Búgingi nómirde oqyrmandar nazaryna jahandyq máselege qatysty eki maqala usynyp otyrmyz. Eýropalyq klımat qorynyń tóraǵasy Loýrens Týbıana klımat ózgerisine qatysty paıymymen bólisedi. Avtordyń aıtýynsha, Qytaı pen Eýropalyq odaq jahandyq jylynýdyń aldyn alýǵa qatysty naqty málimdeme jasady.
Berilgen ýáde qanshalyqty oryndalmaq? Bul turǵyda Loýrens Týbıana Qytaı bıligi de, Eýropalyq odaq sheneýnikteri de naqty jospar usynýy qajet dep esepteıdi. О́ıtkeni kómirtegi gazyn shyǵarý mólsherin azaıtýǵa mindetteme alǵan memleketterdiń uzaq merzimdi josparyna qazirgi saıası sheshimder keri áserin tıgizbeýi tıis. Avtordyń bulaı oı tolǵaýyna keıingi jyldary birqatar memlekettiń Parıj kelisiminen shyǵýy sebep bolyp otyr. Loýrens Týbıananyń pikirinshe, AQSh halyqaralyq kelisimderden shyqqanyna qaramastan, jahandyq baǵyt aıqyn. «Nóldik» mólsher – basty maqsat.
Avtordyń maqalasy BUU Bas Assambleıasy 75-sessııasynyń jalpysaıası debattarynda sóz sóılegen Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń sózimen úndes shyǵyp otyrǵanyn aıta ketken jón.
«Klımattyń ózgerýi – bizdiń órkenıetimizge qater tóndirip otyrǵan taǵy bir ekzıstensıaldy daǵdarys. Bul másele qaýip tóndirip qana qoımaıdy, sonymen qatar basqa qaterler úshin «qozǵaýshy kúsh» qyzmetin de atqarady. Adamzat balasy bul jahandyq syn-qaterge tótep berýge áli de qaýqarsyz. Degenmen, koronavırýs indetinen keıingi qaıta qalpyna keltirý kezeńinde qorshaǵan ortany qorǵaý taqyrybyn halyqaralyq kún tártibiniń basty máselesi retinde kóterý múmkindigine ıe bolyp otyrmyz. Biz BUU-nyń klımatty jaqsartýdyń alty oń qadamy atty jospary aıasynda kúsh biriktirýge mindettimiz», degen edi Memleket basshysy.
Jahandyq taǵy bir másele – qyzdardyń bilim alýy IýNESKO Jahandyq bilim alýdy baqylaý ortalyǵynyń dırektory Manos Antonınıstiń maqalasynda talqylanady. Avtor qazirgi tańda qyzdardyń bilim alýy jeńildegenimen áli de túıtkilder jeterlik ekenine toqtalady. Ásirese ómir súrý deńgeıi tómen memleketterde bilim salasyndaǵy genderlik teńsizdik órship tur. Oǵan qosa, kedeı elderde erte júktilik te azaıar emes. Avtordyń aıtýynsha, bilim salasyndaǵy genderlik teńdikke qol jetkizý úshin áli de atqarylatyn jumys kóp.
PARIJ – BUU Bas Assambleıasynyń bıylǵy jıynynan bir apta buryn álemniń eń úlken naryǵy men ekinshi úlken ekonomıkasynyń ókilderi ózderiniń klımatqa qatysty josparyn nazarǵa usyndy. Onyń nátıjesin ańǵarý úshin ulttyq barlaý qyzmetinde jumys isteý qajet emes. Eýropalyq odaq pen Qytaı kómirtegi gazyn shyǵarýdy nólge túsirýge ýáde berdi. Bul eki taraptyń osy saladaǵy yntymaqtastyǵy tereńdeıtinin kórsetedi.
Mundaı mindettemeler naqty saıasatpen bekitilýi kerek ekeni anyq. Biraq sózdiń ózinde úlken kúsh bar. Qytaı basshysy Sı Szınpın de, Eýropalyq komıssııanyń prezıdenti Ýrsýla von der Laıen de aldyn ala talqylaýsyz maqtanbaıdy nemese málimdeme jasamaıdy. Eger olar naqty maqsat qoısa, oǵan qol jetkizýdiń tásilin biledi degen sóz.
Oǵan qosa, Eýropalyq odaqqa múshe 27 memlekettiń 2050 jylǵa qaraı kómirtegi gazyn shyǵarýdy nóldik deńgeıge túsirý men 2030 jylǵy maqsatqa kelisýi ońaıǵa soqpaıdy. Eýropalyq basshylar buǵan qarsy turýǵa ázir taraptardyń múddesimen de tanys. Qytaıdyń basshylaryna da 2030 jylǵa deıin parnıkti gazdy shyǵarýdyń mejesinen ótip, 2060 jylǵa qaraı kómirtegi gazynan taza el bolýdy málimdeý de ońaı emes. Qytaıdyń alyp ekonomıkasyn jańa baǵytqa beıimdeý de júrdim-bardym jasalmaıdy. Soǵan qaramastan, eki tarap ta klımat ózgerýiniń shyndyǵyn, ekonomıkalyq ózgeris qajettigin jaqsy túsinedi. Sondaı-aq kim buryn áreket etse, aldaǵy ýaqytta sonyń bási joǵary turatynyn da anyq ańǵarady.
2015 jylǵy klımat jónindegi Parıj kelisimine saı, parnıkti gazdyń shyǵarylymyn azaıtyp, ekonomıkany jańa baǵytqa jyldamdyqpen beıimdeý buryn-sońdy jasalmaǵan edi. Oǵan qol jetkizý myqty basshylyqty talap etetini qazirdiń ózinde anyq baıqalady. Memleketter, aımaqtar, qalalar, úlken bıznes jáne qarjy ortalyqtary «nóldik» deńgeıge túsirý jónindegi josparyna kirisip ketti. Parıj kelisimine qol qoıylǵaly beri
5 jyl ótkenin eskersek, bul mindettemeler mańyzdy áreket qalyptasa bastaǵanyn kórsetedi. Qytaılyq jáne eýropalyq basshylar naqty jáne egjeı-tegjeıli is-qımyl josparlaryn júzege asyratyn sát ekenin moıyndaıdy.
«Bir ólshem bárine saı» jospary joq. Keı jospar tehnologııalyq ózgeris jóninde bolýy múmkin, biraq basqalary azamattardyń qatysýyn, tabıǵatty qalpyna keltirýge mańyz berip, keshendi áreketke kirisýdi talap etedi. Biz bir-birimizdiń tájirıbemizden sabaq alamyz.
О́z kezeginde Qytaı 2060 jylǵy josparyna qol jetkizý boıynsha naqty kezeńder kórsetilgen uzaq merzimdi strategııasyn jasaýy kerek. Mundaı jospar qysqa merzimdegi sheshim qabyldaýdyń Qytaıdaǵy uzaq merzimdi damý baǵytyna saı keletinin qamtamasyz etý úshin qajet. Olardyń qatarynda Parıj kelisimi aıasyndaǵy bes jyldyq Ulttyq deńgeıdegi áreket jospary bar. Áıtpese máseleni keıinge shegere berý uzaqqa sozylady.
Qytaı úshin basty másele kómirqyshqyl gazyn shyǵarýdyń shekti deńgeıine 2025 jylǵa deıin jetip, ony tómendetý jóninde (70-75 paıyzǵa) jospar quryp, qazba otyndaryna súıenbeıtin, kómirdi tutyný kólemin azaıtýǵa qatysty naqty maqsat qoıý qajet. Qytaıdyń «Bir beldeý – bir jol» bastamasy aıasynda eldegi jáne shetelderdegi jańa kómir kenishterin qarjylandyrý men qurylysyn qanshalyqty toqtatatyny mańyzǵa ıe.
Qýanyshqa oraı, kómirdiń klımatqa tıgizetin keri áserinen bólek, ol ekonomıkalyq turǵyda da tıimsiz. 2019 jyly kómir arqyly shyǵatyn qýat mólsheri Eýropalyq odaqta 24 paıyzǵa, AQSh-ta 16 paıyzǵa azaıdy. Osylaısha, 2017 jylǵy deńgeı eki esege azaıdy. Qytaıdyń ózinde eldegi kómir kenishteriniń 60 paıyzy shyǵynmen jumys istep otyr. Sonyń nátıjesinde el bıligi kún jáne jel energetıka salasyndaǵy múmkindigin arttyrýǵa, shetelderde jańartylatyn energııa kózderin arttyrýǵa den qoıa bastady.
Qytaı sekildi Eýropalyq odaq ta uzaq merzimdi josparyna qalaı qol jetkizetinin kórsetýi kerek. Eýropalyq komıssııa 2030 jylǵa qaraı parnıkti gazdar shyǵarý kólemin 55 paıyzǵa azaıtýǵa mindetteme aldy. Bul – «nóldik» mejege jetýdegi mańyzdy qadam. Endi jospardy uıymǵa múshe 27 memleket qoldaýy kerek. Eýropalyq parlament óz kezeginde 60 paıyzdyq mejeni surap otyr. Kelisimge erterek qol qoıylsa, Eýropalyq odaqtyń alǵa shyǵýyna úlken múmkindik beriledi.
Bir maqsatty oıda ustaǵan Qytaı men Eýropalyq odaq osy saladaǵy yntymaqtastyqty arttyrý múmkindigin tıimdi paıdalanýdy kózdeıdi. Eki tarap ta COVID-19 daǵdarysynan shyǵý, turaqty qarjylandyrýdyń rólin kóterý, qaryzdy jeńildetýdi basqarý jáne kómirtegin kóp tutynatyn jáne ózgeriske ushyraıtyn sektorlardaǵy jumysshylardy qamtamasyz etý sekildi uqsas máselelerge tap kelip otyr. Yntymaqtastyq ulttyq deńgeıde qalyp qoımaýy tıis. Qalalar, aımaqtar, provınsııalar jáne ındýstrııa arasyndaǵy seriktestiktiń múmkindigi mol ekeni álden ańǵarylady.
Eger Qytaı men Eýropalyq odaq maqsattaryna qol jetkizse, jahandyq áseri de tereń ári keń bolmaq. «Álemniń zaýyty» sanalatyn Qytaı 2018 jyly álemdegi eń úlken eksporttaýshy, eń úlken úshinshi ımporttaýshy el atandy. «Nóldik» maqsatqa qol jetkizý úshin búkil qoǵamǵa arnalǵan áreket pen taza standart qoısa, onyń áseri Brazılııadan bastap, Aýstralııa, Indonezııa, sondaı-aq Afrıkanyń búkil elderi men Taıaý Shyǵysty qamtyp, taýar jetkizýge ózgeris ákeledi. Qarapaıym tilmen aıtqanda, álem elderi ózderiniń uzaq merzimdi ekonomıkalyq josparyn «jasyl ekonomıka» arqyly qarastyrýy tıis.
Eýropalyq odaqpen ótkizgen kelissózderden keıin Qytaıdyń jasaǵan málimdemesi dıplomatııanyń mańyzdy rólin kórsetedi. AQSh keıingi tórt jyldy kópjaqty ınstıtýttardy, halyqaralyq yntymaqtastyqty buzýmen ótkizgenine qaramastan, áli de olardy qoldaıtyndarǵa ońtaıly jeńildikter usynýyn jalǵastyra beredi.
AQSh halyqaralyq qoǵamdastyqpen qatynasyn qanshalyqty ózgertetinine qaramastan, jahandyq baǵyt aıqyn. «Nóldik» mólsher – basty maqsat. Búkil basshylyq óz mindetterin soǵan sáıkes oryndaýy tıis.
Loýrens TÝBIANA,
Fransııanyń BUU klımat ózgerisi konvensııasyndaǵy burynǵy ókili. Qazir Eýropalyq klımat qorynyń tóraǵasy bolyp qyzmet atqarady. Parıjdegi Sciences Po ýnıversıtetiniń professory
Copyright: Project Syndicate, 2020.
www.project-syndicate.org
