Shyǵys Afrıkadaǵy Malavı kólinen janartaý kúlin tapqan ǵalymdar, onyń tabıǵatyna úńile kele, Toba janartaýynyń kúli degen uıǵarymǵa keldi. Toba janartaýy qazirgi Indonezııadaǵy Sýmatra aralynda, osydan 75 myń jyl buryn atqylaǵan joıqyn janartaý. Aqyrǵy muz dáýirinde oıanǵan Tobanyń kúli jeti myń shaqyrym shalǵaıda jatqan Malavıdiń túbine kelip shókken. Jer betin qara túnek basyp, jazsyz jyldar jyljyp ótip, uly sýyq dúnıeni qursaǵan. Ǵalymdardyń bir tobynyń aıtýynsha, jer betindegi adam sany eki myńǵa deıin qysqarǵan. Endi oılańyz, Afrıka qurlyǵyndaǵy arǵy babalarymyzdyń biri dál osy kezeńderde úńgirde otyryp, qabyrǵaǵa taspen qashap sýret salǵan. Dúnıeni basqan qara túnek, kúndi japqan alapat kúl jaıly aıtqysy keldi me eken? Ony qudaıdyń qahary dep oılady ma eken? Jalpy, olar qudaı jaıly oılandy ma eken?
Úńgirdiń qabyrǵasyna sýret sala alǵan adamnyń jan-dúnıesinde tańǵajaıyp áýen bolmady deý, tabıǵattyń ózi: jańbyrdyń tyrsyly, japyraqtyń sybdyry, qustardyń quıqyljyta salǵan áni kúı bolyp tógilip, dúnıeni tań-tamasha etip, tamyljytyp turǵanda onyń janynda mýzyka, qandaı da bir alǵashqy áýen oınamady deý, árıne ábestik bolar edi. Osy derekke qaraǵanda, adamzat tarıhynda 75 myń jyl buryn dúnıege О́ner keldi. Uly óner!
Jalpy, alǵashqy degenimizdiń ózi shartty uǵym ǵoı. Derek pen dáıekke súıenetin dúnıe. Alǵashqy sýretshi, alǵashqy aqyn, alǵashqy kompozıtor degenimizdiń ózi júzmyńjyldyq jylnamalardyń júıesinde kezdesip qalar naqty derekke ǵana qurylady. Tarıh derekke súıenedi.
Alǵashqy sýretshi qudaı jaıly oılandy ma dep boljam ǵana jasar bolsaq, adamzat tarıhynda aty men haty qalǵan alǵashqy aqyn sanalatyn bir sulý qyz qudaı jaıynda oılanǵan eken. Onyń búkil poezııasy qudaıǵa madaqtan quraldy. Bizdiń zamanymyzdan burynǵy 2285-2250 jyldary ómir súrgen akkad hanshaıymy, shýmer gımnderiniń avtory, kóripkel, pirge aınalǵan perideı kórkem jan, dúnıeni yntyqtyryp jyr jazdy. «Men, Enhedýanna» dep bastar edi ol sóz áýelin. Qyryq úsh ǵasyr buryn. Iá, onyń esimi Enhedýanna eken.
Qosózen boıynda alǵash qaǵanat qurǵan Sargon patshanyń qyzy ǵıbadathanada qudaıǵa arnap madaq jyrlaryn jazdy. Ǵıbadathanadaǵy onyń mindeti – juldyzdardyń jaıyn uǵý bolǵan eken:
Shynaıy áıelge danalyq qonǵan,
Zerdeleıdi ol zeńgir kókti,
Jerdegilerge aqylshy bolǵan,
О́lsheıdi oımen ǵaryshty otty...
Qarańyz, osy bir óleńde Enhedýanna jalpy áıel tabıǵaty, onyń jer betindegi mıssııasy jaıly tolǵanady. Shynaıy áıel jaıly tolǵanady. Shynaıy áıel azamatqa aqylshy bolady, onyń keýdesinde danalyq shyraǵy janyp turady degendi aıtady. Jalpy, áıel tabıǵatynan qaıbir qaýym da osy bir danalyqty izdeıdi ǵoı. Sebebi, danalyq degenimiz tynyshtyq, danalyq degenimiz sulýlyq. Bul – qarama-qaıshylyqtardyń tańǵajaıyp úılesimi. Sulýlyq pen suńǵylalyq bir jannyń boıynan tabylsa, sol jan kisiniń kórkemi, adamnyń kemeli emes pe?! Qyryq úsh ǵasyr burynǵy qaýym da áıel tabıǵatynan osy úılesimdi izdegen eken. Jar – aqylshy degen. Qazaqtyń qabyrǵammen keńeseıin deýinde de osy qabyrǵadan jaraldy deıtin jardyń jaıy turǵan joq pa.
Saǵan duǵa etem,
O, kún shyraılym,
Inanna!
Qaıǵydan qutqar,
Senen suraımyn.
Únsiz súıemin,
Únsiz jylaımyn,
Meniń kóz jasym –
Shyryn syńaıly!
Enhedýanna ózi táńiri tutqan Inannaǵa osylaı duǵa etedi. Akkad hanshaıymy osynsha qaıǵy-qasiretke dýshar etken ne, jubana almaı jaratýshyǵa jalynýy, janyna bir medet suraýynyń syry nede eken?
Ýr shaharynda, Sargon patsha saltanat qurǵan, bir kúni burq etip búlik shyǵady. Sargon bıligi tusynda Ýr kóshelerinde alaqan jaıǵan jan kezdeıdi eken, dimkásqa qamqor, álsizge qorǵan, jetimniń basynan sıpar, jesirdiń kóz jasyn súrter izge qoǵam qura alǵan. Biraq, búliktiń aty búlik, ol árqashan ádiletti bola bermeıdi. Sol búlikte Enhedýanna hanshaıym ǵıbadathanadan qýylyp, zar keshken eken. Sonda qudaıǵa jylap, jalbarynǵan qyzdyń zaryn qyryq úsh ǵasyrdan keıin oqyp otyr ekenbiz.
Jıyrmasynshy ǵasyrdyń basynda aǵylshyn arheology ser Charlz Leonard Výllı Qosózen boıynda qazba jumystaryn júrgizdi. Osy tusta Ýr qalasynyń orny qazyldy. Sargon patsha zamanyndaǵy jádigerler tabyldy. Sol jádigerlerdiń arasynda Enhedýannanyń da jyrlary ushyrasqan. Hanshaıym qýylǵan ǵıbadathananyń da orny ashyldy. Topyraqtyń astynda toqsan zaman boıy tozyp jatqan poezııa topyraqtan óngen gúldeı, qaıta kóktep, qaıyra búr jaryp, jaıqalyp shyǵa keldi.
Jaıqalǵan jelek jamylyp bir sát,
Bala arystandar,
Saıada oınaıdy.
Sursha baýyr qoı men
Kóldeı kózdi torpaq,
Shopansyz, shúıgin izdeıdi.
Shalǵyn jelmen bıleıdi,
Jabaıy ógizshelerdiń,
Qytyqtaıdy baýyryn.
Aımúıizdi sol ógiz,
Kıparıstiń qalyńyn,
Qalqa qylyp, súısiner.
Ebıh taýynyń etegindegi tabıǵattyń mamyrajaı tynyshtyǵyn, bálkim óz júreginen taba almaǵan tynyshtyǵyn, Enhedýanna osylaısha sýretteıdi. Osy bir óleńdi oqyǵanda, ýaqyt daýylynda ysyrap bolǵan yqylym zamannyń keıipkerleri – erte dáýir adamdarynyń úńgir qabyrǵasyna salǵan sýretteri – ań stıli kóz aldyńyzǵa kartına bolyp kele qalady. Alǵashqy sýret, alǵashqy óleń...
