Taý janýarynyń sany azaıyp barady
Taıaýda Prezıdent Q.Toqaevtyń bastamasymen orman sharýashylyǵy men janýarlar álemin qorǵaý salasynda tuńǵysh ret usynylǵan «Elim-aı» syılyǵyn ıelengen tájirıbeli maman elimizdegi flora men faýnany, sondaı-aq ekologııalyq mádenıet pen sırek kezdesetin ań-qustardy saqtaýǵa qatysty oıymen bólisti.
«Kólsaı kólderi» ulttyq parkinde omyrtqaly janýarlardyń 256, sútqorektilerdiń 51 túri bar. Halyqaralyq «Qyzyl kitapqa» engen qar barysy da dál osy aımaqta mekendeıdi. Sol sekildi Tıan-Shan qońyr aıýyn, tas sýsarysyn, Túrkistan sileýsinin de jıi kezdestirýge bolady. Janýarlar álemin jiti baqylap júrgen Hamıt Ahmetovtiń aıtýynsha, ýaqyt ótken saıyn qar barysynyń sany kúrt azaıyp, bul aýqymdy zertteýdi qajet etedi.
«Dúnıejúzilik «Qyzyl kitapqa» engen barys Almaty oblysyndaǵy Kólsaı Kólderi men Ile-Alataý ulttyq tabıǵı parkterinde kezdesedi. Bıyl Altyn Emelde de kózge tústi. Ońtústik óńirde Saıram-О́gem ulttyq parkinde bar. Qazaqstanda tutastaı uzyn sany 120-130 shamasynda ilbis qaldy. Kólsaı aýmaǵynda bizdiń esebimizge sáıkes 16 barys mekendeıdi. Bıyl qarashada Qaıyńdy kóli mańynda fototuzaqqa taǵy bireýi tústi. Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Zoologııa ınstıtýtynda qar barysyn zertteý ortalyǵy ashylyp, zertteý jumystaryn udaıy júrgizip kelemiz. Fototuzaq tek mıgrasııasy men meken etý ortasyn anyqtaıdy. Aýqymdy zertteý jumystaryna qomaqty qarajat kerek», dedi H.Ahmetov. Ǵylymı qyzmetkerdiń sózine súıensek, adam ilbiske ózi tıispese, jyrtqysh ańnan qaýip týyndamaıdy. Tipti onyń týrısterdiń júrgen jerine deıin jaqyndaǵan sátteri bolǵan.
«Qar barysymen betpe-bet kelgen ınspektorlar da bar. Eger adam tıispese, ol birinshi bolyp shabýyl jasamaıdy. Kózben ǵana baqylap turatyn jýas ań. Negizgi qoregine – Sibir taýeshkileri, elik, qaban sekildi jabaıy janýarlar jatady. Bizdegi derek boıynsha týrıster júretin jerlerge de túsip otyrady. Mysaly, sońǵy ret Qaıyńdynyń týra janyna keldi. Bul degenińiz, qar barysynyń erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtarda qaýip tónbese, kelgen jerine oralady degendi ańǵartady. Adam men tabıǵat arasyndaǵy úılesimdiliktiń naqty kórinisi osy dep aıtýǵa bolatyn shyǵar», dedi «Kólsaı kólderi» memlekettik ulttyq tabıǵı parkiniń ǵylymı qyzmetkeri.
Týrıstik mádenıetti qalyptastyrýymyz qajet
«Kólsaı kólderi» ulttyq parkine degen týrısterdiń qyzyǵýshylyǵy jyl ótken saıyn artyp keledi. Aıtalyq, byltyr 87 myń týrıst kelip, 30 mln teńge kóleminde kiris tústi. Qazir ulttyq park aýmaǵynda ekotýrızmdi damytý jobasy qolǵa alynyp, jaıaý júrginshilerge jańa baǵyttar ashylmaq. Osy arqyly jergilikti ekojúıege túsetin júkteme azaıady.
«Qaıyńdy jáne Kólsaı kólderiniń mańy týrıster toqtaıtyn negizgi aýmaq. Ekinshi Kólsaı kóline aparatyn soqpaqpen shamamen 25-26 myń adam júredi desek, bul rekreasııalyq júktemege sáıkes keledi. Al oǵan birinshi Kólsaıdy qossaq, árıne arta túsedi. Búginde Kazakh Tourism-men birlesip, syıymdylyqty zerttep jatyrmyz. Sodan keıin ǵylymı tujyrymdama beriledi», dedi H.Ahmetov.
Alaıda tabıǵat janashyrynyń aıtýynsha, otandyq týrısterdiń ekologııalyq sanasy qalyptaspasa, taıaý bolashaqta tabıǵı baılyqty saqtap qalý qıynǵa soǵady.
«Bizdiń týrısterdiń ekologııalyq cana-sezimi oıanǵan joq. Ony mektep qabyrǵasynan sińirý qajet. Tastaǵan turmystyq qaldyǵyńdy ózińmen alyp ketýdiń ózi úlken mádenıet. Qazir bul mádenıet óte tómen desem, qatelespeımin. Monıtorıng júrgizgende sheteldik týrısterdiń jerden bir nárseni kóterýdiń ózine ruqsat suraıtynyn baıqadyq. Al jergilikti týrıster salynǵan soqpaq jolmen júrýdiń ornyna aınalasyndaǵy ósimdikterdi taptap óte beredi. Jylda shyǵarylatyn qoqys kóleminen biraz nárseni baıqaýǵa bolady. Juma, senbi kúnderi qaldyq tipten kóp shyǵarylady. Qazaqstan azamattarynyń túsiniginde «Men kelip aqsha tóledim. Qoqysty ınspektorlar jınaýy tıis» degen taptaýryn qalyptasqan. Qynjyltatyny da osy másele», dedi ol.
Desek te týrısterdi qabyldaıtyn jergilikti halyqtyń sanasy jaqsy jaqqa qaraı ózgere bastaǵan syńaıly. Saty aýylynyń halqy týrızm salasynyń otbasylyq bıýdjetke jaqsy tabys ákeletinin túsinip, qonaq kútýge beıimdelip alypty. Kezdesken týrıske barlyǵyn túsindirip, izdegen jerine aparyp tastaý mádenıeti qalyptasyp keledi. Qajetti aqparatpen bólisýge tyrysady. Aldaǵy 5-10 jylda Saty týrıstik baǵytta damyp, múldem jaqsy jaǵynan túrlenedi degen oı bar.
Qazaq tilindegi zertteýler az
Ǵalym ózi sekildi qazaq tilinde elimizdiń florasy men faýnasy týraly tanymdyq jáne ǵylymı materıaldar ázirleıtin mamandardyń jetispeýshiligi seziletinin de jetkizdi.
«Ǵylymı jumystyń barlyǵy orys tilinde júrgizilip keledi. Qarashada Zoologııa ınstıtýtymen birlesip, ǵylymı jýrnalǵa alǵash ret barlyq erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar týraly ǵylymı maqalalar shyǵady. Men onda redaksııalyq alqa múshesimin. Onyń quramynda Qytaı, Reseı, Izraıl mamandary da bar. Janýarlar men ósimdikter týraly qazaq tilindegi sózdikter óte az. Bul másele de qolǵa alynyp jatyr. Sebebi bolashaqta stýdentter qazaq tilinde erkin ǵylymı maqalalar jaza alýy tıis. Tanymdyq materıaldar da joqtyń qasy. Nege deseńiz, maman jetispeıdi. Orman sharýashylyǵy men janýarlar álemi mamandaryna granttar az bólinedi. Áıtpese qulandar, qar barysy, taǵy basqa janýarlar qazaq tilinde zerttelip jatsa, artyq bolmaıtyny kúmánsiz», dedi H.Ahmetov.
Sarapshynyń pikirine sáıkes ishki týrızmniń artýyna baılanysty qazir sala mamandaryna tapshylyq álden sezilýde. О́ıtkeni pandemııa aıaqtalǵan boıda gıdter men aýdarmashy mamandardyń jetispeýshiligi aıtarlyqtaı bilinýi múmkin degen boljam bar. Al bilikti jastardy tartý úshin jalaqy men turǵyn úı máselesi sheshilýi tıis. Buǵan qosa ulttyq parkter men qoryqtarda qyzmetke er adam alynsa, sáıkesinshe olardyń otbasy músheleri de jumyspen qamtylýy qajet. Sondyqtan eń bolmaǵanda týrızm kásibimen aınalysýǵa múmkindik berilse, artyq bolmaıdy.
