О́tken ǵasyrdyń ortasyndaǵy ǵylymı-tehnıkalyq progress jáne onymen baılanysty burynǵy Keńes Odaǵyn jáne egemen memleketteriniń táýelsizdik alǵan jyldaryndaǵy ónerkásiptiń hımııa jáne munaı-hımııa salalarynyń óndiristik keshenderiniń, agroónerkásip kesheniniń, logıstıka men alýan kólik túrleriniń, mańyzdy jer aýdandarynyń ırrıgasııasynyń orasan zor aýqymdary, keıde birqatar obektıvti jáne sýbektıvti sebepterge oraı jaǵymsyz saldarlarǵa ákelip otyrdy.
Osy jaǵymsyz saldarlardyń negizgi sebepteriniń biri retinde naryqtyq ómir súrý jaǵdaıynda bizdiń jas ári táýelsiz memleketimizdiń qalyptasý dáýirinde paıdaly qazbalardyń kól-kósir baılyqtaryna raqymsyz jáne jaýapsyz qaraýymyzdy aıtýǵa bolady. Tabıǵatqa degen osyndaı qarym-qatynas qorshaǵan ortanyń jaǵdaıyn kúrt nasharlatty: sýattardyń, topyraq pen atmosferanyń ónerkásipter men óndiristerdiń ǵana emes, sondaı-aq úlken qalalardyń, aýylsharýashylyq kentteriniń, ken óndiretin keshen kásiporyndarynyń qatty, suıyq jáne gaz tárizdi qaldyqtarymen, úlken hımııalandyrý dáýirinen keıin qalyp qoıǵan fosfor sala tarmaǵynyń, munaı óndiretin jáne qaıta óńdeýshi salanyń, tústi metallýrgııa men olardyń kenishteriniń birneshe mıllıondaǵan tonna tehnogendi qaldyqtarymen lastanýyna alyp keldi.
Jekelegen jumys oryndarynda burynǵy Qazaq hımııa-tehnologııa ınstıtýtynyń, qazirgi M.Áýezov atyndaǵy OQÝ-dyń beıorganıkalyq jáne organıkalyq zattar, mehanıka, qurylys jáne basqa da mamandyqtaryn bitirýshileriniń 80%-ǵa jýyǵy jumys istegen Shymkent, Jambyl, Jańatas, Qarataý, Aqtóbe jáne Alǵa qalalarynyń iri fosfor, barıtter jáne hromqosylystary men ferrobalqyma zaýyttarynan quralǵan hımııa ónerkásibi men mıneraldy tyńaıtqyshtar óndirisiniń qalyptasýy týraly aıtqanda, biz beıorganıkalyq zattar tehnologııasynyń negizgi baǵyttarynyń biri ýly hımıkattar, pestısıdter, fýngısıdter men defolıanttar alý týraly umyttyq. О́ıtkeni osy zattar bizdi qorshaǵan ortany qorǵaýǵa tikeleı qatysy bar. Bul máselelermen kezinde A.B.Bekturov atyndaǵy hımııa ǵylymdarynyń salalyq ınstıtýttary, A.A.Ýspanov atyndaǵy Topyraqtaný jáne agrohımııa QazǴZI, J.Jıenbaev atyndaǵy «О́simdik qorǵaý jáne karantın» Qazaq ǵylymı-zertteý ınstıtýty shuǵyldandy.
Hımııa ónerkásibiniń fosforlyq sala tarmaǵy Qarataý men Shıelisaı fosforıtteriniń basseıni mańyzdy qorlaryna negizdeledi. Munaı-gaz jáne munaı-hımııa ónerkásibi Ońtústik-Batys jáne Batys óńirleriniń munaıy men gaz ken shoǵyrlaryna súıenedi, qara jáne tústi metallýrgııa Qaraǵandy, Shyǵys Qazaqstan oblystarynyń jáne ońtústik óńirleriniń metallýrgııalyq shıkizat qorlaryna negizdeledi. Hımııa ónerkásibiniń túrli tuzdarynyń qarqyndy damýy Batys, Soltústik jáne Ońtústik oblystarynda, Almaty, Shymkent, Aqtóbe, Hromtaý, Qaraǵandy, Pavlodar, О́skemen, Qyzylorda, Oral jáne t.b. qalalarda ornalasqan salalyq ınstıtýttardyń jumystarynan bastaý alady.
D.I.Mendeleevtiń kestesindegi 110 elementtiń 99-y bizdiń elimizdiń jer qoınaýynan tabylǵany belgili, sonyń 78 elementi barlandy, 60-tan astam element qoldanylyp keledi. Keńes Odaǵy quramynda bolǵan tusta Qazaqstannyń úlesine 64,7% fosforıtter, 81,7% barıtter, 20,1% asbest paıdaly qazbalar shoǵyry qurady. Respýblıka KSRO-da sary fosfordyń 90%-ǵa jýyǵyn, azyqtyq fosfattar men kalsıı karbıdiniń 40%-yn shyǵardy.
Qazaqstanda hımııa ónerkásibiniń qalyptasýy men damýy Bógen, Arys jáne Shaıan ózenderiniń boıynda ósetin dermene men ıtsıgek, jabaıy tuzdy kender men usaq sabyn qaınatatyn jáne jelim qaınatatyn kásiporyndar bazasynda Shymkent santonın zaýytyn salýdan bastaldy. Álemdik tájirıbe kórsetkendeı, hımııa ónerkásibi ǵylymı-tehnıkalyq progrestiń deńgeıin anyqtaıdy da, kez kelgen memleket ekonomıkasynyń damý krıterııi bolyp tabylady.
Qazaqstanda hımııa ónerkásibi fosforlyq sala tarmaǵyna ǵana negizdelmegen. Onyń quramyna hlor, kaýstıkalyq jáne qaqtalǵan soda, hrom qosylystary, kúkirt qyshqyly, munaı-hımııalyq ónimder óndirisi kiredi. «Aqtóbe hrom qosylystary zaýyty» AQ TMD-daǵy hrom qosylystaryn óndirýshilerdiń úsheýiniń biri bolyp keledi. Kásiporyn Aqtóbe oblysynda óndiriletin natrıı bıhromatyn, hrom totyǵyn, hrom angıdrıdin, hrom sýlfatyn, hromıt keninen alynǵan hrom ılegish shyǵarýǵa baǵyttalǵan. Hrom tuzdarynyń 90%-dan astamyn AHQZ alys jáne jaqyn shetel elderine eksporttaıdy.
Hlor óndirý boıynsha álemdik qýat AQSh (30%), Azııa jáne Muhıt elderi (25%), Reseı, Úndistan óndirýshilerine súıenedi. Hlordyń barynsha kóp tutynylýy farmasevtıkany qosa alǵanda, hımıkattar, metall óndirisinde, hımııalyq tazalaý jáne elektronıkada, qaǵaz-sellıýloza ónerkásibinde, sý tazalaýda jáne sýdy zararsyzdandyrýda paıdalanylady.
Burynǵy Shymkent qorǵasyn zaýyty men О́skemen qorǵasyn-myrysh kombınatynyń myshıak quramdy tozańdarynyń myńdaǵan tonnalary ótken ǵasyrdyń ortasynda ǵana emes, qazirgi tańda da erekshe alańdaýshylyq týdyrady.
Qazirgi tańda О́skemen qorǵasyn-myrysh zaýytynyń
myshıak quramdy shań-tozańy qaıta óńdeýge ushyrap, baǵaly metaldar alynady, al burynǵy Shymkent qorǵasyn zaýytynyń shań-tozańdary qala syrtyndaǵy qaldyq qoımalarynda kómilgen jáne jerasty sýlaryna enip, orny tolmas zalal keltirýi múmkin dep aıtýǵa bolady.
Joǵary bilim berý júıesi Qazaqstanda ǵana emes, sondaı-aq burynǵy KSRO-nyń kóptegen táýelsiz memleketinde Bolon prosesine kirýimen baılanysty ózindik oń jáne teris jaqtarǵa ıe mańyzdy ózgeristerge ushyrady.
Bizdiń respýblıkamyzdyń ǵana emes, sondaı-aq KSRO-nyń joǵary jáne orta-arnaýly bilim júıesinde joǵary reıtıngke ıe QazHTI, qazirgi M.Áýezov atyndaǵy OQÝ alǵashqylardyń biri bolyp osy oqytý júıesine kóshti, hımııa-tehnologııalyq jáne tehnıkalyq, sondaı-aq gýmanıtarlyq bilim baǵdarlamalarynda da óz ustanymdaryna berik bolyp keledi, ekonomıkanyń túrli salalary úshin joǵary bilikti mamandar daıarlaýda alǵashqy úshtik quramyna kiredi, burynǵy KSRO-nyń basqa táýelsiz memleketterimen salystyrǵanda, bizdiń kópultty elimizdiń Ulttyq ýnıversıtetterinen kem túspeıdi.
Bizdiń eldiń ındýstrıaldy-ekonomıkalyq ınfraqurylymy damyǵan ońtústik óńirlerdiń ǵalymdary barlyq usynylǵan jumystar tek hımııalyq, munaı-hımııa, metallýrgııa jáne taý-ken óndiristeriniń ǵana emes, sonymen qatar agroónerkásiptik keshenniń tehnologııalyq prosesterin ınnovasııalaýǵa baǵyttalǵan.
Ardaq Sultannyń «Ǵalymdar azaıyp, qarjy kóbeıdi» maqalasynda kórsetilgendeı, Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń ǵylymı-zertteý konkýrstaryna sáıkes respýblıkamyzdyń halqy eń tyǵyz ornalasqan Shymkent qalasy jáne Túrkistan oblysy alǵashqy bestigine kire almady.
Jas ǵalymdar baıqaýynyń nátıjeleri boıynsha M.Áýezov atyndaǵy OQÝ-dyń tek eki jumysy granttyq qarjylandyrýǵa ıe boldy, oǵan 60-tan astam ótinish kelip tústi. Bul UNJ-da mıllıondaǵan tonna óndiristik qaldyqtar men «Qazfosfat» JShS-niń taý-ken kesheniniń balanstan tys kenderi jınalǵan ónerkásiptik aımaqtardaǵy ekologııalyq jaǵdaı týraly biletin ókilderiniń bolmaýyna baılanysty bolýy múmkin. Qarjy resýrstaryn hımııa men metallýrgııa qaldyqtaryna baǵyttaý qajet. Ǵylymǵa salynǵan ınvestısııalardyń «dáninen» jalpy ishki ónim ósedi.
Osyǵan baılanysty ǵylymı maqalalarda qoldanbaly ázirlemelerdiń kópshiliginiń ónertabysty patentter men avtorlyq kýálikterge negizdelgenin umytpaý kerek. Al ǵylymı jobalarǵa usynǵanda jetekshi ǵalymdardan talap etiletini – reıtıngi joǵary sheteldik basylymdar. Ol basylymdary kvartıl alynǵan kezde tek ǵylymnyń baǵytty bir salasyn eskeredi. Biz ǵylymı-zertteý ishinde ózara baılanysty ǵylymnyń ártúrli salaly baǵyttaryn qamtýyn esimizde saqtaýymyz kerek.
UǴA JAK reıtıngti kórsetkishterine kiretin negizgi ındeksteletin habarshy jýrnaldar dástúrli Almaty, Nur-Sultan jáne Qaraǵandy qalalarynda ornalasqan. Úshinshi megapolıs pen elimizdiń ońtústik aımaǵy kirmeıdi. Biraq osy óńirde jeke JOO-ny eske almasaq ta, 3 memlekettik jáne iri ónerkásiptik agroónerkásipterde jumysshylar men bilikti mamandary qyzmet atqaratyn 3 mln-nan astam halqy kóbinese jemis-jıdektermen Qazaqstandy qamtıdy.
Mysaly, Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵambetovtiń «Egemen Qazaqstan» gazetiniń tilshisi Aıdana Shotbaıqyzyna (4 mamyr 2020 j.) bergen suhbatynda keıbir táýelsiz memleketter boıynsha: Qazaqstan – 0,12%, Armenııa – 0,3%, Ýkraına – 0,5%, Belarýs – 0,6%, Reseı Federasııasy – 1,2% jáne Ońtústik Koreıa 5% IJО́ kóleminde ǵylymdy qarjylandyrýdyń keıbir sandaryn atap ótti.
BǴM-nyń konkýrstaryna ǵana emes, basqa vedomstvolardyń konkýrstaryna da beretin jobalyq ótinimderdiń kópshiligi sheteldik saraptamadan ótýi tıis. Munda sheteldik sarapshylar negizdi joǵary ball beredi, al óz ishimizde memlekettik sarapshylar tómen ball berip ótinim materıaldaryna teris sheshim shyǵarady, kópshilik jumystar shet qalyp qoıady. Eger osylaı bolsa, onda ǵylymǵa bólinetin az ǵana qarajatty sheteldik sarapshylardy tartý úshin talan-taraj etýdiń qajeti qansha?
Mysal retinde, ózi jeri az jáne muhıtpen qorshalǵan Japon eli burynǵy Keńes Odaǵynda jarııalanatyn «Naýka ı tehnıka» jáne «Hımııa ı jızn» jýrnaldaryna sońǵy betterine basylatyn qysqa málimetterdi qoldana otyryp, búginde úlken jetistikterge jetip jatyr. Ekinshiden, biz elimizdiń qaýipsizdigin oılamaı, qupııa málimetterdi bostan-bos taratyp jatyrmyz.
M.Áýezov atyndaǵy OQÝ-dyń mańyzdy jetistikterin aıtar bolsaq, «Tabıǵı jáne tehnogendi ekinshilik shıkizatty qaıta óńdeý ınnovasııalyq tehnologııasyn jasaý men uıymdastyrý» boıynsha 2005 jyly ǵylym, tehnıka jáne bilim salasyndaǵy memlekettik syılyqtyń ońtústikqazaqstandyq 13 laýreatynyń 8-i – osy joǵary oqý ornynyń professorlary.
2006 jyldan bastap qazirge deıingi kezeńde ýnıversıtet 4 ǵylymı jańalyqqa, ónertabys jáne KZ paıdaly modelderi boıynsha 250-den astam patent, onyń ishinde 5 eýrazııalyq patent aldy. Olardyń biri «Keshendi organıkalyq-mıneraldy tyńaıtqyshtar alý tásiline» patent boıynsha saǵatyna 500 kg qospa tyńaıtqysh óndiretin qondyrǵy montajdaldy, al ekinshisi – 167 quramdas memleket múshe Bern Konvensııaly Halyqaralyq avtorlyq shyǵarmalar depozıtarııasy (Bern, Shvesarııa) qoldaǵan «Polýchenıe pojaro – vzryvopadavlıaıýshego sostava na osnove elektrotermofosfornogo shlaka ı fosfogıpsa» shyǵarmasy ( avtorlary – Kojamjarova D. P.,Moldabekov Sh.M., Jantasov K.T., Naýkenova A.S., Sapargalıeva B. O.).
2016 jylǵy vıkıpedııa derekteri boıynsha, qazaq hımııa-tehnologııalyq ınstıtýtyn bitirgen, osy ınstıtýt qabyrǵasynda jumys istegen jáne M.Áýezov atyndaǵy OQÝ-da jumys isteıtin birqatar ǵalym «HH ǵasyrdyń hımıgi», «HHI ǵasyrdyń hımıgi», «KSRO hımıgi» jáne «Qazaqstan hımıgi» bolyp atandy.
Ýnıversıtet 2018 jyly BǴM konkýrsyna 217 ótinim berdi, biraq kóptegen joba ótpeı qaldy. 20-30 jáne odan joǵary ball alǵan jumystardyń konkýrstan ótpeı, 16 baldan kem jınaǵan jumystardyń granttyq-qarjylandyrý jobalaryna ıe bolýymen baılanysty dep oılaımyz.
Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń baǵdarlamalyq-maqsatty jumystary boıynsha M.Áýezov atyndaǵy OQÝ 20-ǵa jýyq jumys tapsyrdy, onyń ishinde birqatar jumys 30 jáne odan joǵary balǵa ıe boldy. Tikeleı saraptama júrgizý kezinde baıandamaǵa 2 mınýt jáne talqylaýǵa 3 mınýt bóle otyryp, salalyq aýylsharýashylyq ǴZI 30 jáne odan joǵary ball jınaǵan 100-den asa jumystyń ishinen nebári 14 jobaǵa kóńil bóldi.
2019 jyly ýnıversıtet BǴM jarııalaǵan jas ǵalymdarǵa arnalǵan konkýrsqa 100-ge jýyq ótinim berdi, onyń ishinde 14 ótinimdi «Hımııalyq ınjenerııa jáne bıotehnologııa» joǵary mektebi berdi. Munyń barlyǵy M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan ýnıversıtetiniń mańyzdy potensıalǵa ıe ekenin kórsetedi. Jobalardy júzege asyrý ǵylym men tehnıkanyń damýyna mańyzdy yqpal etedi, óńirde, sondaı-aq jalpy respýblıkada mańyzdy áleýmetik-ekonomıkalyq áserdi qamtamasyz etedi. Máselen, 2012-2014 jyldarǵa arnalǵan BǴM granty boıynsha «Sur topyraqtar úshin spesıfıkalyq erekshelikteri bar polıkomponentti mıneraldy tyńaıtqyshtar sıntezi tehnologııasyn jasaý jáne ǵylymı negizderin ázirleý» (90,39 mln teńge) jobasy ázirlengen. Nátıjesi – saǵatyna 500 kg óndiretin quramynda ylǵal ustaıtyn zattar, mıkroelementter men gýmattar bar kúrdeli-aralas kópkomponentti fosfor-kalıı jáne azotquramdy qurǵaq qospatyńaıtqyshtar tájirıbelik qondyrǵysy, «Keshendi organıkalyq mıneraldy tyńaıtqyshtardy alý tásiline» arnalǵan №023417 eýrazııalyq patenti jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń №27551 jáne 33805 patentteri, №25063, №26160, №27474, №31226 jáne №030649 Qazaqstan Respýblıkasynyń ınnovasııalyq patentteri.
Jobanyń jalǵasy bolyp 2015-2017 jyldary «Ekologııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý úshin uzaq áser etetin gýmat quramdy kúrdeli-aralasqan NRK- tyńaıtqyshtardy qoldaný kezinde qyzanaq, sábiz, jáne soıa burshaq daqyldaryndaǵy sanıtarlyq-epıdemııalyq, toksıkologııalyq jáne radıologııalyq qosylystar quramynyń ózgerisin zertteý» (27,5 mln teńge) taqyrybynda júrgizilgen. Munyń ózi belgili bir dárejede shyǵarylatyn fosfor, kalıı, ylǵalustaǵysh, gýmat jáne mıkrotyńaıtqyshtar quramdy týkoqospaly ónimderdiń assortımentine arnalǵan tómen surypty fosfat shıkizatyn óńdeýge jumsalatyn ekonomıkalyq shyǵyndardy 20-25%-ǵa azaıtýǵa, sol arqyly óndiris aýqymyn 20-25%-ǵa ulǵaıtýǵa, qospatyńaıtqysh óniminiń ózindik qunyn 2-3 ese tómendetýge, juqalap janshylǵan fosfat shıkizatynyń ekstraksııa satysyn joıýǵa jáne ekstrasııalyq fosfat qyshqyly men mıneraldy tyńaıtqysh alýǵa jáne qosymsha jumys oryndaryn ashýǵa múmkindik beredi.
Ǵylymı-zertteý jáne tájirıbeli jumystarǵa A.A.Ýspanov atyndaǵy agrohımııa jáne topyraqtaný QazǴZI, J.Jıenbaev atyndaǵy ósimdik qorǵaý jáne karantın QazǴZI, «Ulttyq saraptama jáne sertıfıkattaý ortalyǵy» Almaty fılıaly, Belarýs memlekettik tehnologııalyq ýnıversıteti men «Tamaq ónimderiniń sapasyn baqylaý boıynsha synaq zerthanasy», Belarýs respýblıkalyq sapa boıynsha baqylaý-synaq kesheni, tamaq ónimderiniń sapasyn saraptaý men sertıfıkattaý ortalyǵy qatysty.
2015 jyldan bastap quramynda AS-500 dıirmeni bar qondyrǵy oqý prosesine endirilip «Zaýytty jobalaý jáne jabdyqtaý negizderi», «Mıneraldy tyńaıtqyshtardy óndirýdiń qazirgi zamanǵy tehnologııalary», «О́ndiristerdi jobalaý jáne jabdyqtaý negizderi», «Keshendi kúrdeli-aralas tyńaıtqyshtar alý tehnologııalary», «Quramynda fosfor bar keshendi tyńaıtqyshtar alýdyń ınnovasııalyq tehnologııalary» jáne t.b. pánder boıynsha memlekettik, aǵylshyn jáne orys tilderinde stýdentterge, magıstratýra jáne doktorantýra tyńdaýshylaryna sabaq ótkiziledi.
Ázirlengen tehnologııa boıynsha «JAMB-70» kópkomponentti qospa tyńaıtqysh ónimin shyǵarý ınvestısııanyń joqtyǵynan toqtap tur. «JAMB-70» tyńaıtqysh qospalary agrohımııalyq tehnologııaǵa 2018 jyly Qazyǵurt aýdanynda ornalasqan «Jantas» qojalyǵynda jáne Saryaǵash aýdanyndaǵy «Altynaı» qojalyǵynda qoldanylyp, engizildi.
ǴZJ jáne TKJ nátıjeleriniń alynǵan derekteri ozyq tehnologııalarǵa jol ashady, ǵylym men tehnıkanyń, hımııa ónerkásibiniń, qurylys ındýstrııasy men agroónerkásiptik keshenniń damýyna oń yqpal jasaıdy.
Biz ózimizdi damyǵan elderdiń biri dep sanaýǵa tolyq quqymyz bar. Biraq osy jetistikterdi arttyrýǵa kópten-kóp obektıvti jáne sýbektıvti sebepter týyndap shyǵýy múmkin. Solardyń birine jalpy bilim alýshy joǵary synyptyń oqýshylarynyń Memlekettik jalpy bilim berý standarty men 2020 jylǵy tıptik oqý baǵdarlamasy boıynsha, eski baǵdarlamamen salystyrǵanda tehnıkalyq ǵylymdar baǵytyna sáıkes tapshylyq bul salaǵa orta mektepter men daıyndalyp jatqan jaratylys matematıkalyq sıklyna, mysaly fızıka men geografııaǵa 4 saǵattan aptasyna bólinse, 10-synyp oqýshylaryna negizgi hımııa men bıologııa pánderinen tek qana fakýltatıvpen ótý nemese kerisinshe. Sonymen qatar Dene shynyqtyrý pánimen О́zin-ózi taný pánderi boıynsha sáıkesti 3 jáne 1 saǵattan júktelingen.
Biz memleketimizdiń bolashaǵyn oılaımyz, al bárimizge qupııa emes, sońǵy 5-6 jyldan beri hımııa-tehnologııalyq mamandyqtaryna, hımııadan jáne bıologııadan mamandar jetispegendikten elimizdiń hımııa ónerkásip salasynda jas mamandar joq dep aıtsaq ta bolady.
Mysal retinde, Qytaı ótken ǵasyrdyń aıaǵynan hımııa salasy boıynsha hımıkterge kóp nazar bólgendikten olardyń hımııa ónerkásibi óte damyp, mıneraldy tyńaıtqyshtar óndirýmen tutynýy boıynsha álemdik kórsetkishteri alǵashqy qatardan oryn alyp otyr. Tek qana mıneraldy tyńaıtqyshtar emes, kúndelikti gıgıenalyq jáne basqa zattarmen qatar balalarǵa arnalǵan oıynshyqtar da hımııamen óte tyǵyz baılanysty ekenin bárimiz bilemiz. Osyǵan oraı jalpy orta bilimi boıynsha mektepter men gımnazııalarda hımııa men bıologııa pánderine nazar aýdarsaq, bizdiń de elimizdi bıik shyńdardan kórýimiz kúmánsiz.
Men óz úkimetimizdiń qabyldaǵan sheshimderine qarsy emespin, biraq utqyrlyq pen mobıldilik týraly, sondaı-aq bilimdi jetkizý jáne joǵary mektep tyńdaýshylarynan sapaly jaýaptardyń talap etilýi týraly umytýǵa bolmaıdy. Respýblıkamyzdyń 3 mln-ǵa jýyq halqy turatyn Qazaqstannyń ońtústiginde 1 mln-nan 1,5 mln-ǵa deıingi halyq turatyn basqa oblystarmen salystyrǵanda, jastardyń kópshiligi tehnıkalyq jáne jaratylys-tehnologııalyq mamandyqtardy tańdaıdy. Munyń ózi leksııalyq jáne zerthanalyq-praktıkalyq sabaq túrleriniń, sondaı-aq pedagog pen tyńdaýshylardyń óz betinshe jumystarynyń adal nıetpen ári sapaly ótkizilýin talap etedi. Sondyqtan meniń kózqarasym boıynsha jáne Halyqaralyq joǵary oqý oryndaryn ońtaılastyrý kezinde, halqy tyǵyz ornalasqan óńirdiń, ásirese respýblıkamyzdyń úshinshi megapolısiniń erekshelikterin eskerý qajet jáne meniń usynysym:
– UǴK músheleriniń quramyna Qazaqstan Respýblıkasynyń ońtústik óńirinde ornalasqan kásiporyndardyń problemalyq máselelerin biletin hımık-tehnologtar, sılıkatshylar men metallýrgter mamandaryn engizý;
– Granttyq qarjylandyrý konkýrstaryna ótinim berý kezinde joba basshylarynyń jarııalanymdaryna kvartıli men prosentılinen basqa, ónertabysqa patentterdiń bar-joǵyn eskerý.
– Ǵylymı qyzmet klasterlerin damytý boıynsha óndiristik qajettilikterge barynsha jaqyn «Topyraq ortasynyń hımııalyq quramyn bilý negizinde teńdestirilgen mıneraldyq tyńaıtqyshtardy alýdyń óńirlik tehnologııalaryn qurý».
Elimizdiń túrli aımaqtary úshin IJО́-ge sáıkes qýaty jylyna 20 myń tonnaǵa deıingi shaǵyn óndiris túrindegi týkoqospalary bar qaldyqtarynyń negizinde teńdestirilgen tyńaıtqyshtardy alý bizdiń memleketimizdiń ekonomıkasynyń hımııa, kómir jáne taý-ken óndirý salalarynyń ártúrli óndiristeriniń, quramynda ylǵal ustaǵysh jáne kópfýnksıonaldy sorbentteri bar bolýy tıis.
– Granttyq jobalardy qarjylandyrý týraly oń sheshim qabyldaý kezinde qoldanbaly mańyzdylyǵyn jáne ónerkásiptik tehnologııalyq jelilerge jaqyndatylǵan modeldik tájirıbe qondyrǵylaryn qurý múmkindigin eskerý.
Qurmanbek Jantasov,
M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan ýnıversıtetiniń «Beıorganıkalyq zattardyń hımııalyq tehnologııasy» kafedrasynyń professory, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Reseı jaratylystaný akademııasynyń akademıgi
