Túrli deńgeıdegi sheneýnikter, fılologııa jáne lıngvıstıka salasynyń sarapshylary, qoǵam qaıratkerleri, til janashyrlary, Assambleıa músheleri, etnomádenı jáne jastar birlestikteriniń ókilderi qatysqan alqaly jıyn tolyǵymen qazaq tilinde ótip, spıkerler retinde memlekettik tildi meńgergen ózge ult ókilderi men etnomádenı birlestikterdiń músheleri sóz sóılegeni qýantady. Osylaısha, is-shara barysynda memlekettik tildi erkin meńgergen ózge ult ókilderi til úırený tájirıbesimen bólisip, memlekettik tildiń qoldanylý aıasyn keńeıtý joldary týraly óz usynystaryn ortaǵa saldy.
Iá, memlekettik tildiń mereıin ústem etetin kez áldeqashan keldi. Elbasynyń sózimen aıtar bolsaq, aldaǵy ýaqytta «Qazaq tili barshany biriktiretin, jastardy jaqyndastyratyn tatýlyq tiline aınalýǵa tıis». Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ótken jyly halyqqa Joldaýynda aıtyp ótkendeı, «Qazaq tiliniń memlekettik til retindegi róli kúsheıip, ultaralyq qatynas tiline aınalatyn kezeńi keledi». Osy oıdy kongreske qatysýshylar da ushtap otyr.
Vladımır ChEPEL,
Aqsý aýdany, Qapal aýyldyq okrýgi ákimi apparatynyń bas mamany:
– Men memlekettik qyzmetkermin. Altyn besigimiz aýylda turǵandyqtan, ár túrli máselelermen kelgen azamattardyń máselesin eshbir qıyndyqsyz túsinip, birden kómektesýge tyrysamyn. Qazaq tilin bilgendikten ashyq-jarqyn áńgimelesip, erkin pikir almasamyz. Menińshe ár otandasymyzdyń júreginde qazaq tili bar. Tek ony oıatý kerek. Aýyldyq aımaqtarda qazaq tilin bári biledi. Jáne qazaq tiliniń deńgeıine baılanysty másele joq. Al qalaǵa kelseń, mundaı másele bar ekenin kóresiń. Qalada jastar qazaqsha sóılespeıdi. Jumys barysynda maǵan eki aqsaqal keldi. Olar meniń túrime qarap, sózderin oryssha bastady. Memlekettik qyzmette qaı tilde surasa, sol tilde jaýap berýiń kerek. Sondyqtan orys tilinde jaýap berdim de, «qurmetti aqsaqaldar, qazaq tilinde sóılessek qalaı bolady?» dep suradym. Olar qýanyp ketti. «Balam qazaq eken ǵoı» dep jatyr. Mundaı maqtanǵa masaırap, tipti júregiń jylynyp, birazǵa deıin ishki býyń basylmaı turady. Sol sebepti qazirgi jastardy eki-úsh aıǵa aýylǵa jiberse, aýylda tildiń, dinniń saqtaýshylary bolyp otyrǵan aqsaqaldardyń olarǵa úıreteri kóp bolar edi dep oılaımyn.
Bizdiń áralýandyǵymyz basymdyǵymyz, al kúshimiz birlikte ekenin Elbasy áý basta aıtqan edi. Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly qoǵamdyq kelisimdi saqtap, tatýlyǵymyzdy arttyrýda memlekettik tildiń róline aıryqsha mán berý qajettigin aıtty. Sondyqtan, biz eń aldymen týǵan eldiń memlekettik tilin bilýge mindettimiz. Qazaq tili – Uly dalanyń ultaralyq tili bolatynyna senimdimin!
Vıktorııa TREGÝBOVA,
jýrnalıst:
– Men Taraz qalasynyń turǵynymyn. О́zimdi udaıy «orystyń qazaq qyzymyn» dep tanystyramyn. Qazaq aýylynda ósip, qazaq mektebin bitirgendikten, memlekettik tildi jetik bilemin. Mamandyǵym – jýrnalıst. Jumystan bos kezde qoǵamdyq isterge belsene qatysamyn. Qazaqtyń danyshpany Abaıdyń óleńderin oqý súıikti isime aınalyp ketken. Jyrlaryn jatqa bilemin. Qara sózderin udaıy oqyp turamyn.
1998 jyly Reseıdiń Ýlıanovsk oblysynda týǵanmyn. Anam – Jambyl oblysy Moıynqum aýdanynyń týmasy. Mektep bitirgen soń, ilim-bilim izdep, Reseıge barǵan bolatyn. Sol kezde ákemdi jolyqtyryp, ekeýi shańyraq kóteredi. Bes-alty jyl Reseıde turǵan. Sosyn sheshem ákemdi tórkinine alyp kelip tanystyryp, týǵan jerin – Qazaqstandy kórsetkisi keledi. 2000 jyly Qazaqstanǵa qaıtyp keldik. Sodan keıin Reseıge qaıtpaı, Qazaqstanda qaldyq. Ákemniń de qalaýy osy boldy. Qazaq jeri, eliniń qonaqjaılylyǵy unaǵan bolar.
О́zim Tarazdaǵy M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz memlekettik ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetin bitirgenmin. Mektepti de, ýnıversıtetti de qazaqsha oqydym. Ulanbel atty shaǵyn aýylda turdyq. Áke-sheshem bizdi amalynyń joǵynan qazaq mektebine bergen bolar. Biraq qazir, qazaq tilin osyndaı deńgeıde biletinimiz úshin áke-shesheme alǵysymyz sheksiz. О́zimnen úsh jas úlken aǵam bar. Ol da qazaqshany jetik biledi. Ol qazir aýylda, áke-sheshemniń qasynda.
Keıbir adamdar qazaqsha taza sóılegenime tań qalady. Rıza bolady. Úlken kisiler batasyn berip jatady. Bul – men úshin úlken qurmet. Meniń ortam qazaqtildi. Dostarym qazaqtar. Qalaly jerde jumys isteı bastaǵanymda oryssha durys sóıleı almaıtynymdy uqtym. Grammatıkam tómen eken. Qazaq tili men úshin ana tilim bolyp ketkenin uqtym sol kezde. Qalaly jerge kelgen soń, osy jerdegi adamdar oryssha sóılegennen keıin, mamandyǵyma qajet bolǵannan soń orys tilin qolǵa aldym. Qazir eki tildi de qatar ustap júre alamyn. О́zge tilderdi úırený maǵan qıyn soqpaıdy. Túsinbegenimdi qazaqshaǵa aýdaryp bilip alamyn, bolmasa, orysshaǵa aýdaryp túsinip alamyn.
Jalpy ár qazaqstandyq memlekettik tilimizdi bilýi tıis dep oılaımyn. Sol sebepti biz Assambleıa músheleri, qazaq tilin jetik meńgergen jastar, ózimiz sııaqty ózge ult ókilderine kómek qolyn sozýymyz qajet. Bizde, Assambleıada memlekettik tildi úıretetin úıirmelerimiz joq emes, endi sol úıirmelerge qatysýshylardyń sanyn arttyrý úshin, ózimiz belsene at salysýymyz qajet dep oılaımyn. Qazaq tiliniń bizge tıgen paıdasyn aıtsaq, jetistikterimizdi kórsetsek, mańyzdylyǵyn túsindirsek, olarǵa úlgi bola bilsek, qyzyǵýshylyǵyn da arttyra alamyz degen oıdamyn. Bul máselege kóńil bólip, jaýapkershilikpen qaraýymyz qajet dep oılaımyn.
Sabına PAK,
Túrkistan oblysy, Koreı etnomádenı birlestiginiń múshesi:
– Men qaımaǵy buzylmaǵan ońtústik óńiriniń týmasymyn, qazaq ultynyń bolmysy men mádenıeti ózindik mánge ıe, tatýlyǵy turaqty mekenniń tól perzentimin. Men, birinshiden, qasıetti qazaq jerinde týǵanyma sheksiz baqyttymyn. Osynaý beıbit elde kún keship, qazaq tilinde taza sóılegenim – men úshin úlken maqtanysh. Qazaq tilin erkin meńgerip, hakim Abaıdy tanyǵanym úshin, qazaq tilin bilý arqyly onyń qarasózderin oqyǵanym úshin qýanamyn. Qazaq tiliniń sheksiz qudiretin bala kezimizden sezinip óstik. О́ıtkeni biz otbasymyzda tek qazaq tilinde sóıleımiz. Abaıdyń óleńderin baýyrlarymmen birge talasa-tarmasa oqımyz.
Qazirgi kúni ýnıversıtette de qazaq tili men ádebıeti mamandyǵy boıynsha bilim alyp jatyrmyn. Týǵan aǵam Abaıdyń qara sózderin jatqa aıtady. Sonyń arqasynda respýblıkalyq saıystarǵa qatysyp, júldeli oryndarǵa ıe bolyp júr. «О́zimniń aınam – aǵam» dep aıta alamyn. Biz úıde ózimiz hakim Abaıdyń sózderin, onyń ishinde 31-qara sózin koreı tiline aýdardyq. Sondyqtan ózderi qazaq bola tura, qazaqsha sóılemeıtin jastar meni qatty tańǵaldyrady. Olar ne sebepti memlekettik tildi keıingi orynǵa qoıady dep oılanamyn. Keleshekte qazaq tiliniń keń qanat jaıýy úshin qazaq topyraǵyn basyp, aýasymen tynystap, osy mekende kún keship júrgen árbir azamat tek qazaq tilinde taza múdirmeı, kedergisiz sóılese deımin. Eger de bizge qoǵamdyq ortada orys nemese ózge tilde til qatsa, tek qazaq tilinde ǵana jaýap berý arqyly qazaq tiliniń bolashaǵyn jarqyn ete alamyz. Ǵasyrlar qoınaýynan kele jatqan mol qazynasyn keıingi jasqa nasıhattaı alamyz. Osy arqyly bizge babalarymyzdan jetken asyl murany ulyqtaı alamyz der edim. Sóz sońynda árbir jasty qazaq tilin ardaqtap, ana tilin qurmetteýge, qoǵamdyq oryndarda tek qana qazaqsha sóıleýge shaqyramyn. Táýelsizdigimiz tuǵyrly, qazaq tilimiz ǵumyrly bolsyn!
Valentına TALIýS,
Ile aýdany, №18 Qaraoı orta mektebiniń muǵalimi:
– Men lıtvan qyzymyn. Biraq ózge ult ókili bolsam da, memlekettik tilimizdi meńgerip jáne qurmettep kelemin. Men 1994 jyly Reseıdiń Astarahan qalasynda dúnıege keldim. Jasqa tolmaı jatyp otbasymyzben birge Atyraý oblysyndaǵy qazirgi Qurmanǵazy aýylynda turatyn ata-ájemniń úıine kóship keldik. Sodan beri men atam Hasanbek pen ájem Nınanyń tárbıesinde boldym. Atam meni kishkentaı kezimnen qazaqsha sóıleýge úıretti. Sonymen qatar birge júrgen dostarymnan jáne kórshilerimnen úırengenim taǵy bar. 5 jasymnan bastap qazaq tilinde sóıleı bastadym. Memlekettik til – ómirimde erekshe oryn alady. Mektep pen joǵary oqý ornyn orys tilinde bitirsem de, men memlekettik tilge baılanysty ár túrli olımpıada, saıystarǵa qatysyp, júldeli oryndardy ıelenip júrdim. Qazirgi tańda Almaty oblysyndaǵy Ile aýdanynyń mektebinde pedagog-psıholog bolyp jumys isteımin. Munda qazaq tilin bilý balalarmen til tabysýyma kómektesedi. Meni qazaq ultyna, qazaq tiline qurmetpen qaraýdy úıretkeni úshin ata-ájeme sheksiz rızamyn. Meniń oıymsha, memlekettik til – tek qazaqtyń tili emes, Qazaqstanda turatyn barlyq etnostardyń ultaralyq ortaq tili.
Nargızam MAHMÝDOVA,
Qazaqstan halqy Assambleıasy janyndaǵy Nur-Sultan qalalyq «Jańǵyrý joly» RJQ shtaby tóraǵasynyń orynbasary:
– Men qazaqtyń tiline, salt-dástúrine qurmetpen qarap, memlekettik tildi úırenip, qoldanyp, nasıhattap júrmin. «О́zge tildiń bárin bil, óz tilińdi qurmette» demekshi, meniń eki ana tilim bar. Ana sútimen daryǵan jáne súıgen jerimniń topyraǵymen daryǵan uıǵyr tili men qazaq tilin ajyratý – men úshin múmkin emes! Meniń oıymsha, Qazaqstanda ómir súretin árbir azamattyń memlekettik tildi bilýi – paryz. Otandastarymyz qazaq tilin bilýi kerek. Qaı ult bolmasyn, memlekettik tildi bilýi asa mańyzdy dep esepteımin. Sondyqtan aldaǵy on jylda memlekettik tildi meńgerý boıynsha túıtkildi máseleler týyndamaıdy dep senemin.
Memlekettik tildi besikten bastap damytyp, besik jyryn aıtý qajet. Balabaqshada memlekettik tildi damytýǵa asa mán bergen jón. Sonyń nátıjesinde jasóspirim eseıip, memlekettik qyzmetke kirisken sátinde qazaq tilin meńgerýden qıyndyq kórmeıtini sózsiz!
Svetlana KRIýGER,
Qyzylorda oblystyq «Qoǵamdyq kelisim» KMM sarapshysy:
– Meniń ultym – nemis. Elbasy Alashtyń anasyna balaǵan qasıetti Syr elindegi Qyzylorda oblysynyń qyzymyn. Qazaq jastarynyń tuńǵysh kóshbasshysy, ataqty Ǵanı Muratbaev dúnıege kelgen kıeli Qazaly aýdanynyń týmasymyn. Qalyń qazaqtyń ortasynda óstim. Syr elindegi ystyq kúnniń nuryna shomylyp, maıly topyraǵyn keship, aryqtaǵy sýynda qazaqtyń qara domalaq balalarymen qatar oınap júrip qazaq tilin qalaı bilmeıin?! Meni eshkim qazaq tilin úıren dep qınaǵan joq. О́zim úırendim. Ony meniń boıyma qazaqtyń ortasy sińirdi. Qazaq tilin bilýdi otbasyndaǵy tárbıemen de baılanystyramyn. Atam qazaq tilinde óte jaqsy sóıleıtin, qazaqtyń salt-dástúrlerin qurmet tutatyn. Ulty qazaq joldastary da kóp edi. Atam meni qazaq balabaqshasyna berdi. Tárbıeshi apaılar meni «qazaqtyń sary qyzy» dep ataıtyn. Qazaq tilinde erkin sóıleımin, saýatty jazamyn, ornyqty oılaımyn.
Mektep bitirgen soń Qorqyt Ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnıversıtetinde «Jýrnalıstıka» mamandyǵy boıynsha bilim alýǵa bel býdym. Onda orys tobynyń ashylmaıtynyn estigen kezde, oılanbastan qazaq bólimine qujattarymdy tapsyrdym. Otanymnyń memlekettik tilin tolyq meńgergenim men úshin úlken baqyt! Osy kúnge deıin qol jetkizgen jetistikterimniń barlyǵy memlekettik tildi bilýimniń oń nátıjesi dep esepteımin. Meniń ómirlik serigim de – qazaqtyń jigiti. О́ıtkeni men janymmen de, júregimmen de qazaqqa aınalǵanmyn. Búgingi kúni Janerke men Jansaıa esimdi qarakóz qyzdarym qazaq mektebinde bilim alýda. Qazaq tilinde erkin sóılegenimde maǵan – kók kóz, sary shashty janǵa qazaqtardyń ózderi tańyrqaı qaraıdy!
Uly Abaı atamyz «Sen de bir kirpish dúnıege, ketigin tap ta bar qalan» dep aıtqandaı, men bul ómirde óz ornymdy taptym dep maqtanyshpen aıta alamyn.
Daıyndaǵan
Raýan QABIDOLDA,
«Egemen Qazaqstan»
