О́leń eken ómirimniń máni shyn,
О́leńimde sezimim men namysym.
Ár óleńim – halqyma jazǵan hattarym,
Halqym meni sol arqyly tanysyn! –
dep, murat-maqsatyn tulpar ǵyp, taýdaı talabyn qamshy ǵyp, ylǵı da qasymyzdan tabylyp, kóz aldymyzda júrgen Narshadan – Talastyń Narshasynan qapııada aıyrylyp qalamyz dep kim oılaǵan.
О́leń eken ómirimniń máni shyn,
О́leńimde sezimim men namysym.
Ár óleńim – halqyma jazǵan hattarym,
Halqym meni sol arqyly tanysyn! –
dep, murat-maqsatyn tulpar ǵyp, taýdaı talabyn qamshy ǵyp, ylǵı da qasymyzdan tabylyp, kóz aldymyzda júrgen Narshadan – Talastyń Narshasynan qapııada aıyrylyp qalamyz dep kim oılaǵan.
«Qazaqstan Respýblıkasynyń mádenıet qaıratkeri», «Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi», «Talas aýdanynyń qurmetti azamaty» degen resmı ataqtaryn aıtpaǵanda, alǵashqy kitaby jaryqqa shyqpaı turyp-aq aty alysqa ketken, dańqy dúıim elge jetken, sońǵy jyldary syrqattanyp qalǵan súıikti jaryna: «Senen buryn men keteıin. Sen aman bol, seniń aldyńda men keteıin» dep muńyn shaǵa býynyn bekitip, ózin de jigerlendirip, jary Bolǵan ápkeni de qaırap qoıatyn Nákeńniń, bir qaraǵanǵa, armany joqtaı kórinedi. Alla tileýin bergen eken, bala-shaǵasynyń, otbasynyń ortasynda, eshkimge eshqandaı salmaǵyn salmaı-aq, aýyrmaı-syrqamaı-aq qas-qaǵym sátte kete barypty dep jubatysty bir-birin artynda qalǵan halqy, qalyń orman oqyrmany.
Pedagogıkalyq psıhologııada «únemi jaqsy oılasań sanań sáýlelenip, keleshek jolyń dańǵyldanyp, jaqsylyqqa tez jetesiń» degen qaǵıdat bar. «Eshkimge paıdań tımese – ómir súrmegeniń» dep bilgen Narshanyń ózime qol sozǵan kómekterin esime aldym. Sanamalap terip shyǵý múmkin emes eken. О́zindik ereksheligimen, san qyrly qabiletimen, jan-jaqty azamattyq tulǵasymen kózge túsken aýdandyq redaksııa qyzmetkeri – jas aqyndy meniń aýyldastarym eń alǵash ret ótken ǵasyrdyń sekseninshi jyldary bizdiń aýylymyz – «Talas» keńsharynyń respýblıka, Odaq kóleminde atalyp ótken 50 jyldyq mereıtoıynda kórip, tanyǵan bolatyn. Keıin, Shymkentte oqyǵan, stýdent kezimde týǵan aýdanymnyń «Lenın joly» gazetine jarııalanǵan óleńderim men maqalalaryma óz oı-pikirin bildirip, aqylyn qosyp, jazyp jiberetin Nákeńniń hattarynyń deni jeke muraǵatymda áli kúnge saqtaýly. Men ol kisini ózime rýhanı ustaz sanaıtynym sondyqtan.
Aýylǵa oralyp, muǵalimdik qyzmet atqaryp júrgen meni Aqkólde turatyn sýyrypsalma aqyn Shorabek Aıdarov aıtysqa tartty. Ulttyq qundylyǵymyz – aıtys ónerin damytyp, tarıhta aty qalǵan Ulbıke Jankeldiqyzynyń muralaryn nasıhattaý maqsatynda bizdiń aýylda oblystyq aqyndar aıtysyn uıymdastyrdy.
«Lenın jolynda» «...Úsharaldy aqyndar aýyly degendi baıqamaı aıtyp qalǵan joqpyz. Osy aýylda Úmit Bıtenova degen aqyn qyz turady. Úmit – anasynyń, aqynjandy jarynyń ǵana emes, Úsharaldyń Úmiti, búgingi Ulbıkesi! Qolda bar altynnyń qadirin bilmeýden aýzymyz az kúıgen joq. Úmittiń taǵdyryna qurmetpen, qamqorlyqpen qaraý – Úsharal halqyna, aýyl aǵalaryna syn (N.Qashaǵanuly. «Lenın joly», 16.09.1989 jyl)» degen Narshanyń kólemdi maqalasyn oqyp, aıtystan bas júlde alǵan meniń ákesiz ósken jasyq kóńilim kózime qýanysh jasyn aldyrǵan...
Qaıran Narsha aǵam! Muńaıa otyryp – qýanýdy, qýana otyryp – qanaǵat qylýdy Senen úırenip edik. El ishin aralap, aýyzdan-aýyzǵa tarap ketken Seniń aıtqyshtyǵyń, tapqyrlyǵyńnyń ózi nege turady!..
Aýdan ortalyǵy Aqkólden Qarataýǵa aýysqan.
Talas aýdandyq mádenıet bóliminiń bastyǵy Narsha Qashaǵanuly. Meniń jubaıym Erbol onyń orynbasary. Áli kóship kelmegen, aýylynan – Aqkólden Qarataýǵa taksımen qatynap jumys istep júrgen Nákeńdi qalada kún de bir úı dastarqan jaıyp shaqyratyn shaq. Erbol óziniń qara «Jıgýlıimen» tasıdy. Sondaı kúnderdiń birinde, qonaqta otyrsa da tamaqty shuqylap qana jeıtin kirpııaz Nákeń qasyndaǵy eńgezerdeı Erbolǵa:
– Al, je, ish, Erbol! Baıaǵynyń men sııaqty ıgi-jaqsylary janyna bir aqyn, bir ánshi, bir balýan, bir meshkeı ertip júrgen. Qazir bıýdjette aqsha az. Sondyqtan bir shtatpen Erboldy ustap otyrmyn – aqynym da osy, ánshim de osy, shopyrym da osy... – dep jurtty ábden kúlkige keneltipti.
1998 jyldyń qańtarynda ózim qyzmet etip júrgen aralas tildi mektep-lıseıde «Aqyn bolyp ómir keshirý ońaı deımisiń, qaraǵym» rýbrıkasy aıasynda Narsha Qashaǵanulymen kezdesý keshin uıymdastyrdym. Oblystyq televıdenıe, fotoreporter, gazet tilshilerimen birge aýdannyń basshylary, el aǵalary, zııaly qaýym jáne muǵalimder men oqýshylar qatysqan osy bir án men jyrdyń áserli keshin Nákeń «áli qazaqtana qoımaǵan qalalyqtarǵa meniń tusaýymdy kesip, tanystyrǵan, alǵashqy jyr jınaǵymdy jarnamalap taratqan tamasha bir kesh boldy» dep kezdesken jerde kópke deıin rızashylyqpen aýzynan tastamaı aıtyp júrdi.
2001 jyly osy kúngi Ulbıke aqyn atyndaǵy mádenıet úıinde Narshanyń erdiń jasy elýge kelgen mereıtoıy atap ótildi.
Mádenıet pen ádebıet, óner dese ishken asyn jerge qoıatyn, qasqyr qylyqtas naryqtyq qoǵamnyń qatygez qyspaǵynda qalyp, qorǵansyz qaltyrap, alysta-jaqynda júrgen jumsaq júrekti aqyndar men jazýshylardyń alaqanyn bosqa jaıdyrmaýǵa tyrysyp, shyǵarmashylyq jolyna jaryq alaý, jadaý jandaryna jylý – alaý bola bilip, Talas aýdanyn toǵyz jyl basqaratyn Batyrbek Qulekeev – Batekeń temir tulpar mingizgen bul toıǵa Almaty, Astanadan Narshanyń óz tilimen aıtqanda, kóptegen jaqsylar men jaısańdar keldi. Jýrnalıst-jazýshylar Qalı Sársenbaı, Kósemáli Sáttibaıuly, Bolat Bekjandar tushymdy sóz sóılep, ornyqty pikirler bildirse, B.Baıqoshqaruly, B.Jańabaıuly, E.Dadabaev, Á.Mámeshuly syndy el aǵalary aqjarma kóńilderinen shyqqan aqedil tilekterin arnady.
Osy shaqtar Narshanyń naǵyz kemeldengen kezi edi. Talastyqtardyń eńkeıgen kárisinen eńbektegen sábıine deıin «Aýyl deıtin aýyspaıtyn astana», «Kóp adamdar kóship jatyr Aqkólden» atty jyrlaryn bastaryna jastanyp jatyp:
Attyń basyn aýyl jaqqa burmasań,
Aqsaqalǵa sálem berip turmasań,
Aǵaıynnyń adal malyn urlasań,
Qazaqpyn dep aıtpaı-aq qoı, baýyrym!
– degen óleńderin jatqa oqıtyn.
«Aqyndar qashan jaryǵan, Aqsha menen kıimge» degendi arlanbaı aıtqan Narsha:
Úndemeı qul bolsań,
Maqtaıdy kim-kim de.
Ultyńa ul bolsań
Úndemeý múmkin be? – dep júrip úndemeı qoıa almaıtyndyǵynyń zardabyn da talaı shekti...
Narshanyń bir óleńine men de án jazdym. Ánim Nákeńniń oıynan shyqqany sonshalyq, úıishilik otyrystarda bolsyn, sahnada bolsyn, «Umyta almaısyńdy» aıtshy dep jıi qolqalaıtyn. Áli kúnge aranjırovkadan jutap, jarnamasy jetkiliksiz bolyp, árin keltirer ánshisi kezikpeı, baǵyn ashar oryndaýshysy tabylmaı, ónersúıer qaýymnyń júrek tórinen tıtteı de bir oryn ala almaı júrgen osynaý bir lırıkalyq ándi qaıta-qaıta aıtýdan jalyqpaımyz, ózdi-ózimizge qoshemet kórsetip, bir-birimizdi qolpashtap, keremet bir jasap qalýshy edik. «Bul ándi Tuńǵyshbaıǵa (Ál-Tarazı) aparyp beremin» dep arman qyldy:
Umytqyń qanshama kelse de,
Umyta almaısyń meni,
Sezimdi aqylyń jeńse de,
Bul derttiń joq endi emi.
...Kúnderdi ótkizgen sezimmen,
Kúrsinip ańsarsyń talaı,
Men ózińmin ǵoı – ózińnen
Qashyp qutylasyń qalaı.
...Kirpigiń ilinbeı tańdarda
Kim bilsin, kútesiń neni.
Mahabbat týraly án barda,
Umyta almaısyń meni...
Neshe jyl qyzmet atqaryp, lıseıdiń dırektory da bolyp, Allaǵa shúkir, «QR Bilim berý isiniń úzdigi» dárejesine deıin kóterilgen bilim salasymen qosh aıtysqanyma biraz boldy. Aýdandyq tarıhı-ólketaný murajaıyn basqarýǵa aýysqan Narshanyń tabanynyń izi qalǵan mádenıet jáne tilderdi damytý bóliminiń «Ulbıke aqyn» mádenıet ortalyǵynda erkin shyǵarmashylyqpen aınalysýdamyn. Aýdan mádenıetiniń damýyna ózindik úlesi bar Narshanyń bul ǵımaratta qoltańbasy qalǵanyna kózim kórgen jaıttar men jyljyǵan jyldar kýá. Kenjealy Táýkebaev arqyly tapsyrys berip, aqkóldik daryndy sýretshi Dosmuratqa saldyrǵan Narsha Qashaǵanulynyń portretin kabınetimniń qabyrǵasyna ilgizip qoıdym. Murajaı demekshi... Narshanyń osy murajaı dırektorlyǵyna kelýi týraly da ańyzǵa bergisiz áńgime qaldy artynda. Sol kezdegi Jambyl oblystyq mádenıet basqarmasynyń bastyǵy Álibek Ámzeulynyń atyna ózin qyzmetke qabyldaý týraly ótinishin Nákeń bylaı dep óleńmen órip joldaǵan ǵoı:
О́tinish jazdy erińiz,
Taǵy da synap kórińiz.
Túbi baratyn jerimiz –
Mýzeıdi maǵan berińiz!
О́tinish jazdy erińiz,
Narshaǵa taǵy senińiz.
Sizge de oryn qamdaımyn –
Mýzeıdi maǵan berińiz!
...О́ziniń bolashaǵyn buljytpaı boljaǵan Naraǵanyń muralary endi, árıne, osy murajaıdan oryn alady...
Ásirese, qaıtys bolarynan az-aq buryn, 2012 jyldyń jaımashýaq jyly bir kúninde suhbat alynyp, Narshanyń oblystyq «Aına» telehabaryna túsirilgeni kóńilge medet, dátke qýat.
Belgili zııaly qaýym ókilderi, mádenıet jáne óner qaıratkerleri men tanymal tulǵalar jaıly bul telehabardyń redaktory ári júrgizýshisi, aqyn Ǵaını Álimbekqyzynyń «Elde turyp-aq ótkir, utqyr sóz sóılep, jyr jazyp jatyrsyz. О́zińizdi baqytty sezinesiz be?» degen saýalyna da nar aqyn sol qarapaıym qanaǵatshyl peıilimen – óleńi arqyly jaýap beripti:
Elde týdym. Elde eseıdim. Er jettim.
Kisiliktiń mektebinen elde óttim.
Elde júrse bolady eken erde ekpin,
Esik jaqta qalmaı erkin tórlettim!
«Aqyndar provınsııada týyp, Parıjde óledi» deıtin qaǵıdanyń qamal-qabyrǵasyn qaqyrata sógip, alaqandaı aýylda turyp-aq alysqa aty shyqqan Narshaǵa – Narsha Qashaǵanulyna óziniń máńgilik mekeni de týǵan jerinen buıyrdy.
Úmit BITENOVA,
aqyn, Qazaqstan Jazýshylar
odaǵynyń múshesi.
Qarataý qalasy.
