatar Sársenbaı Qadirulynan «Bes qyzdyń júrisi», Oral­bek Sádýulynan «Arqabaıdyń kúıi», Jalǵas Janashbaıulynan «Kóı-kóı», Jarylqasyn Ońaıbaevtan «Toǵaıbaı­dyń kúı basy», Baıram Álıevten «Qar­ǵa­nyń kúıi», «Ysmahannyń kúıi», Myr­zabaı Qylyshbaıulynan «Sa­qaý qyzdyń kúıi», «Qara atty men to­ry atty», «Dosynyń kúıi», Qara­saı Ábdimuratulynyń avtor­lyq kúıi «Adas­qan suńqar» t.b. kúı­lerdi ja­zyp aldyq. Osyndaı jeke izde­nis­ter ná­tıjesinde jınalǵan mate­rıalda­ry­­myzdyń bir bóligin kúıshi, óner zert­teýshisi M.Ábýǵazy «Qazaqtyń dom­byra óneri» atty eńbegine «Besqala kúıshilik dástúri» degen ataýmen engizdi.

Besqala qazaqtarynyń kúıleri – A.Esen­uly men G.Eleýsizqyzynyń «Kúı – qasterli áýez» atty eńbeginde, «Aq­­tóbe óńiriniń mýzykalyq murasy» atty aýdıo jınaǵynda, sonymen qatar «Qa­zaq­tyń 1000 kúıi» antologııasynda, A.Toq­taǵannyń «Atyraýdyń 62 Aqje­leńi» eńbekterinde kóptep jarııalandy. Osy­laısha, Besqala kúıleri birshama jı­naqtarda notalyq jáne úntaspa úlgi­sinde jarııalanyp júrse de, qaı aımaqqa tán ekeni jáne oryndaýshylar jóninde málimetter jarııalanǵan emes.

Besqala qazaqtarynyń kúıleri jurt­shylyq bas qosqan jıyndarda ǵana emes, qazaq jáne qaraqalpaq radıolarynda, Tashkent telearnasyndaǵy qazaqtildi «Zamandas» baǵdarlamalarynda dárip­teldi. Ádebıetshi-ǵalym Q.Jumaja­nov «Qaraqalpaq aımaǵyndaǵy qazaq áde­bıeti» atty monografııasynda birli-ja­rym kúı sańlaqtaryn sóz etkenmen, atal­ǵan óńirdegi kúıshiler týraly buryn-sońdy tııanaqty zertteý jumystary bolmady. Sonyń sebebinen keı­bir eńbek­terde jańsaqtyqqa jol berilip, birshama qate tujyrymdar jasaldy. Munyń bá­ri Besqala kúıshilik óneri týraly má­li­metterdiń buǵan de­ıin jetkilikti dárejede zerttelip, zer­de­lenbegeninen dep oılaımyz.

О́zbekstan, Qaraqalpaqstan qazaq­tary­nyń halyq aýyz ádebıeti nusqa­laryn jınaǵan ádebıetshi-ǵalym Q.Sat­tarov «Folklor ekspedısııasynyń je­misi» atty maqalasynda: «Ámýdarııa quıylysyndaǵy altyn qazyna, asyl muranyń bir salasy – qazaq kúıleri zert­­teýshilerdiń qalamyna ilikpeı kele jat­qandyǵy qynjyltady» degen edi.

El arasynan materıaldar jınas­tyrý nátıjesinde besqalalyq kúıshi-dom­byrashylardyń óner tarıhyn júıe­lep, ustaz-shákirt jalǵastyǵynyń úzil­megeni anyqtalyp otyr. Bul oraıda, HVIII ǵasyrda ómir súrgen Tileýqul Pen­de­ulynyń kúıshilik ónerin Jaqsymurat Torytaıuly men Embergen Shaqpaquly jalǵastyrsa, olardyń jolyn Jumaly Embergenuly, Úsen Súgiruly, Ábdiǵalı Jańbyrshın, Aıtóre Úsenuly, Dáý­letkeldi Jarmaǵambetovter ustanǵanyn aıtýǵa bolady. Atalǵan óner ıelerine Baqyt Basyqaraev, Dúısenbaı syndy t.b. kúıshiler shákirt bolyp, úlken óner ıesi bolyp qalyptasty.

Besqala kúıshilik ónerin damytý­shy­lardyń aldyńǵy leginde shúıt Oryn­baı men Turmanqojanyń aty atalsa, Oryn­baıdan Qazanǵap ónege alǵan. Sol dáýirde Besqalada Shúńke Qultabaıuly syndy dáýlesker kúıshi ómir súrip, Shúń­kege Ákimáli Shúńkeuly, Ákimálige Orazǵalı Ábilhanuly men Músir Jora­baıuly shákirt boldy. Orazǵalıdan Ás­ker­baı Nurqojaev, al Jumaly men Ás­­kerbaıdan Qojahmet Nııazov kúı úırengen.

Atalǵan aımaqta kúı ónerin jyrshy-jyraýlar da keńinen nasıhattady. Bulardyń qatarynda – Qarasaı Qalı­uly (1848-1926), Amanturly (1872-1938), Jaqsylyq Mamytuly (1899-1961), Teńizbaı Esenbaıuly (1905-1968), Sarybaı Jádigeruly, Uzaq Myń­baev, Áskerbaı Nurqojaev syndy ánshi, jyrshylar bolsa, Qarasaı Ábdimuratuly, Turlan Beısenbaev, Sár­senbaı Rahmanberdıev sııaqty búgingi jyrshylar da sheber dombyrashylar.

Mundaǵy kúıshi-dombyrashylar Bes­qala kúılerimen shektelip qalmaı, Úsen, Qanaly, Shákim tórelerdiń, Qazanǵap, Aısha qatynnyń, Baımaǵambettiń, Ma­ham­bet, Qurmanǵazy, Dáýletkereı kúı­lerin de repertýaryna qosyp, el ishine nasıhattady.

Kúıimen halyq júreginen oryn al­ǵan ónerpazdardy jurtshylyq jady­nan shyǵarmaı ańyz-áńgime etip keıin­gilerge aıtyp otyrsa, aqyndar men jyraýlar olardyń esimderin óz shyǵar­malaryna qosyp dáriptedi. Mysaly, «Qaraqalpaqstannyń halyq jyraýy» Aldabergen Tasqynbaıuly (1926-2007):

Turmanqoja kisi eken,

Dombyra, kúıdiń ıesi.

Erte bir zaman ýaǵynda.

Dombyraǵa dybys qostyryp,

Keltirýshi aǵymǵa.

Kúı júıesi qosylyp,

О́zine ábden unamaı,

Shappaǵan sý dep saǵymǵa, –

dese, aqyn Júndibaı Kóptileýuly «Bul elden kimder shyqpaǵan» tolǵaýynda:

Qaraqalpaq elinde,

Kúıshiler ótken belgili...

...Toǵaıbaı degen kisini,

Kóp maqtaıdy asyra.

...Moldaǵalı, Bımandy,

Kim bilmeıd deısiń bul elde.

Aq dombyra qolǵa alyp,

Ushar qustaı qomdanyp,

Tartqanda kúıdi tolǵanyp,

Kúsh qosqan aıbat, jigerge.

Júzden artyq kúı tartyp,

Tyńdaǵan halqy qumartyp,

Estigen adam ketpegen,

Alǵandaı zatyn joǵaltyp.

Keshke kúıdi shertkende,

Ketip júrdi tań atyp...»,

– dep Toǵaıbaı, Moldaǵalı, Bıman kúı­shilerdiń atyn jyrǵa qosady. Derekterge súıensek, Besqala kúıshileriniń Mańǵys­taý, Aqtóbe, Orynbor, Munanaı, Hıýa, Túrikmen aımaqtaryn aralap, óner kór­setkeni baıqalady.

Kúıshilik óneri basymyraq damyǵan keıbir aımaqtardyń jyrshylyq pen ánshilik dástúrinde kúıdiń áseri kóbirek baıqalsa, Besqala qazaqtary arasynda jyrshylyq ónerdiń kemeldenip, órkendeýine baılanysty bul aımaqqa tán kúılerde jyr sazdarynyń yqpaly seziledi, fılosofııalyq saryn basym. Shal Myrza men Qazanǵap kúılerinde de osy ereksheliktiń bolýyn Besqala aımaǵynda ómir súrip jáne atalǵan ól­keniń kúıshilik dástúrinen nár alǵanymen baılanystyra alamyz.

Sóz qorytyndylaı kele, aldaǵy kún­derde Besqala qazaqtarynyń kúıshilik dástúri jeke óner mektebi retinde tanylyp zertteledi dep senemiz.

Kúnqoja QAIRÝLLA,

Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq ulttyq konservatorııasynyń oqytýshysy