Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Sonymen Zekeń ketken soń redaktorsyz biraz ýaqyt ótti. Kim keledi? Árkim ártúrli topshylady. Bireý Seıil Boranbaevtyń, endi bireý Qalqabaı Ábenovtiń esimin atady. Munyń bári bos sóz bolyp shyqty. Ortalyq komıtettiń buıryǵymen «Sosıalıstik Qazaqstannyń» aýyl sharýashylyǵy bóliminiń meńgerýshisi Uzaq Baǵaev redaktor bolyp keldi.
– Qaı jerdiń azamaty? – dep gý-gý ettik. Almaty oblysy Kegen aýdanynyń jigiti kórinedi.
– Tym jas eken. Otyzǵa jetpegen, tez kóterilgen, – destik. – Bılik basynda otyrǵan Sapar Baıjanov, Kákimjan Qazybaevtardyń yqpaly bolǵan, – dep topshyladyq.
– Joq, KazGÝ-de memlekettik emtıhan komıssııasynyń tóraǵasy bolǵan Qasym Sháripov qoldaǵan-aý, – deımiz.
– Jigitter-aı, tym jas eken demeńder. Qazaqtyń osy sózinen arylmaı kelemiz. Jıyrmadan asqan jasynda Sattar Erýbaev, Ǵanı Muratbaevtar tanyldy emes pe? 17 jasynda «Eńlik-Kebekti» Muhtar Áýezov bar shartymen jazyp shyqty ǵoı, – dedi aqyn Asqar ata.
Áńgime tyıyldy.
Uzekeń 1962 jyldyń jazynda «Lenın jolyna» redaktor bolyp kelgen boıda bárimizdi jeke-jeke qabyldady. Ne jazyp júrgenimizdi surady. Sodan basqosý jıynyn ótkizdi. «Sheberlikti shyńdaý úshin kóp oqý, izdený kerek, – dep bastady áńgimesin redaktor. – Sózdi durys qoldaný – sheberlik. Jattandy sózdi qoıyńdar. Eńbek adamyn ár qyrynan kórsetińder. Men kelgen boıda Darhannyń, Qomshabaıdyń jazǵandaryna zer saldym. Qomshabaıdyń «Qyzyl nar» ocherki áserli, utymdy. Rystynyń óleńderinde lırıkalyq sheshimder baıqalady. Qaıyrbektiń ázil-ospaqtarynda mysqyl-ájýa bar. О́tegen qalamy ushqyr, ushtaı tússe bıikteıdi, – dep oı túıdi redaktor. Uzekeń issaparǵa shyqqanda gazetke qalamy ushqyr avtorlardy kóbirek tartýǵa yqylasty edi. Aralǵa barǵan bir saparynda qabiletin baıqap, Shákirat Dármaǵanbetovti, fototilshi Arzymbek Mádedınovti arnaıy shaqyryp qyzmetke aldy, olar senimdi aqtady. Toqsanǵa shyqqan Shákeń áli tyń, qalamy qolynan túsken joq.
Apta saıyn lezdeme-letýchka. Ár jýrnalıst shyǵarmashylyq esep beredi. Ár qyzmetker ne jazdy, qandaı taqyrypty qozǵaıdy, Uzekeń jurtty tynymsyz izdeniske, eńbekke jumyldyrýshy boldy. Jeke sózderdiń qoldanylýy jaıynda sózdik-kitapsha shyǵaryp, taratty. Jaqsy dúnıeler jazǵan jýrnalısterdi kótermeledi, qalamaqyny ósirdi. Qyzmetkerlerdi keńsede otyrǵyzbaı, issaparǵa jıi attandyrdy. Ásirese, basylymǵa jazylý kezinde bul úrdis ulǵaıdy. «Senderdiń qyrqyń, meniń Myrqym bir ózi nege turady?» dep Myrqy Isaevty odan ári jelpindirip qoıatyny uzaq áńgime.
– Biz razezderdegi jurttyń hal-ahýalyna nazar aýdarýymyz kerek. Árbir razezde temirjolshylar turady. Osylar basylymdardy jazdyryp ala ma? Mádenı-turmystyq jaǵdaılary qalaı? Osy jaıynda serııaly dúnıeler jazýǵa shyǵýymyz kerek. Káne, bul jumysty kimnen bastaımyz, – dedi redaktor.
– Qaıyrbekten bastaıyq, júrisi shalt, jas, – dedi Qurmanǵalı Ajarov.
Sonymen Qyzylordadan Jańaqorǵannyń «Satymsaı» razezine deıingi aralyqqa issaparǵa attandym. Uzekeń temir jol basshylarymen sóılesip qoıypty, kez kelgen teplovozǵa otyryp, ár razezge túsip, jurtpen sóılesetin boldym. Bir aptadaı júrip, birneshe materıal jazdym. 200-deı azamatty gazetimizge jazdyryp qaıttym. Bul jaıynda Uzekeńe esep berdim. Rıza boldy.
Redaktor qatty qýandy. Sol joly «Lenın jolynyń» taralymy elý myńǵa jýyqtady. Temir jol boıynyń Aral men Túrkistan shekarasyna deıingi aralyqtaǵy túıtkildi máseleleri kóterilip, oń sheshimin tapty.
– О́te saq júrińder. Issaparda ishimdikten aýlaq bolyńdar. Qalam tartysy bólek jýrnalısterdiń jazǵandaryn oqyńdar. Ocherkti móldiretip jazatyn Baıjigit Ábdirazaqovtan úırenińder. Sherhan, Qaldarbek, Kamal Smaıylovtardyń jazǵandaryna zer salyńdar. Menimen birge oqyǵan jerlesteriń Ábirásh, sonan soń Balǵabektiń feletondaryn qalt jibermeı oqyńdar, – dep jıi aıtatyn Uzekeń sózi bizge sabaq boldy.
Telefon shyldyr etti, kóterdim. Uzekeń eken.
– Maǵan kirip ketshi... «Qalamyńdy shyńdaı tús, Qaıreke. Qystyń kúni qyraýda kıiz úıde otyrǵan Jalaǵashtaǵy shopandardy «Kıiz úıdiń túńligi jelpildeıdi» degen maqalańda nanymdy, utymdy kórsetipsiń, rıza bolyp otyrmyn. Erteńgi nómirge jiberýge qol qoıdym», dedi.
Redaktordan maqtaý alǵan soń tóbem kókke eki eli jetpeı syrtqa shyqtym. Sodan qanat bitti. Uzaq Baǵaev obkomnyń bıýrosynda otyrǵanda gazet materıaldaryn sol jerde oqyp, sýyt baspahanaǵa jiberetin. Bir sát bos otyrýdy bilmeıtin ǵajap kisi boldy. Oqta-tekte ózi tógilte ocherk jazyp tastaıdy. Birde «Adamnyń myqtylyǵy» degen ocherk jazdy. Talasyp-tarmasa oqydyq. «Qurysh qazaq» degen ekinshi ocherki shyqty. Bul ekeýi aqyn, jazýshy qazaqtyń Pavel Korchagıni atanǵan Zeınolla Shúkirov jaıyndaǵy tolǵanys-tebirenisi edi. Uzekeńniń tórt-bes ocherk toptamasy jeke kitap bolyp shyqty. Barlyq keıipkerleri – Syr óńiriniń azamattary edi. Bul dúnıeler 2005 jyly Jýrnalıster akademııasynyń «Altyn juldyz» syılyǵyn ıelendi.
О́mirde bári bolady ǵoı. Jastyq shaqta jumyrbasty pende ártúrli kezdeısoq oqıǵalarǵa jolyǵady. Meniń bar shyǵarmashylyq ǵumyrym partııa turmysy, hat bólimi, mádenıet jáne ádebıet bóliminde ótti. Birer jyl Syrdarııa, Tereńózek aýdanynda menshikti tilshi boldym, Shıeli aýdandyq «О́sken óńir» gazetinde istedim. Áli esimde «Lenın joly» gazetinde «Syrlasý beti» degen bólim ashqanbyz. Ony júrgizetin men. Tańerteń keńsede materıal ázirlep otyrǵanmyn. Kenet bir kisi kirip keldi. Bet-aýzy kógergen, qan izi bar. О́zin Elǵanovpyn dep tanystyrdy.
– Iá, aǵa áńgimeńizdi aıta otyryńyz?
– Qaraǵym, túnde úıime jaqyndaı bergende kórshimniń balasy aqsha surady. Bergen joqpyn. Sodan judyryqtyń astyna aldy. Osy balanyń áreketin gazetke áshkerelep jazý kerek.
– Aryzyńyzdy jazyńyz, aǵa. Tirketeıin. Bólim basshysymen aqyldasamyn.
Jazdy. Bólim bastyǵy Qomshabaıǵa kórsettim.
– «Syrlasý betine» ázirle!
Sodan «Túndeletken kórshimniń balasy eken» degen taqyryppen maqala jarııalandy. Arada birer kún ótpeı jatyp, Elǵanov, soqqyǵa jyqqan kórshisi Asanbaev ákesimen – úsheýi kelip tur. Redaktorǵa kirgen.
– Gazettiń bedelin tóktiń? – dedi Uzekeń. – Pispegen dúnıeni jarııaladyń, Myrzahmetov!
– Aý, Uzeke, ózi kelgen, aryzy, qoly mynaý. Endi kelip «meni urǵan Asanbaev emes» dep tur Elǵanov. Sirá, túnde Elǵanovtyń úıine baryp, keshirim suraǵan. Elǵanov keshirdim dep ýáde bergenge uqsaıdy.
Sonymen is nasyrǵa shabaıyn dedi. Meniń qyzmetpen qosh aıtysatyn kezegim keldi. Dereý qalalyq prokýratýraǵa baryp, Asanbaevtyń urǵany ras, ol bizde baqylaýda tur degen qatynas hat ákelip, redaktorǵa tabys ettim. Redaktor sabasyna tústi. Prokýrordyń jaýabyn gazetke jarııalatty. Aryz jazǵandar sodan soqpaı ketkeni bar.
Taǵy bir áńgime. Bólim meńgerýshisi Qomshabaı Súıenishov ekeýmiz gazetke kezekshi edik. Bas hatshynyń uzyn-sonar baıandamasy keshikti. Túni boıy teletaıptan kúttik. Sodan túngi saǵat 2-3-tiń kezinde Qomshabaıdyń úıine baryp, uıqyǵa kettik. Bir kezde kózimdi ashsam, tańerteńgi segiz. «Oıbaı, tur, Qomsheke!» Baspahanaǵa kelsek, gazet basylyp ketipti. Baspa mashınısine: «Bul qalaı? Biz qol qoımaı, gazetti qalaı basqansyń?», – deımiz.
– Sizderdi taba almadyq. Sodan tún ishinde Baǵaevqa telefon soqtyq, bastyqtaryń ózi kelip qol qoıyp ketti, – dep qarap tur. Al Qomshekeńe bul úlken qatelik shybyn shaqqan qurly áser etetin emes.
– Quryǵan jerimiz osy shyǵar. Men aryzymdy jazyp keteıin, – dep bel býdym. Qomshekeń ekeýmiz Uzekeńe kirdik.
– Shyraqtarym-aý, bul gazet qoı. Men úıde edim. Tún ishinde qol qoıdym. Bulaı jasamańdar! – dep tur redaktor. Ashý-yza joq, ne degen keńdik?! Sirá, ashý álsiz adamdardyń áreketi ekenin baıqatty.
Buǵan qalaı tańyrqamassyń? Basqa basshy bolsa sógis berem, ne jumystan bossyń, aryzyńdy jaz der edi. Uzekeń buǵan barmaı, bizge keshirimmen qaraǵanyna áli tańmyn. Boıǵa daryǵan meıirim-shapaǵat osyndaı-aq bolar.
Úlken júrekti azamat, sheber jýrnalıst Uzaq Baǵaev bar-joǵy qyryqtan asqan shaǵynda dúnıeden ótti. Osy jasqa deıin Qyzylorda oblystyq «Lenın joly» gazetinde bes jyldan asa, budan soń Taldyqorǵan oblystyq «Oktıabr týy», respýblıkalyq «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinde redaktor, Joǵarǵy Keńeske depýtat boldy. Talaı marapatty ıelendi. О́shpes iz, mura qaldyrdy, urpaq súıdi. Syr boıynyń dańqty dıqandary men shopandary, el aǵalary týraly móldirete jazdy. Biz redaktordyń jazý sheberligine qaraı oı túzeıtinbiz. «Qazaqstannyń eńbek sińirgen mádenıet qyzmetkeri» ataǵyn aldy.
Biz Uzaq Baǵaev sheberlik mektebinen ótkenimizdi maqtanyshpen eske alamyz. Uzekeń gazet janrlarynda jazylǵan dúnıelerdiń taqyrybyn qubyltyp, oınatyp qoıatyn. Sonan soń kóbine gazettiń maketin jasaýǵa sheber edi. Makettiń birneshe syzbasyn erinbeı syzyp, sekretarıatqa jıi usynatyn. Jigitterdi maket jasaýǵa ıtermeleıtin. Qyzmetkerler bettik dúnıe jazǵanda «maketti ózderiń syzyp ákelińder» dep tapsyrma júkteıtin.
Qaıran Uzekeń naǵyz kemel shaǵynda jaryq juldyzdaı bolyp, bar-joǵy 45 jasynda, 1973 jyly 8 shildede dúnıeden ótti. Shúkir deıikshi, ul-qyz ósirdi. Uly Erlan aqyn edi, erte ketti, odan keıingileri Erbolat – sýdıa, Ashat – kedende, Náziken ustaz bolyp ǵumyr keshti. Súıikti jary Nurbıbi de aramyzda joq.
Zeınetker-jýrnalıst, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi Iten Qarymsaquly «Jalyndap ótken ómir» atty esteliginde Uzekeń jaıynda tereń tolǵanyspen oı qozǵaǵany bar. «Jan sulýlyǵy», «Júrek oty», «Ybyraı Jaqaev jáne onyń shákirtteri» atty ocherkindegi qunarly sózder tamsandyrǵanyn baıandady. Baǵaevtyń shekpeninen shyqqanyn aıtty.
Qazaq jýrnalıstıkasynyń qazanynda qaınaǵan, usta kóriginde sýarylǵan Sherhan Murtaza, Kákimjan Qazybaev, Sapar Baıjanov, Balǵabek Qydyrbekuly, Nurmahan Orazbekovter redaktor ǵana emes, sheber jýrnalıst ekenin baıqatqany aqıqat. Bul qasıet Uzaq Baǵaevtyń da boıyna mol daryǵan edi. Qysqasy, Baǵaevtyń tálimi bizge beınebir jýrnalıster laboratorııasy sekildi boldy. Sol laboratorııadan talaı jazýshy, jýrnalıster tárbıelenip, qanatyn qataıtty.
Áli esimde, Uzekeń dúnıeden ótken soń Almatydaǵy Shevchenko kóshesi, 32-úıdiń 21-páterine soqpaqshy bolyp, qoıyn dápterdegi 61-23-11 nómirli telefondy buradym. Aǵamyzdyń súıikti jary Nurbıbi kóterdi.
– Kel, qalqam, Qaıyrbeksiń be?
Úıge kirdim. Qushaq jaıa qarsy aldy. Bir kezdegi symbatty jeńgemiz aıaǵyn basýdan qalypty. Úı ishinde arbamen júretin bolǵan. Biraz syr aqtaryp, Syr elindegi azamattardy eske aldy. Sher tarqatty. Uzekeńniń jastyq shaǵyn, bir aýyldaǵy bir mektepte oqyǵanyn aıtty.
Bıyl úlken júrekti azamat, sheber jýrnalıst Uzaq Baǵaevtyń týǵanyna 90 jyl tolyp otyr. Qoǵam jáne memleket qaıratkeriniń týǵan jerindegi mektep onyń esimimen atalady.
Qyzylorda qalasynda temir jol vokzalynan bastalatyn úlken kóshe Uzekeńniń esimimen atalyp, jazýy alystan kúnmen shaǵylysa jarqyraıdy. О́shpeý, umytylmaý, ómir jalǵasy degen osy bolar. Biz ózimizdi Baǵaev mektebiniń túlekterimiz dep maqtanyshpen ár kez taǵzym etemiz.
Qaıyrbek MYRZAHMETULY,
Qazaqstannyń Qurmetti jýrnalısi
QYZYLORDA
