El úshin jaralǵan er (Baýyrjan Momyshulynyń soǵys ónerindegi qaldyrǵan izi)

Alǵashqy kezdesýim 1975 jyldyń qań­tar aıynda boldy. Orta Azııa Áskerı okrý­gi men Qazaqstan Jazýshylar oda­ǵy Uly Otan soǵysynyń 30 jyl­dy­ǵy­na arnalǵan konferensııa ótkizdi. Kon­ferensııaǵa maıdangerler de sha­qy­rylǵan. Ardagerlerdiń ishindegi bi­re­geı tulǵa – Baýyrjan Momyshuly. Ba­tyrdy alǵash kórýim. Meniń ofıser mamandyǵyn tańdaýymda batyr bolmysy asa mańyzdy ról atqaryp edi. Konferensııa jumysyna ózim qyzmet atqaryp júrgen áskerı ýchılısheniń ofı­ser­leri men kýrsanttary da qatysty. Osy jyldary áskerı ýchılısheniń Tak­tı­ka kafedrasynyń bastyǵy qyz­me­tinde edim. Ýchılısheden konferensııa dele­gasııasyna jetekshilik jasaý maǵan tap­sy­ryl­ǵan bolatyn.

Saǵat 10.00-de konferensııany Baýyrjan Momyshulynyń maı­­danger dosy, jazýshy Dmıtrıı Fe­do­rovıch Snegın ashty. Minbege baıan­dama jasaýǵa Orta Azııa Áskerı ok­rý­gi saıası bólimi basqarmasynyń bas­tyǵy, general-ma­­­­ıor M.D.Popkov shyq­ty. Kóp ýaqyt ótpeı zalǵa jartylaı áskerı kıimdi, oń qolynda taıaǵy bar adam kirdi. Kirgen boıdan aldyńǵy qa­tarǵa jaıǵasýǵa yńǵaılana bergeni sol edi, tóralqada otyr­ǵan D.F.Snegın bas ızep, qolymen ym­dap, tóralqalyq orynǵa jaıǵasýyn surady. Osy kezde zal ishi kúbirlegen daýys pen qozǵalysqa tolyp ketti. Bir kezde tóralqadaǵy D.F.Snegınniń janyna jaıǵasqan adam orny­nan jaılap turyp, oń qolyn al­dyń­­ǵy jaqqa sozyp, ámirli daýyspen: «Toqta, general! Siz jaqsy oqyp tursyz! Baıan­damańyz mańyzdy, biraq sizdi tyń­da­­maı otyr», dep qolyn túsirip, sál ir­kildi. General sasqanynan kózildirigin alyp, ne bolǵanyn bilmeı sózin toqtatty. Osyǵan deıin generaldyń sózin bulaısha esh­kim bólmegeni baıqaldy. General bir sóz aıtpaı, zalǵa qarady.

Osy kezde: – Men – Baýyrjan Mo­mysh­uly, – dedi qatty daýyspen, ári qa­raı jaılap: – Meni kóbi bilmeıdi, son­dyq­tan «shal keshikti, onysymen turmaı tóral­qadan oryn aldy» dep, ózdi-ózi sy­byrlasyp jatyr. Meni shaqyrdy, – deı kele, D.F.Snegınniń ıyǵyn ustap só­zin doǵardy.

Zal kóp ýaqyt boıy qol shapalaqtaýyn toqtatpady. Osy kezde general minbedegi ornynan túsip, Baýkeńe taıap kelip, batyrdy qushaǵyna aldy. Biz bárimiz ornymyzdan turdyq. Qol shapalaqtaý odan saıyn uzaqqa sozylyp, zal kezek-kezek kótermeleý lebizderine toldy. Bireýleri oryssha, endi bireýleri qazaqsha aıqaılap jatty. Zal gýildep ketti. Tyńdaýshylar oryndarynan turyp «Ba-ýyr-jan!», «Baý-ke!» dep daýyspen lebiz bildirdi. Meniń júregim asa bir erekshe ekpinmen lú­pil qaqty. Sebebi alǵash ret taǵdyrma áser etken, ózime úlgi eter adamymdy bi­rin­shi ret kórip, daýysyn estidim.

General minbege qaraı júrgenimen, zal ishi áli alaqan soǵýyn toqtatpady. Baýkeń el yqylasyn baǵalap ornynan turyp, taǵy da oń qolyn alǵa sozdy. Zal birden tyndy. Erekshe sezimmen, qattyraq daýyspen: «Rahmet! Spasıbo! Endi otyrýlaryńyzdy suraımyn, al general, siz baıandamańyzdy jalǵastyryńyz». Ári qaraı men baıandamany úzip-úzip tyńdadym. Baıandama mazmuny búgingi kezeńmen jáne Máskeý qorǵanysyndaǵy panfılovshy-batyrlardyń erlikterimen sabaqtastyqqa ulasty.

Baıandama aıaqtalǵan soń, úzilis ja­rııa­­­l­andy. Sol kezde qasymyzǵa Baý­keń kelip: «Áı, halderiń qalaı, qy­ran­dar?» dedi. Meniń kıtelimdegi Frýn­ze atyndaǵy akademııanyń belgisine qarap: «Jaraısyń!» dedi. Aýzymnan: «Siz maǵan akademııaǵa túsýime kó­mek­tes­ti­ńiz», degen sózdiń qalaı shyǵyp ket­kenin ózim de ańdamaı qaldym. Ol kisi maǵan tańyr­qa­ǵandaı qarady da, bu­ry­lyp júre berdi.

Úzilisten soń D.F.Snegın sózdi Ba­­ýyr­jan Momyshulyna berdi. Zal ishi qaıta ornynan dúr kóterilip, qo­she­­met jasady. Baýkeń asyqpastan min­be­niń qasyna kelip, oń qolymen minbe­niń buryshyn ustady, sol qolymen ty­nysh­­talyńyzdar dep belgi berdi. Biz orny­myz­ǵa otyrdyq.

Baýkeń minbe janynda turyp baısaldy únimen ár sózdi anyqtap, sózin bastady. «Qazaq jáne orys tilderinde sóı­­leımin, jazamyn. Búgin orys ti­lin­­de sóıleımiz». Biraz toqtalyp, sóz tıe­gin aǵytty: – Uly fı­losof aıt­qan­­daı, qozǵalys – ómir. Men jetinshi on­­jyldyqqa aıaq bastym, sonda da ja­ıaý júrgendi qalaımyn. Búgin maǵan taý­­daǵy dem alyp jatqan jerime mashı­na jiberipti, biraq men oǵan otyrmadym. Sizderge kezdesýge kelý úshin jeti shaqyrymǵa jýyq jol júrdim, biraq kish­kene esebim shyqpaı qalyp, azy­raq ýaqytqa keshiktim. Keshirińizder. Biraq men ózimdi sonda da jeńil sezinip tur­myn. Ja­sarǵandaımyn». Jurt taǵy da sózin bólip, qol shapalaqtady.

Azyraq úzilisten soń Baýkeń: «Gene­ral mazmundy baıandama jasady, ony qaıta zerdelep, oǵan asyqpaı oı artý ke­rek. Men sizderdiń kóńilderińizdi ás­ke­rı máseleniń eki túrine aýdarǵym keledi». Taǵy sál úzilis jasap, sózin ári qa­raı jalǵady: «Sonymen, birinshi. Qoz­ǵa­­lys – shynymen de tirshiliktiń negizi. Al áskerı iste «qozǵalys» uǵymy myna­daı kategorııalardy quraıdy, ol ásker­diń manevrliligi men utqyrlyǵy. Eger soǵys al­qabynda kimde-kim qımyldap, jaǵ­daı­dy eskere otyryp, jyljysa ǵana qa­jetti manevrlikke qol jetkizedi. Árı­ne, maqsatqa jetý ońaı emes, sebebi bas­­qa­­daı túrli sharttar men faktor­lar­dyń áse­ri bolýy da múmkin. Áskerdiń isker ma­nevrligi ol shaıqastyń, urys pen túr­li operasııalardyń jeńisine bastaıtyn bir­den-bir alǵysharty».

Baýkeń zaldy túgendeı, kózimen  asyq­paı bir sholyp alyp: «Soǵystyń bas­tap­qy jyldarynda bizdiń áskerler aıtar­­lyqtaı shyǵyndarǵa ushyrady, – dep oń qolynyń suq saýsaǵyn kóterip, tóralqada otyrǵandarǵa qarap alyp, odan soń bizge qarap: «Ol aldymen biz­diń qol­­basshylyǵymyzdyń, jalpy ásker­diń manevrliligi men qozǵalysyna sal­ǵyrt qaraǵandyǵynan. Tehnıkanyń bol­ma­ǵan­dy­ǵy, bizdiń qozǵalý yrqymyzdy tejedi. Sondyqtan jaý keıde bizdi qýyp jetip, endi birde alǵa ozyp, bizdiń bólimsheler men quramalarymyzdy qorshaýǵa da alyp otyrdy». Tirkesti aıtyp bolarda Baýkeńniń daýsy aqyryn shyqty. Sol qyryq birinshi jyldyń qara kúzindegi kúnder men túnderdegi óz batalonynyń basynan keshken qıyn-qystaý kezderdi, menińshe, bir sát sanasynda jańǵyrtyp, eske alǵandaı boldy.

Qaıta kúsh alyp sóıleýine sekýndtar ǵana qajet bolǵandaı. Degenmen de lezde baı­saldylyǵy kórinis tapty. Ári jal­ǵas­tyrdy: «Árıne, sizderdiń barlyq­ta­ryńyzǵa belgili úkimetimiz ben joǵarǵy qol­­basshylyqtyń, halqymyzdyń eren eńbe­­giniń arqasynda biz 1942 jyldyń aıaǵy men 1943 jyldyń bas jaǵynda myqty tehnıkalarǵa qol jetkizdik. Olar: tankiler, saýytty mashınalar, ózdiginen júretin tehnıkalar men avtomobılder. Osy tehnıkalardyń kelýimen atys kúshteri ósti. Árıne, rotalardan bastap maı­dannyń áskerı quramalarynyń bar­lyq sheginde manevrlik múmkindikter týdy. Mehanıkalandyrylǵan tehnıkalar men tank brıgadalarynyń qozǵalysy dıvızııanyń jalpy qozǵalysyna, odan soń armııa korpýsynyń jyljýy, jaýdy oń ne sol qaptaldan qorshap ne basyp ozyp, tutastaı alǵanda shabýyldyń il­ge­­rileı basýy beleń ala bastady. Osy­nyń bárin táptishtep aıtýǵa ýaqyt ty­ǵyz. Ol  – jeke leksııa. Al qazir, mine, júr­gish tehnıkasyz, bir sózben aıtqanda kúsh­ti qarýsyz birde-bir áskerı bólim, áske­rı qurama, tipti bólimshe joq eken. Bul jaq­sy, myqty!» Baýkeń taǵy bir sál tynys alyp, qaıta sózin jalǵady. Suq saýsaǵyn qaı­ta kóterip:

«Biraq tehnıka júrý úshin materıaldy jaq­sy bilý kerek, ony áıeldi kútkendeı kútý kerek (zalda qyzý qozǵalys baı­qal­­dy). Tehnıkanyń paıdasyn odan sa­ıyn arttyrý úshin urystyń qabileti men manevrliligin bilikti túrde qoldana bilý kerek. Bir sózben aıtqanda, urys teh­nıkasynyń shaıqastaǵy tıimdiligin maksımaldy túrde qoldanyp, ony árbir jaýynger, onyń ishinde, ásirese, komandır jatpaı-turmaı, kún demeı, tún demeı sheberlikpen ıgerip júrgize bilýi kerek. Kýrsanttar, sizderge aıtam – bilimdi ás­ke­­rı joǵary oqý ornynda, al daǵdyny qyz­­mette alasyńdar, odan ári tehnıkaǵa degen qyzyǵýshylyqty arttyrý úshin ár jaýyngerdi, komandırdi tárbıeleý kerek. Bunyń barlyǵyn oryndaýǵa bo­lady. Men sizderge qarap otyryp oı­la­­nyp, ózimniń jastyǵymdy esime al­dym», dedi Baýkeń sál jymıyp. – Sizderge qy­zyǵa qarap otyryp aıtaty­nym, men siz­derdiń jastaryńyzda myna­daı kó­lem­di bolǵan joqpyn. Rasynda, qa­zir­­gi urys mashınalarynyń júk kó­ter­­gishtiligi myq­ty. Bári osyndaı dep ta­ǵy da kúpirlik kel­tir­meý kerek. Jan-jaqty daıyndyqta jaýyn­gerge urys ma­­­shınasynyń lıýgin ashyp, kirip-shyǵý ońaı emes. Al urysta osyny sekýnd­tyń bir bólsheginde ıgerý kerek. Jas dostar, osyny oılaý kerek...»  dep ótkir kózderin bizdiń jaqta otyrǵan qyz­met­testerime baǵyttady. Men jan-ja­ǵyma kóz salyp edim, zal­da o­tyr­ǵan­­dardyń kópshiligi yńǵaısyzdanyp, qoza­laqtap qal­ǵandaı boldy. Baýkeń je­ńil jymıyp, sózin ári qaraı jalǵady: «Sizderge, jas dostarym, bir jaqsy keńes bergim ke­le­di, artyq salmaqtan quty­lý­dyń jaq­sy dárisi – qozǵalys! Júr, júgir, son­da bári oıdaǵydaı bolady! Maǵan, ká­ri sol­dat­qa senińizder», dep oıyn aıaq­ta­dy.

Bizge Baýkeń sózin tııanaqty tyńdaý, shyn máninde, oıdy mazmundy etýdiń naǵyz ádistemelik sheberlik sabaǵy boldy. «Qozǵalys» sóziniń mánin kúndelikti tirshi­liktegi qarapaıym maǵynasynan bas­­tap, urys jaǵdaıyndaǵy semantıkasyn tógiltip, tarazylap, naqtylap, az sóz­ben aldymyzǵa jaıyp salýy – batyr oıy­­nyń tereńdigi ári tanym birliginde bıik ekenin tanytty.

Osydan keıin Baýkeń basyn terezege buryp, shamaly ýaqyt únsiz qaldy. Júzi ózge­rip, qatýlandy. Taǵy bir jańa oıdy bastaǵysy kelgendeı. Osy kezde Baýkeń min­bege kelip, mıkrofonǵa eńkeıe sózin jalǵady: «Árbir jasy kelgen qazaq jolda nemen kele jatsa da onyń aldynan bir mola kezdesse, mindetti túrde toqtap kóńil aýdarady. Eger Qurandy bilse, quran baǵyshtaıdy, oqıdy. Al eger úlken zıratqa kezikse, onda jolaýshy ja­qyn kelip, jerden bir ýys topyraq alyp, «Jatqan jeriń torqa bolsyn deıdi. Bul dástúr!» dep aıtyp, oılansyn, sóz­diń baıy­byna barsyn degendeı sál úzi­lis ja­sady.

Odan soń: «Maıdan jolynyń kóp­te­gen shaqyrymyn júrip óttim. Qu­lap ólgen jaýyngerlerdi kórdim. Jaý she­ginip keterde jaralylar men qart­tar­dy, áıelder men balalardy aıýan­dyq­pen óltirip ketkenderin kórdim. Bul aıýandyq kórinis». Mundaıdy kórgende ózin shaqqa ustaǵan bolar, qatal kózderge eriksiz jas  ta keldi. – Men bul kórinister jóninde kóp oılandym da, óıtkeni ko­man­­­dırler men jaýyngerlerimizdiń jú­­re­gine óshpendilik ákeldi. Biraq ba­qy­­tyma qaraı olar óshpendiliktiń aıýandyǵyna barǵan joq. Bizdiń soldattar fashızm tyrnaǵynan dúnıe júziniń halqyn aman alyp qalý úshin ózderin qur­ban etti. Aǵa urpaqtyń uly isine bas ıip urpaqtary júzdegen, myńdaǵan es­ker­t­kish pen belgilerdi ornatty, eger sózim dál kelse, baýyrlastar zıratyn ja­sady.

Baýyrlastar zıraty! Ol jerde túrli ha­­lyqtar men ult ókilderiniń túrli dinı se­nimdegi soǵysta sheıit ketken­de­ri jatyr. Jer betindegi beıbitshilik úshin fa­shızmge qarsy aıaýsyz alysyp, ómir­le­rin qıdy. Biz murajaılarǵa bar­ǵan­da mu­raǵattardy kórip, áńgimeler tyń­daı­myz, al baýyrlastar zıratynyń basynda olar­dyń rýhtaryna óz erkimizben táý etýi­miz kerek!

El arasynda nemese basqa elderge jolaýshylap saparǵa da kóp shyǵamyn. Qaı jerde bolmaıyn, sol jerdegi baýyrlastar zıratyna barýǵa tyrysamyn. Bir jaqsysy, zırattyń kútilgenin kóremin. Basynda árdaıym gúlshoqtary turady. О́ıtkeni ol jerde adamdar jerlengen. Keıbirinde máńgi alaý alaýlaıdy. Bul durys! Zıratqa jasalǵan kútimge qarap sol ortanyń, halyqtyń tálim-tárbıesi men mádenıetiniń deńgeıin baıqaısyń.

Meniń oıymsha, soǵys jeńisiniń sal­tanatyn tek mádenıet úıleri men saraı­lar­da ǵana ótkizbeı, sol jeńiske jet­kiz­gen jandardyń jatqan zıratynyń ba­synda da ótkizý qajet. Budan biz tó­men­dep qalmaımyz, qaıta janymyz tazarady. Azamattyǵymyz keńeıedi!» dep Baýkeń ekinshi oıyn aıaqtady.

– Soǵystan qaıtpaǵan soldatty eske alý, oǵan táý etip, qurmet kórsetý, ony dás­túrge aınaldyrýdy ári qaraı jal­ǵas­tyryp, iske asyrý – jastardyń moınynda. Ol – árbir adammyn degen­­niń qasıetti bory­shy! – dep Baýkeń sózin aıaqtady.

 Baýkeńmen ekinshi kezdesýim 1978 jyldyń mamyr aıynda boldy. Alma­ty­lyq ardagerlerdiń demalyp, ózara qaýqyldasyp, bas qosatyn súıikti oryndary bar. Bul Abaı atyndaǵy Opera jáne balet teatrynyń janyndaǵy skver. Muhtar Áýezov músininiń janyndaǵy oryndyqta eki adamnyń sóılesken da­ýystary arasynan Baýkeńniń daýsyn tanydym. Áskerı tártippen qolymdy bas kıimime aparyp: «Densaýlyǵyńyzdy tileımin, joldas gvardııa polkovnıgi!»  dedim. Áskerılerdiń áskerı rásimmen amandasqanyn Baýkeńniń unatatynyn estigenmin. Maǵan burylyp, kózin kúnnen kólegeılep: «Sizge de saýlyǵyńyzdy tileımin», dep oń qolyn usyndy. Odan soń qazaqy dástúrmen ana tilimizde sálemdesýdi jalǵastyrdym. Sálemimdi ta­ǵy da tyńdap alyp, endi maǵan sol qolyn qosa usynyp, jaılap ózine tartyp, janyna otyrýyma yńǵaı bildirdi. Maǵan qarap alyp: «Seniń atyńdy umy­tyń­qyrap turmyn, menińshe, seniń atyń qazaqtyń aty emes. Basqasy esimde, sen ol kezde podpolkovnık ediń, endi qazir meni qýyp jettiń». Osyny aıtyp kúlip aldy. Janyndaǵy áńgimelesip otyrǵan adamǵa qarap: «Jastar jaqsy adymdaıdy. Maǵan akademııaǵa túsýime, ıaǵnı taǵ­dyryma áser ettińiz degen. Al, jas pol­kovnık, endi bizge qazir sony aıt!» dedi birden.

–1966 jyly akademııaǵa túserde em­tı­han bıletine taktıka jóninde my­na­daı suraq keldi: «Qorshaýdaǵy urys jáne qorshaýdan shyǵý». Suraqty oqyp, tańdanyp qaldym. О́ıtkeni biz jaýyn­ger­lik jarǵynyń «Qorǵanys» jáne «Shabýyl» bólimderin jattaǵanbyz.

– Sonda sen jaýapty bilmediń be?!

Oıymdy jınaqtap: – Joq, Baýke, men jarǵyny eske túsirip, onyń ústine, eń bastysy, 316-atqyshtar dıvızııasyndaǵy arergard batalonynyń urys syzbasyn taqtaǵa túsirip, batalon komandıriniń urysty uıymdastyrýyn aıtyp berdim. Emtıhan alýshylar asyqpaı kóńil qo­ıyp tyńdady. Emtıhan bıletinde bu­dan basqa taǵy tórt suraq boldy. Bir sózben aıt­qanda, jarty saǵat ishinde bes bes­tik (25 ball) jınap, akademııaǵa oqýǵa tús­tim. Meniń armanym osylaı júze­ge asty. Sol sebepti, Baýke, sizdiń kóme­gińiz­ben men akademııaǵa tústim, – dedim.

– Máskeý túbindegi batalonymnyń urys taktıkasy jóninde qaı jerden oqydyń? – dep surady. Ataqty áskerı qol­bas­shylardyń birneshe kitabyn tizbe­lep, odan soń Frýnze atyndaǵy aka­de­mııa­da «Urys taktıkasynan mysaldar» kita­by shyqqanyn aıttym.

– Sonda ne jazylǵan, Baýyrjan Mo­mysh­­uly tek qorshaýdan shyǵyp, she­gi­ný­men bolǵan dep pe?!

Men birden tezdetip: – Joq, bul ki­tap­ta urys túrlerine qaraı basqa da bó­limder bar, sonyń ishinde siz basqarǵan polk pen dıvızııanyń shabýyly da ja­zyl­ǵan», dep jaýap berdim.

– Sen áskerı ýchılısheden partııa mek­tebine beker kettiń. Men sııaqty vech­nyı polkovnık bolasyń, – dep sózin biti­rip ornynan turdy. Biz osy jerde qosh­tas­tyq.

Baýkeńniń «Ushqan uıa», «Moskva úshin shaıqas», «Soǵys psıhologııasy» shy­ǵar­malary men basqa da jazba dúnıesi ke­le­shek urpaqqa teńdesi joq uly mura bo­lyp qalady.

Baýkeń «patrıot», «patrıotızm» uǵym­daryn túsindire otyryp, ulttyq namys osy túsinikterdiń quramdas maz­mun­dy bólshegi ekenin basa aıtqan bolatyn. «Adam balasynyń boıyna óz ultynyń salt-dástúri men mádenıeti, tarıhy, ata-babaǵa qurmeti týǵan jerge degen mahab­ba­tyn oıatyp, patrıottyq bol­mysyn qa­lyp­tastyrady. Ana tilińdi jet­­kilikti bilgende ǵana sen oǵan qol jetkizesiń. Biraq osynyń bári ózge ult óki­li­niń ult­tyq namysyna kóleńke túsir­­meýi kerek», degen bolatyn.

Talas joq derek:  Baýyrjan Momysh­uly – talantty áskerı qolbasshy, daryn­dy jaýynger-jazýshy, bizge áskerı psıhologııa men áskerı pedagogıkaǵa, sondaı-aq taktıka ilimine qundy teorııalyq negiz­derdi tartý etken oıshyl-fılosof. Ás­kerı ǵylym tilimen aıtqanda áskerı ǵy­lymnyń metodologııasyna ózindik ba­ǵyt jasaǵan tulǵa.

Jaratylysynan ǵajap aqyldylyǵy men erjúrektiligi, qaınaǵan kúsh-qýaty, qaıt­pas qaırat-jigeri Baýkeńdi kózi tiri­sin­de ańyzǵa aınaldyrdy.

О́kinishke qaraı, beıbit kúnde ony baǵalaı almaǵandar da boldy.

Halyq jazýshysy Ázilhan Nurshaıy­qov: «Baýyrjan Momyshuly Uly Otan soǵysynyń 1418 kúni men túninde erlik ja­sap júrdi», dep jazdy.

Ázekeń, menińshe, Baýkeńniń jaýyn­ger serikteriniń oı-pikirlerin túıip aıt­­ty.

Baýyrjan Momyshuly: «Men – zapas­ta­ǵy polkovnıkpin, biraq azamat retinde árqashan saptamyn!» degen bolatyn. Zapasqa merziminen buryn shyǵarylsa da, jasymady, qajymady, mort synbady, ózine jaýyqqandarǵa jem bolmady.

Baýkeń adamgershilik, azamattyq jáne Otandy súıý sııaqty asyl qasıet­ter­di ardaqtaǵan tamasha kitaptar jazdy. «Bul – Baýyrjannyń ekinshi erligi»  dedi Baýkeńniń maıdandas dosy, jazýshy Dmıtrıı Snegın.

Men HH ǵasyrdaǵy uzaq ta qankeshti soǵys qaharmandarynan Baýkeńniń bir erek­sheligi osy desem, qatelese qoı­mas­pyn.

Baýkeńniń esimi – erliktiń sımvoly, Kazaq halqynyń máńgilik maqtanyshy.

Kım SERIKBAIULY,

Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen qaıratkeri, professor, áskerı ǵylymdar doktory, Qazaqstan Respýblıkasy jáne Reseı Federasııasy Áskerı ǵylymdar akademııasynyń tolyq múshesi