Sýret «Egemen Qazaqstannyń» arhıvinen alyndy
Ulybrıtanııanyń eks-Premer-mınıstri Margaret Tetcherdiń kezinde aıtqan: «Qazir jahandyq saıasatta 5-6 iri jáne yqpaldy saıasatker bar. Solardyń biri – Nursultan Nazarbaev. Men oǵan senemin jáne onyń barlyq bastamalaryn qoldaımyn» degen sóziniń qundylyǵyna taǵy da kózimiz jete túsedi.
Shyndyǵynda, álemniń saıası kartasynda jańadan paıda bolǵan jas memleket Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdentiniń basshylyǵymen, biregeı tulǵasymen jáne bıik bedeliniń arqasynda álemdegi bedeldi ári ornyqty elge aınaldy.
Qazaqstan Prezıdenti Q.Toqaev «Tarıhı tulǵa taǵylymy» atty maqalasynda Elbasynyń qaıratkerlik qasıetine toqtala otyryp, «Tarıh joly taqtaıdaı tegis, túzý bola bermeıdi. Burylysy men qaltarysy jıi kezdesetin dáýirdiń synshysy da kóp. Al naqty ári batyl is-áreketke bara alatyn adamdar sırek. Mundaı tulǵalar tarıhty túzedi, jańa zamandy alǵa jeteleıdi. Mine, Nursultan Ábishuly – osyndaı aıryqsha erik-jigerimen erteńgi kókjıekke batyl qaraı bilgen biregeı reformator, álem moıyndaǵan memleket qaıratkeri. Ol – táýelsiz eldiń tól tarıhyn óz qolymen jasaǵan tegeýrindi tulǵa! Elbasymyz álemniń eń azýly elderiniń basshylary men saıası qaıratkerleri qurmet tutatyn bıikke kóterilip, elimiz halyqaralyq qoǵamdastyqtyń beldi de bedeldi múshesine aınaldy. Bul – kúrmeýi qıyn kúrdeli kezderde halyqty aýyzbirshilik pen tatýlyqqa jumyldyryp, eski túsinikten naryqtyq qoǵamǵa ótkizgen jáne álemdik ekonomıkanyń belsendi qatysýshysyna aınaldyrǵan Nursultan Nazarbaev fenomeni» dep úlken tebirenispen atap ótti.
Oılanyp qarasaq, Nursultan Nazarbaevtyń laýazymyndaǵy «Tuńǵysh» sóziniń túp-tórkini men tarıhı mazmuny da tereńde jatyr. Birinshiden, «Jolbasshy» uǵymymen úndesedi. 1991 jyly Qazaqstan halqyn ne kútip turǵanyn boljaı almaıtyn kezeńde Elbasy eldi damytý joldaryn aıqyndaýdyń alǵashqy batyl qadamdaryn jasady. Tyńǵa túren salýdyń qanshalyqty qııamet ekenin tek «Tuńǵysh» qana biledi, «Tuńǵysh» qana túsinedi.
Qazirgi sátte «Tuńǵysh» sózi «Qazaqstan joly» uǵymymen de tyǵyz baılanystyrylady, ıaǵnı bul – Semeı ıadrolyq polıgonynyń jabylýy, burynǵy keńestik respýblıkalardyń ydyraýy kezeńinde jarııalanǵan Eýrazııalyq ıdeıa, Álemdik dástúrli dinder lıderleriniń sezi, Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes, sondaı-aq búkil álem kútken EQYU sammıti jáne qazirdiń ózinde iske asyrylǵan «Qazaqstan-2030» strategııasy, EKSPO-2017, taǵy basqa sharalardyń tól shejiresi.
«Tuńǵysh» sóziniń taǵy bir maǵynasy – «birinshi bolý», ıaǵnı «Kóshbasshylyq». Táýelsizdiktiń barlyq kezeńinde nysanaǵa dál tıetin sózder men ıdeıalar taba bilý, adamdardy toptastyrý jáne sońynan erte bilý – bunyń barlyǵy Elbasynyń saıası qoltańbasynyń aıryqsha belgisine aınaldy.
«Tuńǵysh» sózin – «jeńimpaz, chempıon» dep te qarastyrýǵa bolady. О́ıtkeni jeńiske jetý – saıasatkerdiń aıryqsha óneri jáne kóshbasshynyń eń mańyzdy qasıeti.
Qazaqstan óziniń osyndaı kóp qyrly, san salaly, besaspap tuńǵysh Kóshbasshysymen asqar asýlar men bıik belesterdi baǵyndyrdy.
Qazir otyz jyl artqa sheginip, Táýelsizdik shejiresine úńilgende azattyq alǵan Qazaqstannyń aıaqqa turyp keterine kúmándanǵan, synaı qaraǵandardyń kóp bolǵany eske túsedi. Kerisinshe, tileýles bolǵan, janashyrlyq tanytqan jáne dańqy artqan Qazaq elin óz kózimen kórýge asyqqan, Elbasymen kezdesýge qushtar memleket basshylary da jeterlik edi. Solardyń biri Qazaqstan táýelsizdigin jarııalaǵanda tańnyń atqanyn kútpeı, sol kúni eń birinshi quttyqtaǵan sol ýaqyttaǵy Túrkııa Respýblıkasynyń Prezıdenti Turǵyt О́zal-tuǵyn. Túrkııa basshysy alǵashqylardyń biri bolyp elimizge arnaıy saparmen kelip, Elbasymen birge Almaty qalasyndaǵy tuńǵysh 5 juldyzdy «Ankara» qonaqúıiniń irgetasyn qalady. Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesine zııarat etip, Túrkistan qalasyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetin ashý týraly kelisimge qol qoıdy.
Atatúriktiń «Bizdiń kórshimiz, Keńes Odaǵy kúnderdiń kúni qulaıdy. Biraq ol jerde bizdiń qandas baýyrlarymyz bar. Biz olarmen baılanysty úzbeýimiz kerek. Biz soǵan daıyn bolýǵa tıispiz. Til degen – bir kópir, tarıh – bir kópir, mádenıet degen – bir kópir, osy kópirlerdi qulatpaýymyz qajet. Sol baýyrlarymyzben biz óte jaqyn qarym-qatynasta bolýǵa mindettimiz», degen amanaty júzege asty.
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Protokolyn basqarǵan jyldary Nursultan Ábishulynyń kún demeı, tún demeı jumys istep, Qazaqstan atty jas memleketti álemdik qaýymdastyqqa engizý jolyndaǵy tynymsyz sátterine san márte kýá boldym. Tipti resmı kezdesýlerden keıin de kúrdeli kelissózder júrgizip, jeke syılastyǵy men dostyǵynyń arqasynda qııýy qashqan máselelerdiń qısynyn keltiretin. Alaıda alpaýyt elderdiń basshylaryna sózin ótkizý, ortaq sheshimge, mámilege kelý, olardy el bolashaǵyna sendirý ońaı emestigin baıqaıtynbyz. Memleket lıderiniń ıyǵyna túsken júktiń zil-batpan aýyrlyǵy men tarıhı jaýapkershiligi bizge de seziletin.
AQSh-tyń burynǵy Prezıdenti Djordj Býsh bir sózinde Qazaqstannyń saıası jáne ekonomıkalyq reformalarda úlken tabystarǵa qol jetkizgenin aıta kele, bul jetistikter Elbasynyń mańdaı teriniń aqtalǵanyn kórsetetinin atap ótken edi.
Qazirgi tańda táýelsizdikti bizben qatar alǵan 15 odaqtas memlekettiń saıası jaǵdaıy men ekonomıkalyq damýyna, halyqaralyq arenadaǵy abyroı-bedeli men halqynyń turmysyna qarap, Elbasy eńbeginiń shyn máninde ótelgenine jáne búgingi urpaq jemisin kórip otyrǵanyna qýanamyz.
Ásirese Qazaqstannyń Túrkııadaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi qyzmetimde baýyrlas Túrkııa Respýblıkasynyń barsha saıasatkerleri men sarapshylary, isker azamattary Elbasymyzdy túrik ultyn tórge shyǵarǵan Atatúrikpen salystyryp, túrki áleminiń danagóıine, maqtanyshyna balap jatatynyn jıi estidik.
Jalpy, týystas elder Tuńǵysh Prezıdentimizdiń «Aq teńizden Altaıǵa deıingi úlken keńistikte ómir súrip jatqan túrki halyqtary 200 mıllıonǵa jýyq. Olar birigip, tatý bolyp, yntymaqtastyǵyn arttyrsa, ózderin álemge ábden tanyta alady» degen ustanymyn aıryqsha qasterleıdi.
2016 jylǵy Túrkııa men Reseı arasyndaǵy daǵdarysta araǵaıyndyq jasap, bitimgerlik tanytýy osy jaǵdaıǵa alańdap otyrǵan jan-jaqtaǵy jurtshylyqtyń kúpti kóńilin basyp, kerisinshe senimin eselep ósirip jiberdi. Baýyrlas halyqtyń byltyr Túrkitildes memleketter yntymaqtastyǵy keńesiniń ómir boıǵy qurmetti tóraǵasy mártebesin berýi – Elbasynyń saıası jáne tarıhı rólin talassyz moıyndaýy dep qabyldaýǵa bolady.
Tuńǵysh Prezıdentimizdiń Jarlyǵymen Túrkistan oblysynyń qurylyp, kıeli Túrkistan qalasynyń qaıta jańǵyrýy da – túrki dúnıesin eleń etkizgen ózgeristiń biri. Elbasymyzdyń uzaq jyldan beri «Túrkistan – túrki dúnıesiniń ortalyǵy bolýy tıis» degen oı-pikiriniń birtindep oryndalyp, az ǵana ýaqyttyń ishinde turǵyzylǵan kórkem shahar túgel túrkiniń tórine, rýhanı ortalyǵyna aınalar kún alys emes. Aldaǵy jylǵa josparlanǵan Túrkistanda ótetin Túrkitildes elderdiń sammıti Ortalyq Azııa elderiniń ıntegrasııasyn bekemdeı túspek. Qazirdiń ózinde halyqaralyq sarapshylar Eýrazııanyń kindiginde ornalasqan Qazaqstandy geosaıası jáne strategııalyq turǵydan túrki dúnıesi qaýipsizdiginiń kepili dep sanaıdy. Eýropa jáne Qytaı arasyndaǵy negizgi tranzıttik dáliz ǵana emes, batys pen shyǵysty, soltústik pen ońtústikti baılanystyryp otyrǵan sheshýshi el dep esepteıdi. О́ıtkeni N.Nazarbaev saıasaty kórshi memleketterdiń de múddesin kózdep, kúrmeýi kóp aımaqtyq jáne halyqaralyq ahýaldyń sheshýshi alańyna aınaldyrdy. Sondyqtan bolsa kerek, sheteldik saıasatkerler N.Nazarbaevty túrki Eýrazııalyǵynyń asa kórnekti ıdeologi dep baǵalaıdy. Tipti alys-jaqyn shet memleketterdiń qaı-qaısynda qaqtyǵys oryn ala qalsa, bizdiń Elbasy ne deıdi dep áýeli áliptiń artyn baǵatyn úrdis qalyptasty. Tatýlyqty tý etken Qazaqstannyń ishki turaqtylyǵy men aırandaı uıyǵan yntymaǵyna qyzyǵatyndar kóbeıdi.
Kezinde BUU Bas hatshysy Kofı Annannyń «Qazaqstan – TMD memleketteriniń ishinde aýyzbirligimen, tatýlyǵymen erekshelenedi. Sondaı-aq bul memlekette ekonomıkalyq ósý baıqalady. Qazaqstan túrli ult ókilderi tatý-tátti ómir súretin memlekettiń úlgisine aınala alady. 1991 jyly Qazaqstannyń ıadrolyq qarýdan óz erkimen bas tartýy jáne synaq polıgonyn jabýy ıadrolyq qarýsyzdandyrý men ony taratpaý boıynsha jahandyq talpynystarǵa eleýli úles qosty» dep bergen baǵasy men artqan senimi shyndyqqa aınaldy.
Elbasy syrtqy saıasatpen qatar, eldegi turaqtylyq pen etnosaralyq kelisimdi basty nazarda ustap keledi. О́tken jyly elimizge resmı saparmen kelgen Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq jónindegi uıymǵa qatysýshy memleketterdiń turaqty ókilderi Qazaqstan halqy Assambleıasy jumysymen tanysyp, tańǵalystaryn jasyra almady.
Delegasııa quramynda Aýǵanstan, Albanııa, Aýstrııa, Belgııa, Estonııa, Vengrııa, Islandııa, Italııa, Lıtva, Chernogorııa, Portýgalııa, Rýmynııa, Reseı, Serbııa, Slovakııa, Ispanııa, Shvesııa, Tájikstan, О́zbekstan sekildi 20-ǵa jýyq eldiń ókilderi boldy. Olar keterinde Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń beıbitshilik pen toleranttylyq modelin úlgi ete otyryp, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń qyzmeti men qurylymyn óz elderinde engizý týraly bastama kóteretindikterin jetkizdi. Sonymen qatar Qazaqstan halqy Assambleıasynyń qyzmetin Eýrazııa keńistiginde keń nasıhattaıtyndyqtaryn aıta kele, EQYU-ǵa qatysýshy memleketter úshin N.Á.Nazarbaevtyń biregeı modeli eń tıimdi jol ekenin jetkizdi. Jaqynda Reseı prezıdenti Vladımır Pýtınniń «Reseı halqy Assambleıasyn» qurý týraly Jarlyqqa qol qoıýy – Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń beıbitshilik pen kelisim saıasatyn úzdik dep tanyp, úlgige alýy dep esepteýge tolyq negiz bola alady.
Bıylǵy Assambleıanyń 25 jyldyǵynyń basty oqıǵasy – Nursultan Nazarbaevtyń tóraǵalyǵymen ótken Assambleıa Keńesi boldy. Elbasy Qazaqstan halqy Assambleıasynyń Tóraǵasy retinde táýelsizdiktiń búkil kezeńindegi birlik pen kelisim saıasatyn saraptap berdi.
«Assambleıa azamattyq qoǵamnyń ámbebap qurylymynyń barlyq úzdik sıpattamasyna ıe bolyp, dostyq, beıbitshilik, tynyshtyq pen senim – Qazaqstannyń qoǵamdyq ómiriniń ajyramas bóligine aınalýy úshin mańyzdy úles qosty. Táýelsizdigimizdiń damýy men ulttyń qalyptasýynyń jolynda dál osylar negizgi alǵyshart boldy», dep atap ótti. «Otbasynyń amandyǵy, birlik, qonaqjaılyq jáne eńbeksúıgishtik, yntymaq pen qurmet, bir-birimizdi qoldaýǵa jáne ózara kómekke daıyn bolý» sııaqty Qazaqstan halqynyń ortaq qundylyqtaryna toqtaldy. «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń jańa jaǵdaıǵa saı halqymyzdyń sanasyn, aqyl-oıyn, ómir saltyn ózgertýge, jańǵyrtýǵa baǵyttalǵanyna basa mán berdi.
Memlekettik til etnostardy biriktirýshi jáne uıystyrýshy faktor retinde Assambleıa Keńesinde qarastyrylǵan negizgi máselelerdiń biri boldy. Alqaly jıynda ana tilimen qatar memlekettik tildi erkin meńgergen túrli etnos ókilderiniń sóz sóıleýi memlekettik tildiń mártebesin asyryp, Assambleıanyń osy baǵyttaǵy nátıjeli jumysyn kórsetti.
Elbasy Túrkistan oblysynyń Arys jáne Maqtaaral aýdandaryna, pandemııa kezinde az qamtylǵan otbasylarǵa, dárigerlerge, mektep oqýshylaryna etno-mádenı birlestikterdiń kórsetken kómegin mysalǵa keltirip, Assambleıanyń áleýmettik rólin de nazardan tys qaldyrmady. Qoǵamdyq kelisim men birliktiń qazaqstandyq úlgisin odan ári jetildirýdiń strategııalyq baǵyttaryn belgiledi. «Jańa jaǵdaıdaǵy Qazaqstan: is-qımyl kezeńi» Joldaýyn iske asyrýda Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevty tolyǵymen qoldaıtynyn jetkizdi.
Tuńǵysh Prezıdent «Otanǵa degen súıispenshiligimizdi únemi qasterlep otyrý, onyń tarıhı taǵdyry úshin ortaq jaýapkershiligimizdi nyǵaıtý» qajettigin tapsyrdy.
Bul Assambleıa Keńesin asa mańyzdy saıası oqıǵaǵa aınaldyrdy jáne Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń eldegi etnosaralyq úderister qarqynyn jiti qadaǵalaıtynyn jáne óziniń «kemeniń qaı jaǵalaýǵa bet alǵanyn» biletininiń taǵy bir aıqyn dáleli boldy. Muny Assambleıa Keńesiniń barlyq qatysýshylary erekshe sezindi, ár oblystan kelgen spıkerler Elbasyna Qazaqstannyń órkendeýi úshin jasaǵan barlyq is-áreketteri úshin shynaıy alǵystaryn bildirdi.
Tuńǵysh Prezıdent kúni elimizdiń barlyq azamattary osy rızashylyqqa qosylady jáne Elbasyna uzaq ómir, Qazaqstan halqyna qyzmet etý jolynda kúsh-qýat tileıdi.
Elbasy ótken jyly Prezıdenttik ókilettigin toqtatqanymen, el ómirinen alystamaı, memleket basqarý isindegi mol tájirıbesimen bólisip, ár salany jiti baqylap, osylaı baǵyt-baǵdar berip otyrǵany – naǵyz kemeńgerliktiń kórinisi. Al Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti kúni – jyl saıyn Elbasynyń saıası fenomeni men kóshbasshylyq tulǵasyn aıshyqtaı túsýge jáne óskeleń urpaqqa tarıhı taǵylymyn tanytýǵa jol ashady.
Janseıit TÚIMEBAEV,
Qazaqstan halqy Assambleıasy Tóraǵasynyń orynbasary – Prezıdent Ákimshiligi QHA hatshylyǵynyń meńgerýshisi
