Elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti N.Á.Nazarbaev keńestik kezeńniń ózinde-aq top ishinen sýyrylyp shyqqan biliktiligimen dara kóringen daryndy basshy ekenine san márte kózimiz jetti. Biz sol el táýelsizdigi áli qolǵa tımegen, keńestik bıliktiń «eki tizgin, bir shylbyry» Kremldiń qolynda turǵan kezde Nursultan Ábishulynyń talaı minberden sheshile sóıleıtin sheshendigine, ár faktini búge-shigesine deıin dáıektep beretin qabilet-qarymyna, rýhy myqty órshil minezine qaıran qalatynbyz. Partııa organynda júrgendikten, óz basym ulaǵatty ár sózine tereń úńilip, kókeıime túıip alatynmyn.
Sol kezdegi bıliktiń N.Á.Nazarbaevty talaı tuǵyry myqty basshylar arasynan Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy, keıinnen Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshylyǵyna tańdap alýy ol kisiniń boıyna bitken tektilik pen tulǵaǵa tán mineziniń bolýynan der edim. Elbasymyz osy sanaýly jyldar ishinde tarıhtyń sarań kóshinde buǵan deıin bolmaǵan, bir ǵasyrda atqarylar ulan-ǵaıyr ulylyqty, tańdanarlyq tamasha isterdi ómirsheń ete bildi. Búginde sol úshin halqynyń sheksiz alǵysy men qurmetine bólenip otyr. Prezıdenttiń ǵasyrǵa bergisiz bul eńbegin búgingi jastar, keleshek urpaq áste jadynan shyǵarmaýy tıis.
Elimiz úshin toqsanynshy jyldardyń basy ońaı bolǵan joq. Keńes Odaǵy degen myzǵymas alyp ımperııanyń buzylǵan seńdeı aıaq astynan ydyraýy jaı halyqty da, nebir suńǵyla saıasatkerdi seń soqqan balyqtaı etti. Elbasy bolsa sol tusta danyshpan Abaı aıtqandaı, «aqyryn júrip, anyq basyp», áliptiń artyn kúte otyryp, halqymyzǵa aldymen óz elimizdiń Egemendik deklarasııasyn qabyldaý qajet ekenin aıtyp, sodan soń ǵana táýelsizdigimizdi jarııalaı alamyz dep túsindirdi. Qazaqstannyń bolashaq taǵdyryna alańdaǵan jurtshylyqty aýyzbirlikke shaqyrdy. Sabyrlylyq tanytyp, salmaqty saıasat ustanýǵa, jańa qoǵamǵa adal qyzmet etýge, toqyraýǵa túsken el ekonomıkasyn, áleýmettik-turmystyq jaǵdaıdy, saıası turaqtylyqty qyraǵylyqpen damytýdy Otanyn súıgen árbir qazaqstandyq azamattan talap etti. Sol kezeńde aıtqan Nursultan Ábishulynyń: «Eń bastysy – adam faktory, onyń erki, kúsh-jigeri tabandylyǵy men bilimi. О́rkendep damý men táýelsizdikke attar tabaldyryqtyń altyn kiltin de osy shamadan izdegen jón» degen danalyq sózi bárimizdi de egemen elimiz úshin minsiz qyzmet etýimizge jeteledi.
Osy bir qıyn kezeńde óz ómirime úlken serpilis bergen myna bir oqıǵany aıta ketkenim artyq bolmas. Joǵarǵy Keńes tarıh sahnasynan ketken soń Prezıdent Ákimshiligi meni qyzmetke shaqyryp, Memleket basshysynyń kómekshisi bolý laýazymyn usyndy. Árıne, óte abyroıly qyzmet, al jaýapkershiligi odan da zor. Bul áli jas, býyny qatpaǵan, táýelsiz elimiz endi ǵana aıaǵynan tik turǵan aýyr kezeń bolatyn.
Dál osy qıyn-qystaý kezeńde táýelsiz memleketimizdiń aldynda asý bermes nebir kúrdeli ister turdy. Sonyń eń mańyzdysy – ishki saıası ahýaldy tez jetildirip, turaqtylyqty bekemdeý kerek boldy. Ol úshin tez arada qorǵanys júıesin qolǵa alyp, elimizdiń qaýipsizdigin damytý birinshi kezekte turdy. Munyń ózi jańa demokratııalyq quqyqtyq memleketimizdiń birden bir negizgi arqaýy bolatyn. El Prezıdenti osyndaı qyrýar jumysty atqara júrip, osy qıyn kezde saly sýǵa ketken, erteń ne bolaryn bilmeı alańdaǵan qarapaıym halyq arasyna, eńbek ujymdaryna baryp, el ishindegi saıası ahýaldan kózbe-kóz aqparattar alýǵa ýaqyt tabatyn, pikir almasatyn.
Bir kúni Elbasynyń Qaraǵandy oblysyna baratyn saparyn uıymdastyrý jóninde tapsyrma aldyq. Bul oblys – kópshilik biletindeı, respýblıkadaǵy aýyr ındýstrııanyń úlken oshaǵy. Sol kezde ol elimizdiń ekonomıkasyndaǵy róli zor, ári myńdaǵan jumysshynyń qoǵamdyq-saıası ómirine, turmys-jaǵdaıyna jan berip turǵan birden-bir óndiristik oryn edi.
Aldymen ádettegideı Elbasy saparynyń baǵdarlamasyn, tıisti materıaldaryn daıyndadyq. Prezıdenttiń bul oblystaǵy jumys kestesi óte tyǵyz boldy. Kún tártibine Qaraǵandyda salynǵan jańa áýejaıdy ashý, birqatar óndiris oryndary men áleýmettik-turmystyq saladaǵy uıymdarda bolýmen qatar, eńbek ujymdary jáne jeke azamattarmen kezdesýler ótkizý kirgizilip, bekitildi.
Prezıdent bizge saparyn daıyndaý barysynda tapsyrma berip, Qaraǵandy shahterlerimen mindetti túrde kezdesetinin, naqty aıtqanda, onda Gorbachev atyndaǵy shahtanyń ujymymen júzdesetinin qadap turyp aıtty. Sáıkesinshe, atalǵan shahtany sapar baǵdarlamasyna engizip, jobany jumys júrgizý úshin oblys basshysyna jiberdik. Arada bir saǵat ótisimen maǵan Qaraǵandy oblysynyń sol kezdegi ákimi P.Nefedov qońyraý shaldy. Ol Gorbachev atyndaǵy shahtaǵa barý múmkin emes ekenin, óıtkeni onda ahýal óte qıyn, shahtanyń toqtaý aldynda turǵanyn, ereýil týyp ketýi múmkin ekendigin aıtty. Osyǵan baılanysty Elbasynyń atalǵan nysanǵa kelýi qısynsyz dep, bizdi sendirýge tyrysty. Bul Prezıdenttiń jeke tapsyrmasy degenimizge P.Nefedov óziniń sózine arqaý bolǵan syltaýlaryn ústi-ústine tóndirip, dáleldeı tústi. Men de óz tarapymnan áreket etip, elimizdiń qoǵamdyq-saıası turaqtylyǵy men qaýipsizdigine jaýap beretin qyzmet basshylarymen sóılesip edim, olar da oblys ákiminiń sekemin rastady. Osyǵan baılanysty Prezıdent Ákimshiligimen aqyldasýǵa týra keldi. Olar bar jaýapkershilikti ózderine aldy da, Elbasynyń Gorbachev atyndaǵy shahtaǵa barýyn kesteden alyp tastady.
Nursultan Ábishuly Qaraǵandy oblysyna baratyn sapardyń sońǵy qujattarymen tanysý barysynda atalǵan nysandaǵy shahterlermen kezdesý kórsetilmegenin birden baıqap, bizge óte mańyzdy eskertý jasady. Keltirgen dálelimizge qaramastan, Gorbachev atyndaǵy shahtanyń ujymymen kezdesetinin nyqtap turyp aıtty.
Elbasy Qaraǵandyǵa kelisimen jańa áýejaıdy ashyp, qaladaǵy birqatar nysandarmen tanysqan soń, oblys ákimine tústen keıin Gorbachev atyndaǵy shahtaǵa baratynyn eskertti. Biz shahtaǵa kelgende akt zalyna kireberiste toptalǵan halyqty kórdik. Júzderinen qatty tolqý bilinip, sustanyp turǵan edi. Prezıdent olarmen baısaldy túrde jaıdary amandasyp, oblys ákimi men shahta basshylarynyń qoshametimen kezdesý ornyna ótti. Zalǵa 500-deı shahter jınaldy. Olar ózara daýryǵyp jatty. Tóralqa tórine Prezıdent, oblys ákimi, shahta dırektory kóterildi. Qysqa kirispe sózden keıin birden Elbasyna sóz berildi. Nursultan Ábishulynyń jarqyn daýysy estilisimen-aq, zal ishi siltideı tyna qaldy.
Shahterler Prezıdenttiń eldegi jaǵdaılar týraly ashyq aıtqan ár sózin muqııat tyńdady. Keńes Odaǵy kúıregennen keıingi elimiz aýyr haldi bastan keshirip otyrǵanyn jasyrmaı, egjeı-tegjeıli aıtyp berdi. Memleket qoldan keler barlyq múmkindikterdi qarastyryp, elimizdiń ishki ekonomıkasynda jáne syrtqy saıasatyndaǵy shıelenisken máselelerdi sheshýde tıimdi is-sharalar qabyldanǵanyn tereń turǵyda túsindirdi. Sondaı-aq Qaraǵandydaǵy barlyq ekonomıkalyq óndiris keshenderi men shahterlerdi bul qıyn jaǵdaıdan shyǵarýdyń tıimdi jolyn, qoldanylatyn is-sharalar týraly jan-jaqty baıandap, baǵyt-baǵdaryn kórsetti. Sóıtip, sýyǵan kóńilderge jylý berdi. Sóz aıaqtalǵanda, sartyldaı soǵylǵan shapalaqtan qulaq tundy. Prezıdenttiń dáleldi de shynaıy sózinen keıin ereýil uıymdastyrýǵa nıettengen ókilge sóz berilgende, ol ne derin bilmeı, sózin qysqa qaıyryp, minberden túsip ketti.
Bul aıtýǵa ǵana ońaı. Dál sol kezde ashynyp, ashýǵa mingen shahterlerdiń ortasyna barý óte qaýipti bolatyn. Muny oblys ákimdigi de, arnaıy qyzmet ókilderi de, ol kisiniń jeke qaýipsizdigine jaýaptylar da qansha aıtyp, aıǵaqtap berse de, Prezıdent qaımyqpaı, asa batyldyq tanytty. «Kóz kórse júz uıalady» degendeı, eńbekshi halyqpen kózbe-kóz, júzbe-júz otyryp, qıyn kezeńniń mán-jaıyn shynaıy túsindirip berýdiń arqasynda óndirisi asa kúrdeli óńirdegi turaqtylyq saqtalyp, qaldy. Bul Memleket basshysynyń qandaı qıyn jaǵdaı bolsa da adamdarmen til tabysa alatynyn aıǵaqtap bergen oqıǵa boldy.
Prezıdenttiń kókeıinde júrgen taǵy bir ónegeli isi – ult taǵdyry, ony quraıtyn adam ómiriniń qymbattylyǵy, urpaq ósirýdegi orasan orny esh nársemen ólshenbeıtindigin erekshe qadirleýi der edim.
Máselen, bizdiń halqymyz úshin 1930 jyldardyń basyndaǵy asharshylyq, odan keıingi jappaı qýǵyn-súrgin, ǵasyrlar boıy umytylmaıtyn qaıǵy – orny tolmas ókinish. Osy qatigez náýbet kezinde mıllıondaǵan qazaq ashtan qyryldy. Kóbisi amalsyzdan bas saýǵalap, ózge elge aýa kóshti. Keıbiri jol-jónekeı ashtan ólip, aýrýdan qyryldy, aman qalǵany soıylǵa jyǵyldy. Arnaıy organnyń bergen málimetine qarasaq, qazaqtardyń sany 1926 jyly 3 968 289 bolsa, arada on bir jyl ótkende eki mıllıonǵa deıin kemip ketken. Bul jyldary keıbir málimetterge súıensek, Qazaqstan aýmaǵynan bir mıllıonnan astam adamnyń aýyp ketkeni belgili. Al shyndyǵynda qansha adamnyń opat bolǵanyn bir qudaı biledi. Bul týraly tarıh «jumǵan aýzyn ashpaıdy». Tek 1970 jyly ǵana qazaqtardyń sany sol kezdegi kórsetkish deńgeıine ázer jetken.
Elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti N.Á.Nazarbaev óziniń Qazaqstan halqy Assambleıasynyń HIH sessııasynda jasaǵan baıandamasynda: «Sol jyldardaǵy ashtyqtyń zardaby bolmaǵanda, onda búgingi qazaqtardyń sany kem degende 40-50 mıllıon deńgeıinde bolar edi» dep ashy shyndyqty búkpesiz aıtqan bolatyn. Osyǵan oraı bir oqıǵany aıtqym kelip otyr.
Elbasy birde maǵan: «Aqan, belgili qoǵam qaıratkeri, Qurandy qazaq tiline aýdarǵan teolog ǵalym, kezinde ashtyq pen náýbet jyldary shetelge ótip ketken Halıfa Altaı elge oralypty. Biz bul kisilerge nazar aýdaryp, jaǵdaı jasaýymyz kerek. Meniń sol kisimen kezdesýimdi uıymdastyryńdar. Hal-jaǵdaıyn, qalaı ornalasqanyn bilińder. О́z Otanynda ǵylymı jumys, qoǵamdyq qyzmetpen aınalysýǵa múmkindik jasalǵan ba, sony anyqtańdar», – dep tapsyrma berdi.
Arada birneshe kún ótkende men Halıfa Altaıdy Prezıdent qabyldaýyna shaqyrdym. Qadirmendi aqsaqal kelgen kezde syrtqa shyǵyp qarsy aldym. Meniń kóz aldymda parasatty, jınaqy, kózine muń uıalaǵan qarııa adam turdy. Nursultan Ábishuly qadirli qonaqty ystyq yqylaspen qarsy alyp, emen-jarqyn otyryp uzaq áńgimelesti. Nebir keleli máselelerdi áńgimege ózek etti. Halıfa Altaıdyń jaǵdaıyn bilip, qazirgi turmys-tirshiligimen jan-jaqty tanysqany esimde. Kezdesý aıaqtalǵan soń Prezıdent Halıfa Altaıdy shyǵaryp saldy da, sol arada bizge birqatar tapsyrma berdi. Qalaı ornalasqanyn arnaıy baryp kórýdi, durys jaǵdaı týǵyzý kerektigin, ǵylymı qyzmetpen aınalysýy úshin qolaıly ári barynsha múmkindik jasap berýdi nyqtap eskertti.
Prezıdentimiz el adamdaryna, onyń ishinde ádebıet, mádenıet, óner men ǵylym salasyna súbeli úles qosqan iri tulǵalarǵa qamqorlyq kórsetýden áste aıanyp qalǵan emes. Mundaı mysaldar óte kóp jáne biz Prezıdenttiń osy tálimi zor kezdesýinen ár kezde mol rýhanı baılyq alatynbyz.
Kezinde el astanasyn Aqmolaǵa kóshirýge bastamashy bolǵan Tuńǵysh Prezıdentimiz ekenin barsha jurt biledi. Al táýelsiz Qazaqstan endi ǵana es jıǵan tusta asa kóregen Memleket basshysynyń alysty boljaı biletin bul saıası sheshimi elimiz úshin de, biz úshin de oıǵa kelmegen tosyn syı boldy. Joǵarǵy Keńestiń 1994 jylǵy sessııasyna kanıkýlǵa shyǵar aldynda jınaldyq. Joǵarǵy Keńestiń otyrysyna Prezıdent N.Á.Nazarbaev qatysty. Májiliste negizinen aǵymdaǵy jáne el ómirindegi máseleler jáne soǵan qatysty problemalardy quqyqtyq jaǵynan qamtamasyz etý jaıy talqylandy. Elbasy óziniń sózinde astanany Aqmola qalasyna kóshirý jóninde usynysyn aıtty. Memleket basshysynyń dáleli sonshalyqty naqty ári senimdi, barlyq turǵyda negizdi bolǵandyqtan, Nursultan Ábishulynyń usynysyn biraýyzdan qoldap, tıisti qujatty qabyldadyq.
Osylaısha elimiz óziniń jańa astanasyna qonys aýdarý jumysyna kirisip ketti. Bárimiz de bul uly kósh keminde bes-jeti jyldan keıin bastalatyn shyǵar dep oılaǵanbyz. Alaıda biz oılaǵandaı emes, arada eki jylǵa jeter-jetpes ýaqytta kóshtiń aldy Aqmolaǵa qaraı bet túzedi. 1997 jyldyń jeltoqsan aıynda memlekettik organdar birinen keıin biri Aqmolaǵa kóship keldi. Búgingi tańda elordamyz álem tanyǵan ásem shaharǵa aınaldy.
Táýelsiz memleketimizdiń jańasha tarıhynyń ár kúni men atqarylyp jatqan irgeli isterdiń bári de Elbasymyzdyń aıtqan aqyl-keńesi, danalyq sheshimderi jarqyn bolashaq ómirimizge azyq bolar sara jol ekeni kúmánsiz. Nursultan Ábishulynyń batyl sheshimimen elimizdiń tarıhynda altyn árippen jazylǵan, áli de jazylyp jatqan óreli isteri óte kóp. Sonyń birnesheýin atap ketkenim artyq bolmas.
Táýelsizdigimiz áli jarııalana qoımaǵan tustaǵy halqymyzǵa ajal oshaǵy bolǵan Semeı ıadrolyq synaq alańyn japtyrýǵa jáne adamzat balasyn qyryp-joıýdyń alapat qarýy – ıadrolyq qarýdan bas tartýy, tól teńgemizdi jasatyp, Ulttyq qorymyzdy qurýy, el shekarasynyń bekitilýi, asa strategııalyq maqsatpen el astanasyn Aqmolaǵa kóshirýi tikeleı óz atymen baılanysty Tuńǵysh Prezıdentimizdiń esimi, Elbasy degen mártebesimen birge Qazaq eliniń damý tarıhynda erekshe oryn alǵan orasan zor róli bar laıyqty oqıǵa retinde jazylary kúmánsiz.
Aqan BIJANOV,
BǴM Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynyń dırektory, UǴA korrespondent-múshesi, saıası ǵylymdar doktory, professor
