Dezdemonanyń minájaty

Otellonyń shyqqan tegi jaıly daý­ly áńgime kóp, jeti atasynan jet­pis jeti pustysyna deıin adaqtap, tar­maqtap, indete izdese de, túpki jaıdan tıtteı bolsa da naqty deregi bar kisi joqtyń qasy eken. Venesııalyq mavrdyń túri – Shekspır sýrettegendeı kóntek erindi, kókshil qara jan bolsa kerek, tili – taǵy da avtor tili, al dini jaıly da ekiudaı kózqaras bar. Biri – hrıstıan dese, endi biri – musylman bolýy ábden múmkin deıdi.

Ortaǵasyrlyq oǵlannyń ol másele­lerin shynaıy shekspırtanýshylarǵa qaldyra turyp, tragedııanyń kýlmına­sııasynyń bastaýy – júzin qyzǵanysh pen kektiń kókjalqyn oty sharpyǵan Otellonyń balań dúnıeniń balapan qazyndaı beıkúná, kórkem álemniń kó­gildirindeı kórikti, eriniń qaharynan esh habary joq Dezdemonany óltirmekke jatyn bólmesine kirip kelgen sátine kelelik.

Onyń aldynda, 1937 jyly áde­bıet kabınetinde sóılep turǵan Áýe­zovti tyńdalyq: «Osy tájirıbeler memlekettik drama teatrynyń bul sala­daǵy alǵa qaraı bettegen dańǵyl jolyn belgilep berdi. Jaqyn zamanda bizdiń teatr klassıkten Shekspırdi, jańa pesadan bıyl Oktıabrdiń 20 jyldyǵyna arnalyp shyǵatyn pesanyń birin qoı­maq. Kelesi sezonda osy sııaqty eki túrli aýdarma pesa bizdiń sahnaǵa shy­ǵatyny anyq. Shekspırden alyna­tyn pesanyń aty, ázirshe dáldep bel­gilenbegenmen, ne «Otello» nemese «Romeo-Djýletta» ekeýiniń biri bolatyny anyq. Teatrdyń basshylyǵy bul jónde óziniń ázirligin istep otyr. Aýdarýshyǵa qoıylǵan shart boıynsha Shekspırdiń pesasy aǵylshyn tilinen aýdarylady. Orys tilinen jasalǵan aýdarmalar, jaı qosymsha maǵlumat esebinde ǵana paıdalanylady».

Jalpy, Muhtar Omarhanuly qa­zaq teatrynyń jáne drama óneriniń qaı­nar bastaýynda turǵan adam. Jıyr­masynshy jyldardan bastap jaz­ǵan pesalary, jasaǵan aýdarmalary, bári-bári – qazaq teatr óneriniń qalyptasýyna qatty yqpal etti.

«Máseleniń sheshýin: «Qazaqtyń óz teatry bola ma?» degen suraqtan bas­taıyq. Buǵan uzaq jaýap qajet emes; bolýyna kerek, bolady deımiz. Sebebi barlyq el men qaýym tirshiliginiń úl­ken sharty – óner. Symbatty óner bol­maǵan elde maǵynaly tirshilik joq. Qandaı qaýym, qandaı tapty al­saq ta qany men janynyń sýretin óner aınasyna túsirmeı otyra almaıdy. О́nerden qýat almasa, tirshiliktiń shyraǵy óshedi. Kún shýaqty, jyly kúndi kórmeı qýaryp solǵan gúldeı bolyp semip, sýalady. Sondyqtan teatr óner esebinde: «ke­rek-kerek!» – deımiz» deıdi. «Jalpy, teatr óneri men qazaq teatry» atty ma­qalasynda.

Ádebıet kabınetindegi sózden soń arada eki jyl ótkende, 1939 jyldyń 23 sáýirinde «Otello» tragedııasynyń qazaq tilinde premerasy kórsetildi. Tárjimashy – Áýezovtiń ózi. A.Rad­lo­vanyń 1935 jylǵy nusqasyn alǵan.

Keıingi jyldary «Otellonyń» osy aýdarmasyndaǵy bir sóz týrasynda kóp sóz aıtyldy. Aıtylyp júr. Dúrkin-dúrkin. Áleýmettik jelilerde, merzimdi baspasózde. Sondaǵy sóz – Radlova nusqasynda «Vy pomolılıs na noch, Dezdemona?» degen replıkanyń Áýezov aýdarmasynda «Túngi namaz oqyp pa ediń, Dezdemona?» dep berilýi. Otellonyń oqystan osylaı sóıleýi bizdiń zamanǵa oǵashtaý kórinýi múmkin. Biraq munda biz oılaǵannan da úlken mán jatyr eken. Túrki halyqtarynyń arasynda Otellony alǵash túrkiniń bir tili – qazaqsha sóıletkenderdiń biri Muhtar Áýezov bolǵandyqtan, basqa da baýyrlas jurttardyń dál osy sát­ti, dál osy sózdi qalaı bergeni kisini qy­zyqtyrmaı qoımaıdy. Sonymen, salys­tyryp qarap kórdik.

Joǵaryda aıtqanymyzdaı, dál osy sát – tragedııa kýlmınasııasynyń bas­­taýy bolǵandyqtan, ári Otello men Dez­demonanyń bir-eki aýyz sóz alma­sýyn­da búkil sezimniń qat-qabattasyp sharpysýy turǵandyqtan, besinshi ak­tynyń ekinshi sahnasyndaǵy osy sátti tutas berip otyrǵandy jón kórdik. Onyń ústine, túrki halyqtarynyń bas­qa aýdar­mashylarynyń sheberligin, sóz qol­danýyn, túrki tiliniń tutas dú­nıede de buzylmaı saqtalýyn, túrki ba­lasy birin-biri tárjimansyz túsinise ala­tynyn, ulttyq minez-qulyq erek­shelikterin salystyryp qaraý da – bir ǵanıbet.

Dezdemona. Bul kim? Otello, siz be?

Otello. Iá, Dezdemona.

Dezdemona. Jatasyz ba, Otello?

Otello. Túngi namaz oqyp pa ediń,

Dezdemona?

Dezdemona. Iá.

Otello. Rahymdy táńiri keshpesteı

Kúnáń bar ma eske alatyn?

Tez duǵa qyl sol úshin.

Osy kóriniste qannen-qapersiz qa­lyńdyqtyń marǵaý qımyly, máıin sózi ishinde alapat órt jalyndap turǵan kúıeýdi odan ári yzalandyra túsedi. Otello salqyn ári yzǵarly sóıleıdi. Qalyńdyq «siz» dep úzilip tursa da Áýezov sel-sel sezimin ázer irkip turǵan kúıeýge sen degizedi.

Qyrǵyz qalamgeri Qasymbek Esh­mam­betov: «Sovettık Borbor Azııada Sheks­pırdın pesalarynyn ıchınen bı­rınchı bolýp «Gamlet» ózbek tılın­de (1935), «Otello» kazak jana tajık tılderınde (1939) koıýlgan. Shekspırdın emgekterı kyrgyz, kazak, ózbek, túrkmón, tatar tılderıne orýschadan kotorýlgan. Kazak tılıne Shekspırdı algachkylardan bolýp ataktýý Mýhtar Aýezov kotorgon» deıdi.

1949 jyly Bishkekte basylǵan Aly­qul Osmanovtyń qotarmasyn oqyp kóreıik:

Dezdemona. Býl kım, sensıńbı,

Otello?

Otello. Ooba, Dezdemona.

Dezdemona. Jatsańchy, janym,

ýktaıly.

Otello. Ýktar aldynda kýdaıga kelme keltırdıń bele, Dezdemona?

Dezdemona. Ooba, jyrgalym, ooba.

Otello. Eger kúnóómdú kechegór

debegen bolsoń,

Kaıra kelme keltır. Bol bat.

Baıqus Dezdemona kúıeýiniń qandaı kúná jaıly aıtyp turǵanyn bilmese de, duǵa tilegin aıtyp, shyr-pyr bolýda. Qyrǵyz nusqasynda qalyńdyq «janym, jyrgalym» dep, janyn qoıarǵa jer tappaı báıek bolyp, jaqsy kórip, jar etken jannyń jaıyn uǵynýǵa tyrysyp-aq baǵýda. Áýezov «Namaz oqydyń ba?» dep sóıletse, Osmanov «Kýdaıga kelme keltır» deıdi. Mundaǵy «kelmemiz» – kádimgi kálıma, Allaǵa boısunǵanyńdy bildirer, bes paryzdyń biri. Kálımaǵa til keltir deý de – Áýezov sekildi Sheks­pırdi, oqıǵany jańa topyraqqa be­ıim­deý, óz topyraǵynan ósip-óngen dúnıe­deı kórsetýge beıildik.

Tragedııany túrikmen tiline belgili aqyn, dramatýrg Karadja Býrýnov kó­shirgen eken:

Dezdemona. Bý senmıdıń, Otello?

Otello. Hava, Dezdemona.

Dezdemona. Sen ıatjak dálmı?

Otello. Sen ıatmakań doga

okap ıatdyńmy?

Dezdemona. Hava, meń ezızım.

Otello. Eger-de senıń,

Toba edılmedık gúnáń bar bolsa,

Onda haıal etmán derrev doga et.

Býrýnov nusqasynda qos ǵashyq bir-birimen «sen» dep sóılesse de, qyzdyń «ezızım» dep jaqyn tartyp, janyn usyna sóıleýin baıqaısyz. Bul da ózinshe túrikmen halqynyń saltynda bar sypaıylyq kórinisi bolsa kerek.

Sypaıylyq salty demekshi, shy­ǵysqa bir taban jaqyn turatyn ózbek halqynyń da «azızdy» aıta biler jaıy bar. Ǵafýr Ǵýlomnyń 1981 jyly Tash­kende basylyp shyqqan tańdamaly úsh tomdyǵyna engen «Otello» aýdarmasynda dıalog bylaısha órbıdi:

Dezdemona. Kım, Otello,

bý sızmısız?

Otello. Ҳa, Dezdemona

Dezdemona. Iotmaısızmı,

azız Otello?

Otello. Kechasılık ıbodatın

qılganmıdıngız?

Dezdemona. Qılgan edım.

Otello. Hýdoıımnıng marҳamatı

kecholmaı týrgan

Bıror gýnoҳ ıodıngızga

týshmaıaptımı?

Shý tўǵrıda vaqt ўtkazmaı

ıbodat qılıng.

Baıqadyńyz ba, sózdiń syry ózgermese de, syny ózgergenin. Endi ekeýi de bir-birine «siz» dese qaldy. Ult­tyq kolorıt degen osy bolsa ke­rek-ti. О́zbek aǵaıynnyń osy tusta da sy­paıygershiligi saqınanyń kózinen ótip tur. Bul nusqada qudaıdyń marhamaty úshin ǵıbadat qyl deıdi. «Keshkilik ǵıbadatyńdy qyldyń ba?» deýimiz de sol – «keshki namazyńdy oqydyń ba?» degen maǵynaǵa saıyp tur.

Balqar aqyny Kanshaýbıı Mızıevtiń «Lıteratýrnaıa gazetaǵa» shyqqan myna pikiri joǵaryda tilge tıek etken kóp sózge aıtylǵan bir sóz eken: «Kak, nap­rı­mer, otnestıs k perevodý na balkar­skıı ıazyk tragedıı Ý. Shekspıra «Otello», kogda geroı, obrashaıas k svoeı jertve, govorıt: «Molılas lı ty na noch, Dezdemona?», a v perevode Kaısyna Kýlıeva eto zvýchıt: «So­ver­shıla lı ty vechernıı namaz, Dez­demona?». Konechno je, zdes my vıdım, chto poet podnıal velıkoe proızve­denıe Shekspıra na obshechelovecheskıı ýroven ı ono bezogovorochno prınıalo nadnasıonalnyı, nadkonfessıonalnyı, nadrasovyı harakter». Mine, biz­diń de aıtqymyz keletini osy sóz. Áýe­zovtiń áýlıeligi de osynda ǵoı. Qaı­syn Qulıevtiń aýdarmasynyń jaıyn bil­gendikten, 1983 jyly Cherkes qalasynda jeke kitap bolyp basylyp shyqqan Ah­mat Kýbanovtyń qarashaı tilindegi nus­qasyn usynǵandy jón kórdik:

Dezdemona. Senmıse, Otello?

Otello. Ho, Dezdemona.

Dezdemona. Djatmaımysa berı?

Otello. Djata týrýb

tabynnganmeng, Dezdemona?

Dezdemona. Ho, menı bagalym.

Otello. Kechılmegen gıýnahyng

kalgan ese,

Entda tabyn...

Qarashaı tilindegi Kýbanov nusqa­synda ekeýara sóz salqyn órbıdi. «Baǵa­lym» dep tursa da, basqa sezimge de yryq berip turǵany baıqala qoımaıdy. «Tabyn» deıdi. Qatqyl jáne qysqa ǵana. Dúrse qoıǵandaı.

Al tatar baýyrlarymyzdyń tilinde osy bir qatty sóz, qatqyl daýystyń ózi jumsaryp sala beredi. Ashýlanyp turǵan adamnyń amalsyzdan kúlip jibergeni sekildi.

Dezdemona. Kem bar monda?

Otello, sınme bý?

Otello. Mın, Dezdemona.

Dezdemona. Nıgá sın ıatmyısyń,

ırkám?

Otello. Búgen kıch

Gyıbadáteń kyldyńmy, Dezdemona?

Dezdemona. Áıe, kyldym.

Otello. Hoda kıchermágán

Berár tórle gónah ıseńá tóshsá,

Tızrák táúbá ıtep saf kúńeldán,

Iаrlykavyn sora Hak Táńredán.

Tatardyń úlken qalamgeri Nákı Isan­­bettiń bul tárjimasynda sen degen sózdiń ózi sýyq estilmeıtindeı. Til­­diń óz ereksheligi me eken, jumsaq, qu­­laqqa bata qoımastaı babymen esti­ledi. Tatar teatrynyń 100 jyldyǵy qar­sańynda shyqqan Ý.Shekspırdiń ­
2 tom­­dyǵyna tatarsha aýdarylǵan bar­lyq shyǵarmalary toptastyrylypty. Munda da «ǵıbadat qyldyń ba?» deı­di. Solaı bola tura, «táýbe et», «Haq táńirdiń jarylqaýyn sura» dep musyl­manshylyq jolyn kórsetedi.

Áýezov áýel basta «aýdarmashyǵa qoıylar talap – tikeleı aǵylshynshadan aýdarý» degen bolsa da, joǵarydaǵy tár­jimalardyń bári orys tilinen aýda­rylǵan. Túrki halyqtarynyń ishin­de tikeleı aǵylshyn tilinen tárjima ja­saǵan eki halyq bar, ol – túrik pen ázer­baıjan. Baqy qalasynda, 2004 jyly jeke kitap bolyp shyqqan Sabyr Mustafanyń aýdarmasyn oqyp kóreıik. Latyn grafıkasyna erte kóshken ba­ýyr­lardyń nusqasyn sol grafıkada usy­nyp otyrmyz:

Dezdemona. Kimdir? Otello, sənsən?

Otello. Bəli, Dezdemona.

Dezdemona. Yatmirsan nədən?

Otello. Bu ahşam, bir söylə,

yatmiş ülkərim,

Dua etmisənmi?

Dezdemona. Bəli, sərbərim.

Otello. Günahın qalibsa,

bunun üçün də

Allah qarşisinda tanri önündə

Dua et, tezliklə günahini yu.

Árbir sózden soń «saý bol» dep saý­lyǵyńdy tilep, «aı, jan» dep alqa­laýǵa beıim turatyn ázerbaıjan baýyr­lardyń da sóıleý máneriniń jum­saq­tyǵyn ańǵaryp otyrmyz. «Alla­nyń aldynda duǵa et» dep beredi Sabyr Mustafa.

«Otellony» túrik tilinde sóıletken О́zdemır Nýtkýdyń 1993 jyly Ystan­bulda shyqqan kitabynda áńgime bylaısha jalǵasady:

Desdemona. Kim o? Othello?

Othello. Benim, Desdemona.

Desdemona. Yatiyor musunuz,

efendim?

Othello. Dua ettin mi bu gece,

Desdemona?

Desdemona. Evet, efendim.

Othello. Tanrı’nın merhametine

henüz ulaşmamış bir günahın varsa,

Dua et hemen, bağışlanmanı dile.

Bul aýdarmada da «duǵa ettiń be?» deıdi. Jalpy, túrki halyqtarynyń aýdarmalaryndaǵy ishki uqsastyqty baıqamaý múmkin emes. Bul ishki uqsas­tyqtar – ózgermegen jan dúnıe, tamyry, túbi bir tanym men oılaý júıesi, ortaq qundylyqtar men ortaımas túrki tiliniń baılyǵy.

Túrki tilderinde sóılegen «Otello­nyń» qaı dindi ustanǵany, Dezdemonanyń qaı tilde duǵa jasaǵany, shyn máninde, mańyzdy ma? Jazyqsyz japa shekken jannyń taǵdyry, satqyndyq pen aıar­lyq, túsinise almaý men túsinýge ty­ryspaý, ǵaıbat pen jalǵanshylyq, jan­aıarlyq pen jan qııý... Osynyń bar­lyǵy – adamzatqa ortaq qasiretter. Dezdemonanyń minájaty – jazyqsyz dúnıeniń janaıqaıy, bul qasiret – ta­zalyq dıdaryna túsken lastyq tyr­tyǵy.

Dezdemona. Kto zdes? Otello, vy?

Otello. Da, Dezdemona.

Dezdemona. Lojıtes vy, Otello?

Otello. Vy pomolılıs na noch,

Dezdemona?

Dezdemona. Da.

Otello. Ne vspomnıte l

kakoı-nıbýd vy greh,

Kotoryı mılost bojıa

ne prostıla?

Skoreı o tom molıtes.

Radlovanyń 1935 jylǵy nusqasyn oqyp otyryp, syńaryn qıyp jibe­rýge sert etip turǵan jannyń da, sal­qyndyqtyń syryn da, syńaıyn da uǵy­na almaǵan jannyń da sýyq, sergek, sezimsiz tildesýin sezinesiz. Munda túrki halyqtary tárjimandarynda kezdeser tátti sózdi, tartymdy qylyqty taba almaısyz.

Otellonyń Dezdemonaǵa syıǵa tar­tatyn oramaly – qos júrektiń arasyna perde bolyp tutylyp qaldy. Sol perde – qos júrektiń ǵana emes, jaq­sylyq pen jamandyqtyń, mahabbat pen jekkórýshiliktiń, tipti ómir men ólimniń arasyndaǵy perdege aınaldy. Sol perdeni ashyp jiberýge de, ashpaýǵa da sebep joqtaı.

Sebep bar, janym, sebep bar!

Jarqyraǵan juldyzdar,

Aıtpasam da sebep bar.

Qan aǵyzban, jara salman,

Qardaı appaq,

Ulpadaı maıda etińe.

Biraq ólmeı bolmaıdy –

basqalardy aldaıdy.

О́shsin shamy... taǵy da – óshsin...

Seni óshirsem, janǵan jalshy –

О́kinsem taǵy qaıtadan

Qaıtara alam burynǵy otty...

Biraq sónse seniń otyń,

Sán dúnıe ásem zaty –

Bilmedim oǵyn Prometeı

Shyraǵyńdy qaıta jaǵar.

Gúldi julsam –

О́ser nárin qaıtara alman;

Sembeı qalmas;

Úzbesten buryn ıiskeıin. (Súıedi.)

Demi tátti.

Ádil jaza qylyshyn da

Syndyrar ed taǵy, taǵy!

О́lgen soń da osyndaı bol –

óltirem de,

Taǵy da qaıta súıemin.

Taǵy da, sońǵy jol!

Táttim ajal bolǵandaı.

Jylaımyn,

Biraq kóz jas qazadaı.

Táńiri dertin beripti,

Súıgenim ózi jazalap...

Mine, ózi de oıandy.

Dezdemona oıandy. Áýelgi sóz qaıta bastalady. Bul oıaný máńgilik uıqynyń aldyndaǵy aqyrǵy oıaný edi.