Kúzdigin soıyp, sorpasyn qanyp ishken otandastarymyz áne-mine degenshe soǵym izdeı bastaıdy. Tipti keı turǵyndardyń soǵym soıýǵa kirisip ketkeni týraly da aragidik estip qalamyz. Barymtashylardyń baǵy janatyny da – osy kez. Mal – semiz, suranys – kóp. Urlyq jasap eldi zar qaqsatyp úlgergeni de az emes.
Osy máseleni Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ta nazardan tys qaldyrǵan emes. О́tken jyly sáýirde el Prezıdenti Ishki ister mınıstrliginiń keńeıtilgen alqa otyrysyna qatysyp, mal urlaýshylarǵa qatysty zańdy qataıtýdy tapsyrǵan edi. Dál sol jyly maýsymda Memleket basshysy Jambyl oblysynyń turǵyndarymen kezdesý kezinde «Sońǵy kezde qoradaǵy malyn tappaı qalatyn azamattar kóbeıip barady. О́tken jyly elimizde 5,5 myń mal urlyǵy tirkelgen. Urlyq jaqsylyqqa aparmaıdy! Buǵan tyıym salý kerek! Adal eńbek etip, kúnin kórip otyrǵan malshylardy qorǵaýymyz qajet! Zańdy qataıtyp, qylmyskerlerdi sybaılastarymen qosyp, qatań jazalaý kerek», degen edi.
О́tken jyly qazanda Prezıdent óziniń Twitter-degi jeke paraqshasynda «Zańǵa ózgertýler engizýdi tapsyrdym: alkogoldi ishimdikterdiń kez kelgen túrin ishken kúıinde kólik júrgizgeni, sondaı-aq mal urlyǵy úshin beriletin jazany qatańdatý qajet», dep jazdy. Osylaısha ótken jyldyń sońynda Ishki ister mınıstri Erlan Turǵymbaev Qylmystyq kodekske «Mal urlyǵy» týraly jeke bap engizilgenin jetkizdi. Osy bap boıynsha, mal urlyǵymen aınalysqandarǵa qatysty jaza qatańdady. Buǵan deıin elimizdegi Qylmystyq-prosessýaldyq kodekstiń 147-babyna sáıkes, zań buzýshylardy qamaýǵa alýdy bultartpaý sharasy aýyr jáne asa aýyr qylmystardy jasaǵan azamattarǵa ǵana qoldanylyp kelgen edi. Sonymen qatar Qylmystyq kodekstiń 68-babyna súıenip, asa aýyr emes nemese aýyrlyǵy ortasha qylmys jasaǵan barymtashy jábirlenýshimen, aryz berýshimen tatýlasqan (sonyń ishinde medıasııa tártibimen), keltirgen zııannyń ornyn toltyrǵan jaǵdaıda jazadan áp-sátte qutylyp shyǵatyn.
Endigi kúni osy olqylyqtyń orny tolyp, qylmyskerler jaýapkershilikten qutyla almaıtyn boldy. О́tken jyldyń sońynda Prezıdent elimizdegi qylmystyq zańnamany jetildirý jónindegi zańǵa qol qoıdy. Sonyń ishinde osy mal urlyǵyna qatysty bap ta bar. Budan bylaı qylmystyń osy túrin jasaǵandar úshin «teris qylyq» pen «ortasha aýyr qylmys» degen anyqtama alynyp tastaldy. Jaza da kúsheıdi.
Endi bóten adamnyń tórt túligine qol salǵan adam eń az degende 7 mln teńge kólemindegi aıyppulmen ǵana qutyla alady. Bul – jazanyń eń jeńil túri. Mal urlaǵan adam 5 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrylýy múmkin. Al eger kóp adam bolyp toptasyp, urlyqqa aldyn ala sóz baılasyp barǵan bolsa qylmyskerlerdiń bas bostandyǵynan aıyrylý merzimi 7 jylǵa deıin sozylady. Osy adam súıgisiz áreketke birneshe ret barsa nemese mal qoraǵa kirip urlyq qylsa jazalaý merzimi 10 jyldy quraıdy. Sonymen qatar urlyq asa iri kólemde ári qylmystyq top bolyp jasalsa qylmyskerler 12 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrylady. Zańdaǵy bul ózgerister men túzetýlerdiń burynǵysynan taǵy bir ereksheligi sol, osy sanattaǵy qylmystar boıynsha tatýlasýǵa múlde ruqsat joq.
Búginde ishki ister organdarynyń qyzmetindegi mańyzdy baǵyttardyń biri – bótenniń múlkin urlaýǵa qarsy kúres sanalady. Júzi qaralar jasqanbaı jasaıtyn qylmystardyń 50 paıyzy da osy urylardyń úlesinde. Jaǵymsyz áreketke baryp, múlik ıelerine aıtarlyqtaı materıaldyq jáne moraldyq shyǵyn keltiretin de osylar. Bul óz kezeginde azamattardyń qaýipsizdigi men jaıly ómir súrý deńgeıine de keri áserin tıgizedi. Osyǵan baılanysty quqyq qorǵaý organdaryna urlyqtyń aldyn alý men qylmysty ashýǵa qatysty erekshe mindet júkteledi.
«Osy maqsattarǵa jetý úshin Ishki ister mınıstrliginiń bastamasymen qylmystyq zańnamaǵa «qylmysty birneshe ret jasaǵany» jáne «úı-jaıǵa zańsyz kirgeni» úshin qylmystyq jaýapkershilikti kúsheıtýdi kózdeıtin túzetýler engizildi. Osy belgilerdi aýyr qylmystar sanatyna aýystyrý – kúdiktilerdiń tatýlasýǵa baılanysty jaýapkershilikten qutylyp ketýine tosqaýyl boldy. Nátıjesinde, elimizde jasalatyn urlyq sanyn 51,6%-ǵa (108718-den 52602-ge deıin) tómendeýine qol jetkizildi», dep otyr Krımınaldyq polısııa departamentiniń bastyǵy Dýman Taev.
Onyń aıtýynsha, búginde mal sharýashylyǵy turǵyndar ómiriniń negizgi tiregi, el ekonomıkasynyń mańyzdy baǵyty sanalady. Aýyl azamattary úshin tórt túlik – tirshilik kózi dese de bolady. Ishki ister mınıstrliginiń bastamasymen bıylǵy aqpan aıynan bastap Qylmystyq kodekske múlikti tárkileı otyryp, 12 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý túrindegi eń joǵarǵy jazany qarastyratyn jekeleı 188-1 «Mal urlyǵy» baby engizilgen. Bul bap pen urlyqtyń arasyndaǵy negizgi aıyrmashylyq jaýapkershiliktiń qatańdaýy.
Máselen, jyl basynan beri mal urlaǵany úshin 350 kúdikti ustalyp, qamaýǵa alyndy. Kúdiktilerdiń 77%-na qatysty (270 adam) «qamaýda ustaý» týraly sheshim shyǵaryldy. Buryn bul kórsetkish 30%-dan aspaıtyn edi. Veterınarlyq baqylaý qyzmetkerleriniń jáne jergilikti atqarýshy organdardyń qatysýymen únemi jedel-profılaktıkalyq is-sharalar ótkizilip turady. Jyl basynan beri 32 oblystyq jáne respýblıkalyq jedel-profılaktıkalyq is-sharalar uıymdastyryldy.
«О́tken aptada (16-21 qarasha aralyǵynda) taǵy bir respýblıkalyq profılaktıkalyq is-shara ótkizilip, sonyń nátıjesinde 251 mal urlyǵy ashyldy. Mal urlyǵyna qatysy bar 229 adam ustaldy. Sondaı-aq 6 myńǵa jýyq (5700) avtokólik quraldary tekserilip, maldardy, sondaı-aq et ónimderin tıisti qujattarsyz tasymaldaý jáne satý boıynsha veterınarııa salasyndaǵy 510 quqyq buzýshylyq anyqtaldy. Budan bólek, 2,5 myń mal satý oryndary men 5,5 myń sharýa qojalyqtary, mal aıdaý oryndary tekserildi», deıdi polısııa qyzmetkeri.
Búginde mal urlyǵymen uıymdasyp aınalysatyndarmen kúresý úshin óńirlerde jedel izdestirý toptary jumys isteıdi. Olar mal bazarlaryna, mal soıylatyn jerlerge jáne maldyń kóptep satylatyn oryndaryna tekserý júrgizedi. Jyl basynan beri mal urlap ustalǵandardyń bir bóligi, dáliregi 145-i toptasyp áreket etkender bolyp otyr.
Máselen, Túrkistan oblysyndaǵy polısııa departamentiniń qyzmetkerleri úsh adamnan quralǵan qylmystyq topty anyqtady. Búginde atalǵan qylmystyq toptyń Kentaý aýmaǵynda 19 márte mal urlyǵyn jasaǵany dáleldenip otyr. Bıyl sáýir aıynda Batys Qazaqstan oblysynda mal urlaýshylar tobynyń qylmystyq is-áreketteri aýyzdyqtaldy. Olar 54 márte mal urlyǵyn jasap, 170 bastan astam tórt túlikti qoldy etken kórinedi.
Jalpy, keıingi 5 jylda mal urlyǵy 42%-ǵa azaıǵany baıqalady. Eger 2015 jyly barymtashylyq máselesine qatysty 8 myńnan astam qylmys tirkelse, 2019 jyly bul kórsetkish 4,5 myńdy qurady. Urlanǵan maldyń sany 25 myń bastan 16 myńǵa deıin azaıdy (38%-ǵa). Bul úrdis bıyl da qaıtalanyp otyr. Máselen, osy jyldyń 10 aıynda mal urlyǵy 41%-ǵa (3789-dan 2248-ge) azaısa, urlanǵan maldyń sany 11276-dan 8888-ge deıin tómendegeni baıqalady.
– Buǵan pandemııaǵa baılanysty karantındik sharalardyń engizilýi de aıtarlyqtaı áser etkeni belgili. Tájirıbe kórsetip otyrǵandaı, qylmystardyń 60%-dan astamy erkin jaıylymdarda jasalady (2248 qylmystyń 1529-y). Jaıylymdarda janýarlar birneshe apta, tipti birneshe aı boıy qaraýsyz júredi. Osyǵan baılanysty, bizdiń bastamamyz boıynsha jergilikti atqarýshy jáne ókiletti organdarǵa aýyl sharýashylyǵy janýarlaryn jaıý erejelerin ázirleý jáne bekitý boıynsha zańdy ókilettik berildi (Qazaqstan Respýblıkasynyń 2019 jylǵy 28 qazandaǵy № 268-VI zańyna sáıkes). Ony buzǵandar úshin Ákimshilik kodekstiń 408-baby boıynsha jaýapkershilik kózdelgen. Iаǵnı zań buzýshylar 3-ten 10 aılyq eseptik kórsetkishke deıingi mólsherde aıyppul arqalaýy múmkin, – dep otyr polısııa polkovnıgi.
Onyń aıtýynsha, aýyl sharýashylyǵy janýarlaryn jaıýǵa arnalǵan osy erejelerdiń negizinde aımaqtarda jer bederi men mal basyn eskere otyryp jeke erejeler qabyldanatyn bolady. Erejege sáıkes, qazir aýyl sharýashylyǵy janýarlaryn jaıylymǵa qaraýsyz jiberýge tyıym salynady. Bul óz kezeginde tórt túliktiń ury-qarylardyń jeteginde ketpeýine yqpal etetin kórinedi. Sondyqtan mal urlyǵyna qarsy is-qımyl jasaý úshin polısııanyń ǵana emes, memlekettik jáne jergilikti atqarýshy organdardyń da kúsh-jigeri qajet.
О́tken aptada urlyqtyń aldyn alýǵa jáne ashýǵa baǵyttalǵan 2021-2023 jyldarǵa arnalǵan menshikti qorǵaýdyń vedomstvolyq baǵdarlamasy bekitildi. Baǵdarlama azamattardyń múlkin, sonyń ishinde malyn saqtandyrýdyń halyqaralyq tájirıbesin pysyqtaıdy.
– О́zgege qoldy bolmaýy úshin tórt túlikti saqtap qalý isine mal ıeleri de bir kisideı atsalysýlary kerek. Qarapaıym qaýipsizdik erejelerin saqtap, maldy qaraýsyz qaldyrmaǵan jón. Sondaı-aq urynyń jaǵymsyz áreketine tosqaýyl bolatyndaı etip qora-qopsyny da qymtap, berik ustaý kerek. Sonymen qatar malǵa tańba basý máselesin de umytýǵa bolmaıdy. Bul áreket mal urlaý faktilerin anyqtaýǵa jáne malshylar arasyndaǵy kelispeýshilikterdi sheshýge oń yqpal etedi. Ishki ister mınıstrligi óz tarapynan Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń quqyqtyq tártipti qamtamasyz etýde, sonyń ishinde mal urlyǵyna qarsy is-qımylda alǵa qoıǵan mindetterdi oryndaýdy ári qaraı jalǵastyratyn bolady, – deıdi D.Taev.
