О́ner, bilim bıigine umtylǵan óren júırik kesek oı men kesteli sózdiń naǵyz sheberlerine tánti bolǵan eken-aý! Álkeı Marǵulan Shyńǵystaýdyń asqaq ánshileriniń ónerpazdyq ónegesin, sheberlik qyrlaryn bylaısha sıpattaıdy: «Adamnyń jan kúıinen shyǵatyn sulý úndi oıǵa bólep, tamyljyǵan ádemi qońyr daýyspen dombyraǵa qosyp, ánmen fılosofııalyq oılardy aıtyp jetkizgendeı bolatyn. Mekaıl, Israıl, Jebraıldardyń úninen keıde eýropalyq mýzykanyń sáýletti yrǵaqtary shyǵatyn. Eń aqyry naýsha jasóspirimderdiń ózi Baıron, Gete, Lermontovsyz sóılemeıdi, oınap júrip olardyń qazaqsha aýdarmasyn óleńdetip jyrlaıdy» dep erekshe súısinedi.
«Qazaq ádebıeti» gazetiniń 1963 jyldyń 16 tamyzyndaǵy sanynda jarııalanǵan «Abaı qoljazbasy» deıtin maqalasynda Abaı men Shoqan ómirine qatysty jazba derektermen 1927 jyldan bastap shuǵyldanǵanyn aıtady.
Álkeı Marǵulan 1868 jyly túsirilgen Abaıdyń fotosynyń tarıhy týraly bylaısha áńgimeleıdi: «Rossııa Imperatory Aleksandr II-niń balasy knıaz Vladımır bastap qasynda akademık Meındorf jáne graf, kontr-admıral, general, dáriger, hatshy, saqshylar, oqqaǵarlar, aspazshylar, ańshylar bar tastúıin top Batys Sibir aımaǵyn tolyq kórip-bilý maqsatynda Ombyǵa keledi. Bul saltanattyń joǵary dárejede ótýine Batys Sibir gýbernatorynyń qupııa keńesshisi Turlybek Kóshenov, Aqmola, Kókshetaý, Atbasar, Qarqaraly dýandarynyń azýyn aıǵa bilegen sultandary Ybyraı Jaıyqbaev, Musa Zilqarauly, Shalǵymbaı Bralın, Jantóre Janaıuly atsalysady. Jáne bul toıdyń ishinde Shyńǵys Ýálıhanov, Júsip Alshynbaev, Musataı Táttimbetov te bolǵan. Patshazadanyń qurmetine elý tórt kıiz úı tigilip, úsh myń adam jınalyp, úsh myń jylqy, segiz myń qoı soıylyp, saltanatty toı ótedi. Knıazdyń toıynda jýrnalıst Vladımır Voınov jáne bilgir, tájirıbeli fotograftar Kessler men Býlanje bolǵan. Akademık Álkeı Marǵulannyń kórsetýinshe, sahara eliniń túkpir-túkpirinen jınalǵan aqyndardyń, ánshilerdiń, kúıshilerdiń tobyn Kessler kıiz úıdiń syrtqy jaq irgesinde túsirgenderin «Pevsy ı mýzykant» dep ataǵan. Bulardyń ishinde skrıpkada oınaǵan Jaıaý Musa bar. Sondaı-aq «Qazaqtyń bolys-bıleri», «Kókshetaý aımaǵynyń sultandary, bıleri», «Aqmola qazaqtarynyń ókilderi» túsirilgen. Al Kesslerdiń «Depýtasııa Kırgız Semıpalatınskoı oblastı» deıtin toptyń ishinde Abaıdyń sýreti bar. Jas oıshyldyń kelbetin sonshalyqty jan-tánimen tebirene qabyldaǵan kórkemdik kózqarasy kemel Álkeı Marǵulan: «Onyń baısaldy mańǵaz túrinen bilimniń, oıdyń, sezimniń, sulýlyqtyń ańqyǵan kúshti lebi kórinedi». Nemese: «...Abaıdyń jaratylys tulǵasynda esh min joq, múltiksiz móldir ǵajaıyp bir quıyp jasaǵan sulý músin tárizdi». Oqymysty Abaıdyń oıshyldyq, aqyndyq rýhy jarqyn kórinis tapqan tereń, tuńǵıyq kózqarasy men keleshekti de boljaǵysh qasıetin, «sulýlyqtyń kórkemdik beınesi» retinde paıymdaı otyryp, «aqylǵa uıytqy bolǵan sańlaq mańdaıy, (bilimdar Ábdirahman Saǵdıdiń «Abaıdyń sýrette kóringen mańdaıy – óleńderinde kóringen mańdaıynyń ózi. Abaıdyń mańdaıynda oıshyldyq pen tolqyndaýshylyq birlesedi» degen úzdik pikiri bar), botanyń kózindeı qabaǵy jaýdyraǵan ádemi kózder, syzyla bitken qanatty qastary...» dep sıpattaıdy. Tipti Abaıdyń ishigindegi «tizbektep qadaǵan jumyr túımelerine» deıin qyzyqtap, munyń halqymyzdyń kıim kııý mádenıetindegi áshekeıleý ekendigin aıtady (Álkeı Marǵulan. Shyǵarmalary. 14-t. Almaty, 2012. 228-231 better).
1938 jyly Sankt-Peterbýrgtegi Kúnshyǵys halyqtaryn zertteıtin muraǵattan Qunanbaıdyń, Abaıdyń, Ǵabıthannyń 1865-1866 jyldarda jazylǵan hattaryn (F.5.№13, ll. 50-51) taptym deıdi Álkeı Haqanuly. Solardyń ishinde «Abaı shyǵarmalarynyń tórt tizbegin taptym. Olar: Birinshi – knıaz Kýdashevtyń tizbegi, ekinshi – Sadýaqas Musaulynyń tizbegi, úshinshi – G.N.Potanınniń jınaǵy, tórtinshi – N.Iа.Konshınniń jınaǵy. Bulardyń ishindegi eń erterekte jazylǵany G.N.Potanınniń jınaǵy, bul 1884 jyly jazylǵan. Abaı shyǵarmalarynyń toptalmaı, jeke-jeke shyǵyp júrgen kezi. G.N.Potanınniń ótinishi boıynsha, bul óleńder tobyn Abaı óz qolymen jazyp, konvertte «Iz Chıngızskoı volostı ot A.K.» degen. «On myń bettik bul muraǵatty men áli tolyq zerttep jetkenim de joq» dep te kórsetipti.
Tórt tizbektiń ishindegi baǵalysy, júıelengen, «marjandaı tizilgen kórkeminiń biri» – Sadýaqas Musaulyniki (1897 jyl, 18 oktıabr). Bir eskerterlik nárse, bul qoljazba Máshhúr Júsipten kóshirilgen tárizdi. Negizinde, Sadýaqas Musauly Peterbýrgke 1897 jyly saparlaǵanda Peterbýrg ýnıversıtetiniń professory, qazaq tili men ádebıetiniń mamany, professor P.M.Melıoranskııge syılaǵan. Sodan soń bul jádiger Saltykov-Shedrın atyndaǵy kitaphananyń shyǵys tilderiniń mamany, akademık A.N.Samoılovıch (1880-1938) qorynda saqtaýly. (GPB, f.671. №94).
Sańlaq Sadýaqas Musaulynyń dápterinen dálme-dál kóshirilgen nusqasyn 1897 jyly orystyń zııaly oqymystysy, jylqytanýshy, jýrnalısi V.A.Kýdashev Peterbýrgtiń geografııa qoǵamynyń kitaphanasyna tapsyrǵan. Ol osy kúnge deıin sol qoǵamnyń muraǵatynda saqtaýly tur. V.A.Kýdashev «Perevod kırgızskıh pesen ı legend» (Arhıv gosýd.Geogr.Obsh.razrıad №53 op.I, №107, ll. 50-85).
V.A.Kýdashevtiń 145 bettik qoljazbasy «O polojenıı sovremennyh kırgız: Stıhotvorenııa A.K.» jáne «A.Quǵlunyń qazaq eliniń úshbý zamandaǵy ahýaldaryna munasyp (tolǵaý) shyǵyrlarynden» dep atalǵan. Jáne bul jınaq Rossııa geografııalyq qoǵamynyń «Zapıskı geografıcheskogo obshestva» jýrnalynyń 1900 jylǵy №9-nómirinde jaryq kórmekshi eken. Árbir sharýaǵa muqııat qaraıtyn ǵulamalardyń keńesinen keıin, Geografııa qoǵamynyń basshysy P.P.Semenov – Tıanshanskıı akademık V.V.Radlovtyń shákirti, Peterbýrg ýnıversıtetiniń professory, túrkitanýshy P.M.Melıoranskııge (1868-1906) 1901 jyldyń 16 aqpanynda hat jazyp, mátinniń sapaly bolýyna mán berýin ótinedi. Qazaq tilin zertteýshi jáne arab, parsy, tatar tilderiniń bilgiri P.M.Melıoranskıı atalmysh qoljazba muranyń tilin, kórkemdik mazmunyn, stıldik ereksheligin, fonetıkalyq evfonııasynyń kelisti ekendigin málimdeıdi.
Túptep kelgende, akademık Á.Marǵulannyń kórsetýinshe, bul aıtýly qymbat qoljazbalar (Abaıdyń Halıýllaǵa jazǵan haty jáne «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» jyrynyń varıanttary) Peterbýrg ýnıversıtetiniń professory, túrkitanýshy I.N.Berezın (1818-1886) arqyly túsken. I.N.Berezın úsh tomdyq «Túrik hrestomatııasy» (Qazan; SPb., 1857-1890), «Peterbýrg kitaphanasynda saqtaýly túrik-tatar qoljazbalarynyń sıpattamasy» (1846) jáne Rashıd-ad-Dın, Qadyrǵalı Jalaırı, Ábilǵazy eńbekteriniń oryssha aýdarmalary toptastyrylǵan «Shyǵys tarıhshylarynyń kitaphanasy» (1849-1854) atty zertteýlerdiń avtory. Bul jazbalardy hattap jınaqtaǵan – Omby Kadet korpýsynyń oqytýshysy, I.N.Berezınniń murattasy, qazaq tiliniń bilgiri N.F.Kostyleskıı.
Akademık Á.Marǵulan Abaıdyń qoǵamdyq-saıası oı-pikirine qatysty 1876-1878 jyldarda orys-túrik soǵysy tusynda jazylǵan ashyq hatynyń (ÝGIAL f.1282, op.1. №807) mazmunyn bylaısha túsindiredi: qazaq halqyn orys áskerine at, kıiz úı jáne taǵy da túrlishe kómek kórsetýge shaqyrady. Endigi kezekte hattyń mátinin taýyp, jarııalaý, zerdeleý abzal.
Álkeı Marǵulannyń Abaıdyń inisi Halıýlla (1848-1870) jaıyndaǵy derekteri: Ǵabıthan moldadan arabsha oqyp, Shyǵys ádebıetimen tanysýy, 1858-1866 jyldarda Omby Kadet korpýsynda oqyp, ofıser (kornet) dárejesine ıe bolady, osy jyldarda orys tiline «Qozy Kórpesh – Baıan sulý», «Eńlik-Kebek», «Qalqaman-Mamyr» dastandaryn aýdarady. Sondaı-aq Keńgirbaı bı, Qaramende bı, Qunanbaı tárizdi bilgishterdiń aıtýynan «Jeti Jarǵy», «Qasym hannyń qasqa joly», «Esim hannyń eski joly» deıtin eski bılik-kesim erejelerin orys oqymystylaryna tanystyrmaqshy bolǵany, Máskeýde áskerı mektepte eki jyl oqýy aıtylǵan. Sonymen qatar 1866 jyldyń 4 aqpanynda Ǵabıtqan molda hatynyń mátinin de usynǵan. Qunanbaıdyń Halıýllaǵa jazǵan hatyndaǵy (1865 jyl, 8 noıabr) myna bir tilegi: «Árqaısymyzǵa taýrıq, hıdaıat, shárıflárimizdi bersin!». Iаǵnı ár qaısymyzǵa ustamdylyq, ádemi úlgimen ósý, kórý, jaqsy úlgi alý, adaldyq, asyl ómirdi tileý bersin degeni. Bilgir, sheshen, oıshyl Qunanbaıdyń adamnyń rýhanı jetilýine, tuıǵyndaı túleýine kerek sharttar osy ekendigin bajaılap baıyptaıdy.
Jınaqtaı aıtqanda, HIH ǵasyrdyń ishindegi Abaı qoljazbalarynyń taǵdyry men tarıhyna qatysty akademık Álkeı Marǵulannyń ǵylymı izdenisteriniń soraby osyndaı.
