Ákeler men balalar

Osydan birneshe aı buryn Shymkent qalasynyń quqyq qorǵaýshylary aıtyla-aıtyla qulaq jaýyr bolǵan bir aqparat taratty. Ishki ister basqarmasy qyzmetkerleriniń málime­tinshe, oblys ortalyǵyndaǵy áldebir mekteptiń joǵary synybynda oqıtyn boıjetken jetinshi klasta oqıtyn sińlilerine qoqan-loqy kórsetip, aqsha bopsalapty. Dáliregi, álgi boıjetken tómengi synyp qyzdarynan udaıy aqsha jınap otyrǵan. Aqyrynda jetinshi synyptyń eki qyzy bul qorlyqqa shydamaı, bolǵan oqıǵany ata-analaryna aıtýǵa májbúr bolǵan. Osylaısha, teledıdar jańalyqtary arqyly odan búkil respýblıka jurtshylyǵy habardar boldy.

Osydan birneshe aı buryn Shymkent qalasynyń quqyq qorǵaýshylary aıtyla-aıtyla qulaq jaýyr bolǵan bir aqparat taratty. Ishki ister basqarmasy qyzmetkerleriniń málime­tinshe, oblys ortalyǵyndaǵy áldebir mekteptiń joǵary synybynda oqıtyn boıjetken jetinshi klasta oqıtyn sińlilerine qoqan-loqy kórsetip, aqsha bopsalapty. Dáliregi, álgi boıjetken tómengi synyp qyzdarynan udaıy aqsha jınap otyrǵan. Aqyrynda jetinshi synyptyń eki qyzy bul qorlyqqa shydamaı, bolǵan oqıǵany ata-analaryna aıtýǵa májbúr bolǵan. Osylaısha, teledıdar jańalyqtary arqyly odan búkil respýblıka jurtshylyǵy habardar boldy.

Alaıda, sol jańalyqty kórgen kúni bolmasa, bul oqıǵany ertesine-aq umytyp kettik. Qudaıdan jasyrmaǵandy adamnan jasyryp qaıteıik, tipti, teledıdar qarap otyrǵanda da bizdiń júrek bul oqıǵaǵa selt ete qoıǵan joq. Sebebi, odan da soraqy jaǵdaılardy estip júrmiz. «Pálen mekteptiń oqýshysyn túgen mekteptiń oqýshysy pyshaqtap ketipti». Mynadaı aýdanda 11-synypqa ótken bala kolledjdiń stýdentin atyp salypty, degen «jańalyqtar» úırenshikti jaǵdaılarǵa aınalyp ketkeni qashan?! Týra: «Avstralııada qus tumaýy saldarynan bir fermerdiń taýyqtarynyń birazy qyrylyp qalypty», degen sııaqty qunsyz, eleýsiz estiledi.

Bizdiń júregimiz nege osynshalyqty qataıyp barady? Balalarymyz nege osyn­shalyqty qatygezdenip ketken?

Qazir biraz ǵalymdar men pedagogtar munyń syryn keshegi toqsanynshy jyldardaǵy aýyrtpalyqtardan izdep júr. «Kúnkóris qamy qınaǵan sol kezderi analar bazarǵa shyǵyp ketti de bala ana júreginiń jylylyǵyn sezinbeı ósti», deıdi osy salany tóńirektep júrgender. Erinbegen ekiniń biri úıde turǵan kók jáshikti kinálaıdy. «Bárin qurtqan sol, ylǵı qatygez fılmder kórsetedi, ony kórgen bala buzylmaǵanda qaıtsin?» dep ekilenedi.

Eki top ta durys aıtady, eki taraptiki de ras. Alaıda...

Birazymyzdyń endigi kózimiz jetip qaldy, endi birazymyz áli ańǵaryp ta úlgergen joqpyz, búginde qazaq erkekteriniń tutas qoǵamdy aıtpaǵanda, otbasyndaǵy bedeli de tómendep barady. Qazaq qazaq bolǵaly erkekter tap osylaı azǵyndamaǵan bolar. Otbasyna sózin ótkize almaǵan azamat kóshege, kósheli elge sózin ótkize alýshy ma edi?! Ol sóıleı bastaǵannan áıeli: «Jynyma tımeı otyrshy» dep bir tyıyp tastasa, balasy nemese qyzy : «Papa, siz ne bilesiz?» dep taǵy qaǵyp tastaıdy.

Ras, basynda sol úshin áıeline tili de tıedi, qoly da tıedi. Biraq qashanǵy ura bersin, zańnyń bári áıel jaǵynda. Ul-qyzdaryna da solaı, ózimen birdeı qylyp taıaqqa jyǵa almaıdy. Sózben soıyp salaıyn dese aýyzda dýa joq. Dýa bolmaıtyny ishkeni araq, sóılese aýzynan qazaqsha, oryssha bylapyt sóz tógiledi.

Munyń bárin qaıdan biledi demeńizder, olar qazir qazaqtyń barlyq aýyly men qalasynda ómir súrip jatyr. Qaı aýylǵa barsańyz da aldyńyzdan arsalańdap osyndaı aǵań shyǵa keledi. Aıaısyń. Músirkeısiń. Biraq qoldan keler qaıran joq.

Jaraıdy, bulardy aýylda júrip, araqqa jyǵylǵandar ǵoı deıik. Sóıtip, ózimizdi jubatyp alaıyq. Biraq qaladaǵy qarataıaqtardyń da bulardan ozyp turǵan­dary shamaly.

Joǵary oqý ornynda dáris oqıtyn bir inimiz bar. Qalada tursa da kelindi eki-úsh balamen toqtatyp qoımaǵan myqtyńyzdyń ózi. Osy másele týraly oılana bastasam sol inishektiń bir áńgimesi eske túsedi.

Kelin besinshi balasyn bosanǵannan keıin inishekke jańa kir jýatyn mashına alyp bershi dep ótinedi. – Jaraıdy, – deıdi inishek. Bir kúni jalaqysyn alǵannan keıin kafedrada otyryp «mynaǵan mynany alamyn, anaǵan anany alamyn», dep jospar qura bastaıdy. Bir kezde esine kelinsheginiń «jańa kir mashına ápershi» degen ótinishi túsedi. – Kafedrada tórt jigit otyrǵanbyz, – deıdi inishek. «Jigitter, qaısysyń bile­sińder, kir mashınanyń ortasha baǵasy qansha turady?» dep surapty bul.

Inimizdiń áńgimesiniń qyzyq jeri de osynda.

– Qudaı salmasyn, álgi jigitter birimen-biri jarysyp málimet bere bastady. Baǵa­syn da qoıa berińizshi, qaı mashınanyń fýnksııasy durysyraq ekendigine deıin shýlap otyryp aıtyp berdi. Sosyn: «Eı, sender munyń bárin qaıdan bilesińder, qudaı uryp, úıde kir jýyp júrgennen saýsyńdar ma?» dep edim, úsheýi de tómen qarady», – deıdi inim.

Bir qaraǵanda eleýsiz-aq oqıǵa sııaqty. Alaıda, osynaý «eleýsiz» nárseniń sońynda úlken áleýmettik astarlar jatyr. Bir kezderi osynaý saıyn dalany aq naızanyń ushymen, aq bilektiń kúshimen qorǵaǵan erlerdiń urpaǵy búginde úıinde tuqshyńdap kir jýyp júr. Qaharymen qas dushpanyn yqtyrý bylaı tursyn, qoınyndaǵy qatynyna daýys kótere almaıdy. Osy tusta biraz aǵaıynnyń: «Onda turǵan ne bar, jýsa bireýdiń úıiniń kir-qońyn jýyp jatqan joq, óz úıiniń, óz bala-shaǵasynyń kirin jýyp jatyr. Úı sharýasy erge de, áıelge de birdeı emes pe?!» deýi múmkin.

Kesip aıtaıyq, úı sharýasy erge de, áıelge de birdeı emes! Qudaı o bastan ekeýiniń sharýasyn eki bólip qoıǵan. Siz basqa da musylman erkektiń úıinde kir jýyp jatqanyn kórdińiz be? Kórmek túgili kóz aldyńyzǵa elestete alasyz ba? Endeshe, nege qazaq erkegi tuqshyńdap kir jýýy kerek?

Árıne, másele bizdiń inishek aıtqan bir oqıǵaǵa ǵana tirelip turǵan joq. Másele qazaq erkekteriniń tym aıaqasty bolyp bara jatqandyǵynda. Jáne olardyń bedeliniń osynshalyqty quldyraýyna áıelderdiń túk te kinási joq. Qaı áıel eriniń mańdaıy jarqyrap turǵandyǵyn qalamaıdy deısiz?! Erkekterdi de sypyra jazǵyrý qıyn. Keshegi bolshevıkterdiń «áıelderdiń quqy erlerdiń quqymen birdeı bolýy kerek» deıtin búldirýshi ıdeologııasy aqyrynda tutas bir ultty baýdaı túsirdi dese de bolady. Ult dushpandary áıelderdi erlermen teńestirgen-symaq bolyp, qazaqtyń erlerdiń bedeline negizdelgen otbasy ıns­tıtýtyn bir ǵasyrǵa jetpeıtin ýaqytta-aq kúl-talqanyn shyǵardy. Ult dushpandary, rýhanııat dushpandary qazaqty osy jalǵyz tásilimen-aq jeńdi dese bolady. Qalaı «erler men áıelderdiń quqy teńesti», solaı ajyrasýlar paıda bola bastady. Qazaqtyń erkegi bala-shaǵasyn qańǵyrtyp, qatynyn qoıa berýge túk te arlanbaıtyn boldy. Kúıeýden qaıtyp kelgenge áıel de namys­tanbaıdy. «Sol jamanmen ómirimdi qor qylǵansha jesir ótkenniń ózi artyq», degen «ómirsheń» fılosofııa kúshine mindi.

Bul – ajyrasqandardyń jaǵdaıy. Ajyraspaı, birge tútin tútetip otyrǵan­dardyń tirligin joǵaryda aıttyq. Erkekteri otyrsa – opaq, tursa – sopaq.

Eki ortada ulttyń búgingi urpaǵy ulaǵat­syz ósip keledi. Ákeden qoryqpaǵan bala bala bop jarytýshy ma edi?! Qorqaıyn dese ákesi anasynan kúnde jeńilip otyr. Ony kórmeıtin balanyń kózi soqyr emes.

Qazir «qıyn balalar» áleýmettik jaǵdaıy nashar otbasylardan shyǵady» degen sóz jıi aıtylady. Bos sóz! Jetim balalardyń nemese materıaldyq turmysy tómen otbasylar balalarynyń bári birdeı «qıyn bala» emes. «Qıyn balalardyń» kópshiligi...

Shymkent qalasynda Shyryngúl Ertaeva degen tamasha ustaz bar. Búginde oblys ortalyǵyndaǵy № 68 orta mektepte qyzmet atqarady. Pedagogıka salasynda eńbek etip júrgenine otyz jyldan asyp, qyryq jylǵa jaqyndady. Sol kisi: «Ortasynda júrmiz ǵoı, «qıyn balalardyń» kópshiligi qaı otbasynda ákeniń bedeli tómen, qaı otbasyn eri emes, áıeli bıleıdi, sol otbasynan shyǵady», deıdi. Shyryngúl ustazdyń aıtýynsha «qıyn balalar» tórt qubylasy tegis otbasydan da shyǵa beredi. Bala jetispeýshilikten buzyq bolyp jatyr degen bos sóz! Úıinde ákeden qoryqpaǵan bala mektepte muǵalimnen de aıaǵyn tartpaıdy.

Demek, bala tárbıesinde, otbasynda ákeniń orny bólek eken. Elbasynyń Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýynda: «Erlerdiń áıelder men balalarǵa múldem jaýapsyz kózqaras tanytqan oqıǵalarynyń sany ósýde. Bul bizdiń dástúrimizge, mádenıetimizge tipten jat», deýinde osyndaı syr jatyr.

Rasynda da, bárimiz de bala boldyq. Bala bolǵannan keıin bir nárseni búldirmeı turmaısyń. Nemese oıynnyń qyzyǵyna túsip jatqanda anań bir jaqqa jumsaı qoıady. Jumsaǵan jaǵyna júgirip ketýge oıyny túskirdi birden qıyp kete almaısyń. Sol kezde anań: «Tura tur, osydan ákeń kelsin!» deıdi. Osy sózdi qalaı estısiń, álgi jumsaǵan jaǵyna eki baryp, eki kelgenińdi óziń de bilmeı qalasyń. Alda-jalda bir nárse búldirgendeı bop qalsań: «Muny ákeń bilse ne bolamyz?» deıtini taǵy bar. Es bilgeli ákemiz bir ret te uryp kórmepti. Biraq sonda da qorqyp turýshy ek. Ol qorqý keıin úlken qımastyqqa ulasty. Ákemizdiń bedelin kótergennen anamyzdyń bedeli joǵarylasa joǵarylaǵan shyǵar, biraq bir mysqal da tómendemepti.

Elbasy taǵy da sol Joldaýynda: «Bala tárbıeleý – bolashaqqa eń úlken ınvestısııa», degen oı aıtty. Bul sózdiń ózi «Bir jylyn oılaǵan el bıdaı egedi, on jylyn oılaǵan el tal egedi, máńgiligin oılaǵan el bala tárbıeleıdi» degen halyq danalyǵymen úndesedi. Biz óz dosyna pyshaq uryp, óz qazaǵyna oq atyp, óz qaryndasyn zorlap júrgen urpaqpen esh ýaqytta da órkenıetti qoǵam qura almaımyz. Ondaılardy tezge salatyn eń aldymen ákesi, sosyn anasy, qala berdi aǵaıyn-týysy, sodan keıin ǵana mektep. Sebebi, jasóspirim ýaqtynyń kópshiligin mektepte emes, úıinde, kóshede ótkizedi. Kóshedegi júris-turysyn da qadaǵalaý ata-ananyń mindeti. Al, biz qıt etse bárin muǵalimniń moınyna arta salǵymyz keledi. Balasy túrmede jatqan bir áıeldiń: «Qateligimiz – balamyzdy ońbaǵan mektepke berippiz. Aýystyryp alý oıǵa da kelmepti», degen de áńgimesin estigenbiz. «Qateligimiz – balamyzdyń ákesin júndeı tútip jibergenimiz bolypty» demeıdi.

Qazaq erkeginiń bedelin qalpyna keltirý bir kúnde sheshile salatyn sharýa emes. Árıne, qazaq er-azamattarynyń bári birdeı súmelek, bári birdeı ez degeli otyrǵan joqpyz. Alaıda, keseldiń aty – kesel. Ony der kezinde emdemese, der kezinde aldyn almasa túbińizge jetedi. О́kinishke qaraı, bul keseldi emdeýge búgingi damyǵan medısınańyz da, keńestik ıdeologııanyń shekpenin sheship úlgermegen pedagogıka ǵylymyńyz da, din degendi jalǵyz bes ýaqyt namaz oqý dep qana túsinetin keıbir «kózi ashyq» múrıtterińiz de dármensiz. Bul keseldiń emi arǵy atalar dástúrinde jatyr. Al, dástúrge oralý, dástúrdi tiriltý anaý aıtqan qıyn sharýa emes. Ol memleketten artyq qarajatty da qajet etpeıdi. Tek mektepterdegi gýmanıtarlyq pánderdiń, onyń ishinde qazaq tili men ádebıeti pániniń muǵalimine basymdyq berilse jetip jatyr. Mektep baǵdarlamasynda folklorlyq týyndylardy qazaq ádebıeti páninen bólip alyp, arnaıy pán retinde oqytsa tipten quba-qup. Jasóspirimder qylmysy shynymen janyna batsa folklordy qalaı oqytýdyń jolyn Bilim jáne ǵylym mınıstrligindegiler tabady.

Qalaı bolǵanda da, «qıyn balany» jónge salý úshin eń aldymen onyń ákesiniń bedeli tóńireginde oılanyp alǵan artyqtyq etpeıdi. Ákesi bedeldi bolsa... Jaqsy ákeniń balasy buzyp-jaryp qaıda barady deısiz?!

Abaı BALAJAN,

«Skifnews» onlaın-gazetiniń

bas redaktory.

Siz ne deısiz?

Nurǵalı SAFIÝLLIN, bokstan Qazaqstan Respýblıkasyna eńbegi sińgen jattyqtyrýshy:

– Biz, bapkerler de balamen jumys istegennen keıin ózimizdi pedagogtardyń sanatyna qosamyz. Shákirtterimizdiń ata-analarymen de tyǵyz aralasyp ketemiz. Osy ýaqytqa deıin aldymnan sandaǵan bala ótti. Shúkir, nátıjelerimiz de jaman emes. Rasynda da, úıde ákesi bı bala qaı jerde de lıder bolýǵa, ózin jaqsy jaǵynan tanytýǵa umtylady. Barlyq máselege jaýapkershilikpen qaraıdy. «Uıat bolady», degendi túsinedi.

Basqalardy aıtpaı-aq qoıaıyn, Nurjan Smanov, Myrzaǵalı Aıtjanov, Muhtarhan Dildábekov, Beıbit Shúmenov sııaqty myqtylardyń bári meniń aldymdy kórdi. Bul jigitterdiń barlyǵynyń da ákeleri úıde de, túzde de abyroıly azamattar. Osynyń ózi kóp nárseni ańǵartpaı ma?!

Gúlshat OSPANOVA, Shymkent qalasyndaǵy № 60 orta mekteptiń muǵalimi:

– Úıde ákesi bı bala men anasy bı balany birden ajyratamyz. Úıinde ákesi bı bala óte baıypty bolady, oılanyp baryp sóıleıdi, jasqanshaq bolmaıdy. Sosyn ol eshqashan ótirik aıtpaýǵa tyrysady. Bala bop ne búldirip qoısa da onysyn moıyndap, moınymen kóterýge beıim bolady.

Úıinde anasy bı bala kóbinde menmen bolyp keledi. Sál jyltyraǵanyn kórsetkisi kelip turady. О́tirikti aıtqanda solar aıtsyn! О́zgeler túgili ózderi senip qalatyn ótirik aıtady. Úıinde ákesi bıdiń balasy sózge ermeıdi, qylmystan qashyq turady. Ony ekiniń biri artynan ertip kete almaıdy.