1988 jyldyń 4 qarashasynda Qazaq KSR-niń Joǵarǵy soty, 28 jeltoqsanynda Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń bıýrosy Ahmet Baıtursynovty, Maǵjan Jumabaevty jáne Júsipbek Aımaýytovty pedagogıkalyq jáne ádebı qyzmetteri jónindegi tarıhı shyndyqty tolyq kólemde qalpyna keltirý qajet dep uıǵardy. Tildi tiriltýdiń yqylasy osynyń zańdy jalǵasy bolyp, respýblıkalyq (keıin halyqaralyq) «Qazaq tili» qoǵamy qurylǵany belgili. О́zim onyń sol alǵashqy quryltaıyna qatysyp, eldiń rýhanı salasyndaǵy oı men iste erekshe aıqyn iz qaldyryp, zııaly bóligi túgel derlik tanyp, qurmettegen Muhtar Arynnyń qasynda júrip sol jyly «Qazaq tiliniń» oblystyq qoǵamyn qurýǵa qatysqanmyn. О́ńirdegi sol til máselesi tóńireginde júrgendigimnen bolý kerek, 1989 jyldyń 30 jeltoqsany kúni oblys basshylyǵynan, sirá oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy E.Zolotarevtiń qoly bolsa kerek, maǵan «bul máseleni zerttep, usynys berýdi jáne ony múmkindiginshe tezdetýdi ótingen» tapsyrma hatqa qosa, Almaty qalasynda turatyn Sholpan Ahmetqyzy Baıtursynova-Baısalovanyń Aqtóbe oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy E.Zolotarev pen oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy S.Saǵyntaevqa joldaǵan eki bettik aryzyn aldym. Aryzda Ahańnyń qyzy perzenttik ystyq muń-yqylaspen ákeniń ómir jolyn baıandap, aqtalǵannan keıin eldiń ár jerinde saıası, mádenı kórnekti sharalar alyp jatqanyn, alaıda nege ekeni belgisiz, alǵashqy muǵalimdik qyzmeti Aqtóbe ýezinde, qazirgi Muǵaljar, Oktıabr aýdanyn jerinde bastalǵan oblystyń únsiz qalǵanyna renish bildiredi. «Ahańnyń kitaptary shyǵyp jatyr, zertteý maqala-materıaldary jıi kórinýde, respýblıkalyq «Qazaq tili» qoǵamynan 20-21 qazan kúnderi ótken quryltaıyna qatysqan aqtóbelikter ustazdyń kitaptaryn alǵan bolýy kerek. Únsizdiktiń sebebin túsindirýdi suraımyn, meniń ákem aqtóbelikterge neden jazyqty boldy eken...» dep jazylǵan aryz halyqtyń asyl uly, armanda ketken ákeniń qadirli isteri men ardaqty esimin asqaqtatý muratyn izdegen perzentiniń kóz jasymen jazylǵandaı eken. Túsingen, túısingen qaı qazaqqa da Ahań tek bir qyzyna ǵana emes, bar qazaqqa ortaq, qadirli rýhanı áke. Tarıhtan málim, Gomer grek ataýlynyń barshasyna da qadirli bolǵandyqtan, ony bizde týdy dep toǵyz qalasy talasýly eken. Uly ustazymyzǵa talasý joq, áıtse de eger myna aryzdaǵy derekter rastalsa, uly tulǵanyń uly jolynyń bastaýy – Aqtóbe óńiri bolyp aıqyndalary anyq.
Rastyǵyna biz, HH ǵasyrdyń sekseninshi jyldardaǵy urpaǵy kóz jetkize alamyz ba? Arada bir ǵasyrdaı ýaqyt ótti, bolshevızm «jańa dúnıe, jańa adamdar jasaý» uranymen halyqty tabıǵı jolynan buryp, tarıhyn tárk etti. Ahańnyń alashy keńestik jańa býynǵa jat aǵym retinde túsindirilip, túsinigi bar aǵa býyn ony sybyrmen aıtýmen tynǵan. Endi sol júz jyl burynǵy Batpaqty bolysy jadynda júrgen jan kezige me? Onyń ústine Sholpan apanyń jazýyndaǵy Muǵaljar aýdanynyń jurtshylyǵyna aýyl, bolys týraly suraý salǵanymyzda ol óńirdi múldem bilmeıtin bolyp shyqty. Sodan keıin de izdeýdi jalǵastyryp, áldebir jerden, áldebireýden shyǵyp qalar degen úmitpen oblystyq gazet arqyly birneshe dúrkin habar taratqanbyz. Aıtqandaıyn, kóp uzamaı gazet redaksııasyna Alǵa aýdanynan eki adam qol qoıyp: «Biz kórdik, biz bilemiz. Batpaqty degen osy turǵan aýylymyzdyń eski ataýy. Ertede munda mekteptiń bolǵany ras. Onyń muǵalimi Ahmet Baıtursynovty kórdik» degen mazmunda hat kelip tur. Ol bir aıtyp jetkisiz qýanyshty shaq boldy.
Endi ne turys, sol kezdegi Qazaq radıosynyń oblystaǵy tilshisi, ózi de ultjandy Sábıt Súleımenov ekeýmiz 1990 jylǵy qyrkúıektiń alǵashqy kúnderi edi, alyp-ushyp Alǵa aýdanyna tartyp kettik. Barsaq, kúzdiń kúni jıyn-terimniń ýaqyty degendeı, aýdannyń birinshi basshysy bolmaǵanymen, keıingilerdiń biri bar eken. «Biz aýdanyńyzǵa jaqsy jańalyqpen keldik, aýdan endi eldegi aıtýly mekenderdiń qatarynda ataldy. Alashtyń ardaqtysy Ahmet Baıtursynov muǵalimdik jolyn osy jerde bastaǵan deı berip edik, aýdannyń laýazymdy qyzmetkeri sózimizdi bólip:
«Baıtursyn deısiz be, osynda erterekte etikshi me eken, bir sheber adam bolypty», dep shubyrta jónelgesin toqtatyp, kimniń kim ekenin túsindirýge týra kelgen. Biz, árıne onyń bilmegenine ishteı qynjylǵanymyzben renjı qoımadyq. Qaıtesiń, qazaqtyń qalyń qaýymy egemendikke eldik sanada osylaı qaýsap jetkenin ne jasyratyny bar. Biz qazir Sábıt ekeýmiz Ahańdy bilsek, rýhanı saladaǵy qyzmetke birtaban jaqyn buqaralyq aqparatta júrip, ár jerde kórgen-bilgendigimizdi eptep este saqtaǵandardyń qatarynda shyǵarmyz. Umyta qoıǵanymyz joq, kommýnıstik partııa basqarǵan ókimet jetpis jyl boıy baıtaq derjavanyń halyqtaryn bir ǵana bolshevızmniń jolyna salyp aıdaǵanyna júrgizdi, aıtqanyna kóndirdi. Bárimiz de sol joldan shyqqanbyz, bir-birimizge kúletin eshteńemiz joq, endi es kirse de ıgi.
Sonymen, izdegenimiz Ahań muǵalimdigin bastaǵan mektep bolǵan jer, aýdannan on shaqty shaqyrymdaǵy Qaraǵash selolyq okrýginiń ortalyǵy – Sambaı aýylyna keldik. Osy arada aıta ketýdi suranyp turǵan bir pikirdi eldiń bas gazeti «Egemen Qazaqstan» arqyly eske sala ketýdiń reti kelip tur. Bizdiń sol kelgen jerimizde ertede otarlaý saıasatynyń eski Reseıdegi óz tilinde de túsinigi shamaly, jalpy slavıandyq uǵymdaǵy «volost», «ýezd» ataýlary qaptap ketkeni belgili. Al qazir búkil Qazaqstannyń aýyldyq jerlerdegi shaǵyn ákimshilik-terrıtorııalyq bólinisteri jappaı nege «selolyq okrýgter» delinedi. Aq ımperııanyki álgi, al mynaý qyzyldyqtan ketýi tıis deý emes, eger halyqaralyq qoldanysta qalyptasqan turaqty termın bolsa, ózgertpese de bolar edi, qulaqqa jaqpaıtyn, kóńilge jatpaıtyn, tastaı estiletin bótendikpen óńmeninen ıterip turǵandaı sózder.Til ǵylymymyzdyń basynda turǵan Ahań esimi Qaraǵash selolyq okrýgimen emes, ándeı estiletin Qaraǵash deıtin aýylmen baılanysta aıtylsa, qandaı jarasymdy bolar edi degimiz keledi.
Desek te, demesek te Sambaı atalǵan qonystyń mektebine jettik. Kúz munda da kúz – qyrkúıektiń alǵashqy kúnderi bolǵanmen mektepte oqýshylar joq, muǵalimder de kórinbeıdi – bári de sharýashylyqqa kómek berý úshin terimge ketken. Mekteptiń keńsesinen eki áıel muǵalim kezikti. Aýylǵa buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderi sırek keletin bolsa kerek, kelse de izdep, túrtip júrmin degendeı bul jerge jaǵymy joq jaǵdaılarǵa baılanysty kelse kerek. Eki áıel bizdiń oblystyq gazetten, respýblıkalyq radıodan dep tanystyrǵanymyzǵa seziktengendeı boldy. Sony baıqap, birden jyly qarap «sizge úlken qýanysh ákeldik, mektebińiz endi búkil elimizge málim bolady, Ahmet Baıtursynov muǵalimdik jolyn tap osy jerden bastaǵan eken, aǵartý salasynyń qyzmetkerlerisińder, Ahańdy bilesizder ǵoı» dep edik, bireýi únsiz qaldy, ekinshisi «bizde Keńes Odaǵynyń Batyrlary sýretteri berilgen albom bar edi, sonyń ishinde bolar», dep izdestire bastady. Biz oǵan «izdemeı-aq qoıyńyz, Ahań ol albomda joq, ol tarıhta, endi ár esti qazaqtyń júreginen tabylady» dep, uly ustazdy tanystyra bastadyq...
Aýylda oblystyq gazet redaksııasyna hat jazyp, habarlaǵan joǵaryda aıtylǵan eki qarııany taýyp, áńgimelestik. Qarııalar aıtqan áńgimeler bólek baıandaýdyń taqyryby, kezinde gazette jarııalanǵan. Araǵa otyz jyl túsip ketken soń olardyń esimderi eske túspeı tur, alaıda izdegen adam gazetten tabady. Al mektepte kezikken álgi eki áıel-muǵalimderdiń esimderi de, qandaı qyzmette ekenderi de ádeıi aıtylmaı tur. Joǵaryda aıtylǵandaı, egemendikke biz bárimiz de osyndaı bolyp kelgenbiz. Álige birigý ústindegi jurtymyzdyń Ahmet Baıtursynov, búkil alashtyq arystarymyz maqsat etip, jete almaı ketken armanyn artyndaǵy urpaqtary birin-biri túrtpektemeı, biri biriniń qadirin qaldyrmaı azamattyq aqyl, jigermen ıgi iske jumylsa... jumyla alsa, Ahań aıtatyndaı, Inshalla, uly ustazdyń arýaǵy rıza bolar edi-aý...
Eger biz ultymyzdyń uly perzentiniń kirshiksiz ómir jolyn shamamyz jetip baǵdarlaýǵa tyryssaq, Ahańa qatysty bolǵan qandaı iste de ulylyqqa tán mán-maǵyna baryna kóz jetkizýge tıispiz. Ahań Batpaqtyǵa onyń bolysy Ahmetkereı Qosýaqovtyń shaqyrýymen keldi delinedi. Biraq jazbalarda bolystyń jeke basy týraly málimet joqtyń qasy. Onyń bir sebebi, múmkin negizgi sebebi Keńes ókimeti jyldarynda jurtymyzdyń kem degende, almasqan úsh urpaǵy sanasynda «bolys», «baı», «bı» sózderiniń áleýmettik jaǵynan irigen, saıası jaǵynan patsha ákimshiliginiń kertartpa uǵymdary retinde sińirilgeni belgili. Olardyń árıne, kelispegen jaqtarynyń kóp bolýy ras, bolystyq basqarýdyń máni uly daladaǵy negizgi ańsar – birtutas qazaq eli bolýdyń tabıǵı jolyn ultymyzǵa jat reseılik qısynmen zorlyqpen burmalady. Degenmen keıingi tarıhynda tórelik bılikterge birshama moıynsunyp qalǵan jurtymyz eldiń betalysy barysynda sultandyq bıliktiń álsireýimen baılanysty bolystyqqa qazaqtyń óz ishinen shyqqan, qabiletti dep tanylǵandardy saılaýǵa pármen bergen 1868 jylǵy «Oral, Torǵaı, Aqmola jáne Semeı oblystaryn basqarý týraly ýaqytsha ereje» eldi rý-rýǵa bólip, saılaýdy satyp alýdyń, para berýdiń Ekaterına ekinshiniń zamanynan kele jatqan reseılik qıturqy tásilmen eldi bólshekteýge kóshti.
Torǵaı oblysynda 1872-1891 jyldar aralyǵynda eki bolysty basqarǵan, shekti tileý rýynyń bıi Myrzaǵul Shymanulynyń da eli úshin azamattyqpen atqarǵan eleýli isteri elenbeı, bolys jaman daqpyrtynyń tasasynda qalyp bara jatqany ókinishti. Azamattyqtyń bir belgisi – azamatty tanı bilýinde. Sol Torǵaı oblysyna qarasty Qabyrǵa bolysyna eki ret saılanyp, úshinshisinde patsha ákimshiligi týdyrǵan álgideı para, satý men satylý qıturqy áreketteri kedergi bolǵan Oraz Teteulyn óńirdegi patsha ákimshiliginiń kelisiminsiz, toqsan úıli tútinimen bolystyq terrıtorııasyna kóshirip alǵan Myrzaǵul edi. Ol – bólek aıtar taqyryp, eldiktiń bir syndarly mysaly retinde taǵylymdyq áńgime. Tek aıtyla ketetini sol, Myrzaǵuldyń qamqorlaýymen kóship kelgen Oraz Teteuly Alash qozǵalysyndaǵy kórnekti tulǵanyń biri bolatyn. Ol jalpyqazaqtyq ekinshi sezge bara jatqan jolda 1917 jyly qaıtys bolǵanda Álıhan Bókeıhanov sez jumysyn Oraz aqsaqalǵa duǵa baǵyshtaýymen bastaǵan. Sol kezdegi Torǵaı oblysyndaǵy 19 bolystyqtyń kólemi jaǵynan úlkeni, eldegi ult-azattyq kúres jaǵynan kúrdeli óńirdi 25 jyl basqarǵan Ahmetkereı Qosýaqov ta álgi atalǵan jalpyqazaqtyq ekinshi sezge delegat bolyp qatysqan alashshyl kórnekti qaıratker. Ahańdy muǵalimdik qyzmetke shaqyrǵan Qosýaqov ta Orynbordaǵy úsh jyldyq gımnazııany bitirip, ilkide Aqtóbe gýbernııasynda tilmashtyq qyzmet atqaryp baryp bolystyqqa saılanǵan. Ahańdy muǵalimdikke shaqyrsa shaqyrǵan shyǵar, alaıda uly ustazdyń «tolyq adamdyq sırek jaratylysy», «kelýdiń» tegin emestigin sezindiretindeı oı salady. Ondaı oıdyń bir ushtyǵyn Ahmetkereı Qosýaqovtyń alashshyl qaıratkerlikke kóterilýi de ańǵartqandaı. Ahań muǵalimdikke kelgende 22 jasta eken. Bul alashtyq arystardyń kópshiliginiń saıası kemeldilikpen pisip jetilgen kezeńi. Endeshe, bolashaq uly ustaz munda jas býyndy mektep arqyly jarqyn ómir baryna úıretý, uǵyndyrýymen birge, otarlaýdyń buǵaýynda azapty ǵumyr keshýimen kele jatqan jurtyna azaptan qutylyp, irgeli el bolýdyń yntymaq, tabandy kúrester arqyly keletin jyldaryn ańǵartyp kórsetýge degen nıetpen de kelgen dep aıtý suranyp turǵan sekildi.
Al óńir bolsa soltústiginde Reseı otarshyldyǵyna, ońtústiginde handyqtardyń ozbyrlyq-zorlyǵyna qarsy kemi bir ǵasyr boıy úzdiksiz shaıqasyp kelgen, kóp jerde jeńilis tapsa da kúreske degen jigeri jasymaǵandardyń epısentri bolatyn. Ult tarıhy maqtanysh etetin Syrym batyr bastaǵan joryqtar, otarshyldyq aramza pıǵyldy júzege asyrmaý úshin Reseıdiń jyrtqyshtyqqa arany ashylǵan jaǵdaıda týystas túbi bir kórshiles túrki jurtyn biriktirýdiń amalyn oılastyrǵan Arynǵazy handy Kalýgaǵa aparyp óltirerde, han naq osy jerden ketken, «О́mirden ótkende aıaqtarymdy soltústikke qaratyp qoıyńdar, ólsem de Reseıdi beri jibermeı tirep jataıyn» dep, biz usaqtalǵan búgingi urpaq túsine bermeýimiz múmkin, tarıhı ósıet aıtyp ketken tamalyq Eset batyrdyń, áıgili Básenuly Kótibardyń keseneleri Ahań muǵalimdikke kelgende Batpaqty atalǵan, búginde Alǵa aýdanynyń shaǵyn terrıtorııasynda. Osyndaǵy Sýyqsýda otarshyldyqqa qarsy kúrestiń batyry Eset Kótibaruly kórsetken erlik orys revolıýsıoneri, jazýshy, fılosof Aleksandr Gersendi de beıjaı qaldyrmaı qoshtaýyna ıe bolǵan. Tarıhshylarymyz nazar aýdarmaı júrgen, alaıda eldiń soltústigi men ońtústigindegi ozbyrlyqtarǵa qarsy qatal qarýly kúres júrgizgen Muńaıtpasuly Ázbergen basqarǵan jer de naq osy mańaı. Oblys ortalyǵy – Aqtóbe qalasynyń 1869 jyly bekinis retinde osy Ázbergen Muńaıtpasovtyń kóterilisinen qorǵaný úshin salynǵanyn bul kúnde bireý bilse, bireý bilmeıdi.
Ahmet Baıtursynuly sóz joq, óńirde álige izi sýymaǵan osy jaǵdaılardyń bárin eskerip keldi, kúni keshe ǵana ótti deıtindeı sol shaıqastardy kórgen, tikeleı qatysqandardyń birqatary áli bar edi, kórmegen kópshiligi kektenip ósip kele jatqan býyn bolatyn. Olarǵa sol kernegen kekti jigerlendiretin tulǵa kerek-ti. Eger uly ustazdyń aýyldyq mektepke kelýine osy qyrynan da qaramasaq ómirde usaq bir isi bolmaǵan kemeńgerimizdi «qyzmet, tek jumys qamymen» keltirip, jaı qatarǵa qosýymyz ábden múmkin...
Uly ustazdyń ilki qyzmet etken jerin anyqtaý qajettigi týraly oblystyq basshylyqtan hat túskennen keıin Ahańnyń qyzy Sholpan apamen udaıy baılanysta boldym, qazir qolymda apanyń maǵan joldaǵan úsh haty saqtaýly, sońǵy ret 1993 jyly mamyr aıynda, oblys delegasııasy quramynda Ordabasydaǵy Qazaqstan, Qyrǵyzstan jáne О́zbekstan Respýblıkalarynyń prezıdentteri, Reseıdegi Kemer oblysynyń gýbernatory Aman Tóleevtiń qatysýymen ótken merekeli jıynda júzdesip, áńgimeleskenbiz. Apanyń sondaǵy armany dańqty ákeniń shyǵarmalaryn túgendep jarııa etip, eldiń belgili aǵartýshylyq, ǵylymı, mádenı nysandaryna esimin berýdiń áńgimesi edi. Elde bul másele jóninen elde sarańdyq joq shyǵar deımin, sonda da úlken-kishiligine qaramaı Ahańnyń tikeleı izi qalǵan oryndarynyń esimimen atalýy ondaı oryndarǵa eleýli jaýapkershilik júktese kerek. Joǵaryda aıtylǵan Qaraǵash aýyldyq orta mektebiniń Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy bolýy – kemeńgerdiń ómiri men isine tikeleı qatysy joq bola tursa da onyń qurmetpen, súıispenshilikpen qoıylǵan ózge de kóptegen ataýlardan ózgesheligi – tikeleı izi qalǵandyǵy aıryqsha jaýapkershilik júkteýi tıis.
Eldiń kórnektiligin, kórkemdigin, birtýar tulǵalaryn qadirleý jónindegi úgitteý men nasıhat oryndy júrgizilse olardyń búgingi sanaǵa da, erteńgi óskinge de moraldyq, adamgershilik jaǵynan bereri kóp. Tas túsken jerine aýyr, ataý, árıne Qaraǵash mektebine salmaq sekildi, alaıda ol rızalyqpen qalap alatyn salmaq. Shynyna kelgende, Ahańnyń qyzmetti bastaǵan orny – Qaraǵash, tek sol aýyldyń, aýdannan, tipten oblystyń ǵana emes, tutas qazaq eliniń udaıy esinde júrýi kerek oryn. Al ony aýyl, aýdan, oblys, eldiń aǵartý, ǵylym, bilim salasy qalaı qabyldap, qalaı uǵynady, bul Ahmet Baıtursynuly armandaǵan, sol jolda ómirin sarp etip, janyn pıda qylǵan maqsat – egemen qazaq eliniń sanasyna táýeldi.
Idosh ASQAR
Aqtóbe
