Jemqorlyqqa qarsy kúreste kúsh biriktirý mańyzdy

Munyń sebebi BUU-nyń má­limetteri boıynsha paranyń jyl saıynǵy kólemi bir trıllıon dollarǵa baǵalanýynda bolyp otyr. Álemdik ekonomıka sybaılas jemqorlyqtyń saldarynan budan bólek taǵy da 2,6 trıl­lıon dollarǵa zardap shegedi. Bul qa­rajat jahandyq IJО́-niń bes paıyzynan astamyn quraıdy. BUU Damý baǵdarlamasynyń (BUU DB) derekteri boıynsha damýshy elderde sybaılas jem­­­qorlyqqa baılanysty shy­ǵyn kólemi damý maqsattaryna ar­nalǵan resmı kómek kóleminen on ese asyp túsedi. Al pande­mııa jaǵdaıynda sybaılas jem­qor­lyq kórinisterinen týyndaıtyn qaýip tipti údeı tústi.

Sybaılas jemqorlyq bar­lyq qo­ǵamdardaǵy áleýmettik-eko­nomı­kalyq damýǵa nuqsan kel­tiredi. Qaı eldiń, qaı óńir­diń, qaı qoǵamnyń bolsyn, sy­baılas jem­qorlyqqa qarsy tura alatyn  ımmýnıteti joq. Olardyń qataryna Qazaqstan da bar.

2013 jyldan bastap «Jańa­rý» sybaılas jemqor­lyqqa qarsy jal­­pyulttyq qozǵa­lysy» sybaılas jemqor­lyq­qa qarsy baǵyttaǵy res­pýb­lıkalyq táýel­siz qoǵamdyq saraptama uıy­my jumys isteıdi. Qoz­ǵalys bel­sendileriniń kóp­shiligi ob­­lys­tardyń Ádep keńesteri men Qo­ǵamdyq keńes­teriniń qura­myna en­gizilgen. Jyl saıyn qoz­ǵalys sybaı­las jemqorlyqqa qar­sy júz­degen is-shara men aksııa ótkizedi. «Jańarý» sybaılas jemqorlyqtyń aldyn alýǵa ba­ǵyt­talǵan birqatar bastamalardy usyndy, onyń ishinde quqyqtyq aktilerdiń jobalaryna sybaılas jemqorlyqqa qarsy júrgiziletin saraptamany qaıta jańǵyrtý, qoǵamdyq keńes­terdiń qyzmetin jetildirý, birinshi basshylardyń sybaılas jemqorlyqqa qarsy júrgiziletin ju­mystar úshin jaýap­kershiligin kúsheı­tý, qara­maǵyndaǵylar sybaılas jemqorlyq qylmys ja­saǵan jaǵ­daıda otstavkaǵa ketýdi mindetteý jáne taǵy bas­qalar.

Qozǵalystyń atqaryp jat­qan jumystary óńirler deń­geıinde de, sondaı-aq ortalyq deńgeıde de moıyn­dalyp, tanyldy. Sy­baı­­las jemqorlyqqa qarsy usy­nystary­myzdyń barlyǵy birdeı qoldaý tappaı otyrsa da, bul – bizdiń jaqtas­tarymyz ben belsendilerimizdiń ózek­ti máselelerdi sheshýge jáne sybaılas jemqorlyqqa ıtermeleıtin sebepterdi anyq­taýǵa baǵyt­tal­ǵan jumysy­myzdyń nátıjesi. Máselen, sońǵy eki jyl ishinde Jal­pyulttyq qozǵalys 2015-2025 jyldarǵa arnalǵan sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qı­myl strategııasynyń negizgi ere­jelerin qaıta qaraýdy usynyp keledi, óıtkeni onyń jekelegen tarmaqtary moraldyq tur­ǵydan eskirgen nemese qa­zir­gi kezde oryndalyp, óz maq­sa­tyn atqarǵan. Qazaqstan Pre­­zıdenti Q.Toqaevtyń saı­la­ýal­dy baǵdarlamasyn iske asyrý jónindegi is-qımyl jos­parynyń 12-tarmaǵyna sáı­kes 2019 jylǵy qyrkúıekte Sy­­­baılas jemqorlyqqa qarsy stra­­tegııaǵa ózgerister engizý kóz­deldi. Alaıda sybaılas jem­qorlyqqa qarsy is-qımyl jó­nindegi ýákiletti organ bizdiń usy­nystarymyzdy «ózekti emes» dep sanady. Azamattyq qoǵamnyń bastamalaryna «qulaq aspaý», nemquraıdylyq, ókinishke qaraı, sheneýnikterdiń jurtshylyqpen qarym-qaty­na­syndaǵy basym sıpat, ádettegi úırenshikti jaǵdaı bolyp qalyp otyr.

2019 jylǵy Sybaılas jem­­qorlyqqa qarsy is-qımyl jó­­nindegi ulttyq baıandamany tal­daı otyryp, biz nazar aýdarý­dy qajet etetin birqatar kúr­­deli máseleni atap ót­tik. Baıandamada sybaılas jem­qor­lyqqa qarsy kúreste qol jetkizgen oń jetistikterden bas­qa qandaı da bir túıtkildi má­seleler kóterilmegen. Is jú­zinde baıandama atqarylǵan ju­mystardyń esebi sekildi bolyp shyqqan. Usynylǵan materıal­dar bolashaqta sybaılas jem­qorlyqqa qarsy kúrestiń aldyn alý sharalaryn daıyndaý úshin tolyqqandy paıdalany­la almaıdy, óıtkeni munda el­degi jáne óńirlerdegi sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres ahýa­ly boıynsha jasalǵan bol­jamdar joq. Sondyqtan Jal­pyulttyq qozǵalys BUU-nyń Sybaılas jemqorlyqqa qarsy konvensııasyn oryndaý jó­nindegi eldik esepti daıyndaý úlgisi arqyly Prezıdentke baıan­­dama daıyndaý fýnksııasyn memlekettik organdardan táýel­siz sarapshylarǵa berý qa­­­­jet dep sanaıdy. Sybaılas jem­qorlyq jaǵdaıyn jáne tıisti organdar jumysynyń tıim­di­ligin obektıvti baǵalaý ǵana pár­mendi sharalardy qabyldaýǵa múm­kindik beredi.

Qazirgi ýaqytta sybaılas jem­­qorlyqqa qarsy qyzmettiń ba­sym ba­ǵyty – sybaılas jem­qorlyqty jazalaý sharalary arqyly jeńý. Árıne, sybaı­las jemqorlyqqa qarsy kú­res jazalaý sharalaryn qoldanýdy kózdeıdi. Alaıda munda má­sele, shyntýaıtyna kelgende, ál­deqaıda tereńirek. Bul – Mem­leket basshysynyń únemi kór­setip otyratynyndaı, mem­le­ket ınstıtýttarynyń ashyq­tyǵy jáne onyń qoǵamnyń ba­­qylaýynda bolatyndyǵy, son­daı-aq memleket qyzmetindegi adam­dardy yntalandyrý máse­lesi.

Sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres shyn máninde jal­py­ulttyq is bolýy tıis, munda popýlızmge, naýqan­shyl­dyqqa oryn joq. «Sybaılas jem­­qorlyqqa qarsy is-qımyl týraly» zańda barlyq memle­kettik organdardyń osy áleýmettik zulymdyqqa qarsy kúresý mindeti kózdelgenine qa­­ra­mastan, bul qyzmetti tek Sybaılas jemqorlyqqa qar­sy is-qımyl agenttigi ǵana júr­gi­zedi. Qısynǵa salsaq, mem­le­kettik ap­parattaǵy sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qı­myl qyzmeti kósh bastaýy tıis Mem­lekettik qyzmet isteri agent­tigi­niń ózi, shyntýaıtyna kelgende, bul prosesten shyǵyp qalǵan. Memlekettik qyzmettegi sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres agenttigi týraly Erejege sáıkes onyń quzyretine jatpaıdy.

Kerisinshe, naq osy Mem­le­kettik qyzmet isteri jónindegi agent­tik kadr­larǵa patrıottyq tárbıe berýge kó­birek kóńil bólýi, ol memlekettik qyz­metshilerdiń óz áriptesteri arasynda sybaılas jemqorlyq kórinisteriniń or­nyǵyp, qalypty jaǵdaıǵa aı­na­lýyn qabyldaı almaıtyndaı sezimin qalyptastyrýǵa ne­giz­delýi tıis. Árbir memlekettik qyz­metshige polıgrafta tekserip qa­raý nátıjelerine negizdelgen psı­hologııalyq karta jasalýy tıis.

Osy jyldyń qazan aıynda Aqparat jáne qoǵamdyq da­mý mınıstrligi Qoǵamdyq ke­­ńesiniń otyrysynda onyń ókil­deri sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl jónindegi ýáki­letti organnyń quzyretine sil­teme jasaı otyryp, sybaılas jem­qorlyqqa qarsy qyzmetten alshaq­tatyldy. Mundaı usta­nym bar­lyq memlekettik organ­darǵa tán. Bul qyzmettegi vedom­stvolyq monopolııa, jalpy mono­polııa sııaqty, shekteý qoıyp, bas­tamalardy tunshyqtyrýǵa ákep soǵady.

Tek jazalaý sharalaryn ǵa­na qoldaný arqyly sybaılas jemqorlyqtyń aldyn alý on­daǵan jyl boıy túbegeıli ná­tıjege jetkizgen joq.

Jazalaý da sybaılas jem­qorlyqtyń nysanasyna aınalatynyn esten shyǵarmaǵan jón. Buǵan Prezıdenttiń tapsyrmasy boıynsha bas­tama jasalǵan jáne bıyl qylmystyq zańǵa engizilgen quqyq qorǵaý organdarynda quqyq qorǵaýshylardyń sybaılas jemqorlyq minez-qu­lyqty arandatqany úshin tartatyn jaýapkershiligin kózdeıtin óz­gerister dálel bolyp otyr.

Prezıdenttiń 2020 jyl­ǵy qyr­kúıektegi «Jańa jaǵ­daıdaǵy Qazaqstan: is-qımyl kezeńi» atty Jol­daýynda jarııa etilgen bastamalardy qoldaı otyryp, biz sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúresti odan ári kúsheıtý boıynsha naqty sharalardy usyndyq.

Sybaılas jemqorlyqqa qar­sy ­Jalpyulttyq qozǵalys sybaı­las jemqorlyqtyń túbegeıli se­bepterin joıý jáne qoǵamǵa adal qyzmet etýge daıyn azamattardy yn­talandyrý memlekettiń sybaılas jemqorlyqty jeńýine kómek­tesetinine senedi. О́z usy­nystarymyzdy ázirleı otyryp, biz Joldaýdyń «nátıjeniń prosesten basym ekenin anyqtaýdy maqsat retinde qoıý kerek» degen tezısin negizge aldyq, óıtkeni Memleket basshysynyń jekelegen bastamalaryn iske asyrýda maqsatqa jetýdiń ornyna olardy qyzý oryndaý prosesi etek aldy. Berilgen tapsyrmalardy oryndaý boıynsha otyrystar men keńesterdi keńinen kórsetý, olardyń oryndalýy boıynsha sansyz josparlar men basqa da baǵdarlamalyq qujattar kó­­binese olardyń maqsattary se­kil­di qabyldanady.

Sirá, jekelegen memlekettik baǵ­darlamalardyń, onyń ishinde Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl strategııasyn oryndaý jónindegi is-sharalar jos­parlarynyń tıimsizdiginiń sebebi de osynda jatqan bolar.

Kóp jyldardan beri kva­zı­mem­leket­tik sektordyń tıim­sizdigi men shy­ǵyndylyǵy aıtylyp keledi. Úkimet olardyń qyzmetin basqarýdy jetildirý úshin «jeńil-jelpi» sharalar qabyldady, olar osy uıymdar­daǵy urlyq pen qyzmet babyn teris paıdalanýǵa tosqaýyl bola almady.

Biz kvazımemlekettik sek­tor­­dyń kásiporyndaryn bas­qarýdy regla­mentteıtin jeke zań qabyldaý mem­lekettik ak­tıvterdi uqypty paıda­la­nýdy qamtamasyz etýge múmkindik beretinine senimdimiz. Ak­sıo­nerlik qoǵamdar men jaýap­kershiligi shekteýli jáne qo­symsha jaýapkershiligi bar serik­testikter týraly zańdar jeke ka­pıtalǵa baǵyttalǵan jáne memlekettik baqylaýǵa ashyq bolýy tıis qajetti mınımýmdy bel­gileıdi.

Kvazımemlekettik sektorǵa baılanysty aıtar bolsaq, mem­­lekettik aktıvterge jáne olardyń jarǵylyq kapıta­lyna bıýdjet engizgen qara­jatqa qatysty aı­la-sharǵy­lardy boldyrmaıtyn meılinshe qatań basqarý júıe­si qajet. Kvazı­memlekettik sek­tor – jeke­menshik emes, ol salyq tóleý­shiler men elimiz azamat­tarynyń menshigi ekenin túsiný kerek.

«Memlekettik korporasııalar men uıymdar týraly» zań memleket qatysatyn kásip­oryn­dardyń negizgi qyzmeti bolýǵa tıis. Bul zań múlikti ıelik­ten shyǵarý, iri mámi­leler jasaý jáne qa­ryz alý, qar­jylyq syıymdy ınves­tısııa­lyq jo­balardy is­ke asyrý jó­nin­­de sheshimder qa­byldaý tár­ti­bin aıqyndaýy jáne osy uıym­­dardyń basqarý organ­dary­­nyń memleket pen qoǵam al­­­dyn­­daǵy eseptiligin engizýi tıis.

Zańdardy buzǵany jáne mem­lekettik aktıvter men qar­jy­ qarajatyn paıdalaný ke­zin­de zalal keltirgeni úshin osy uıym­dar salasynda ju­mys isteıtin sa­lalyq mınıstr­likter men vedom­stvolardyń birlesken ortaq jaýapk­ershi­ligin qarastyrý qa­jet.

Qoǵamdyq keńesterdiń qyz­metin jetildirý týraly tapsyr­ma bóliginde biz Úkimettiń 2019 jylǵy qarashada, ıaǵnı Prezı­denttiń halyqqa Jol­daý arnaýyna deıin on aı bu­ryn bas­tamashylyq etken Par­lamenttiń qaraýynda jatqan «Qo­ǵam­dyq keńester týraly zań­namaǵa ózgerister engizý týraly» zań jobasy ony oryndaldy dep tanýǵa negiz bola almaıdy.

Sybaılas jemqorlyqqa qar­­sy Jal­pyulttyq qozǵalys qo­ǵam­dyq ke­ńesterdiń qyzmet salasy edáýir ke­ńeıtilýi tıis jáne qujattardyń baǵ­dar­lamalaryn iske asyrý men bıýdjettik baǵ­darlamalardyń oryndalýyna monıtorıng júrgizýden bas­qa, memlekettik organdar men kvazımemlekettik sektor kásip­oryndary qyzmetiniń tıimdiligin baǵalaý, onyń ishinde olardyń qyzmetine sıfr­landyrýdy en­gizý máselelerin qozǵaýy tıis dep sanaıdy.

Qoǵamdyq baqylaý eńbek, ma­te­rıaldyq resýrstar men mem­lekettik fýnksııalardy oryn­­daýǵa baǵyttalǵan aqsha qara­jatyn paıdalanýǵa; jer re­sýrs­taryn paıdalaný men bólýge jáne jer qoınaýyn paıdalanýǵa qol­dany­lýy tıis. Keńester mem­leket­tik jáne qar­jylyq tár­tipti bu­zý­shylyqtarǵa, jer­­shildik, vedom­stvolyq kózqaras kórinisterine qarsy kúres júr­gizýi tıis. Keńes­ter qyzmetiniń ma­ńyzdy baǵyty memlekettik ap­parat­tyń jumysyn je­tildirý, qa­byldanǵan sheshimderdi oryn­daý, sondaı-aq laýazymdy tul­ǵalardyń zańnamalardy saq­taýy bolýy tıis.

Qoǵamdyq baqylaýdy mı­nıstrlikter men oblystar deń­geıinde ǵana ornatý – jartylaı shara. Mem­lekettik bas­qarýdyń barlyq deń­geılerinde: mınıstrlikterdiń vedom­stvo­larynan bastap okrýgter men kentterdiń ákim­dik­terine deıin baqylaý qajet. Qoǵamdyq keńesterdiń eseptiligin ókildi or­gan­dardyń: ortalyqta – Má­jiliste, al jergilikti jerlerde – más­lıhattar men halyq jınalystaryna jatqyzǵan durys.

2021 jyldan bastap mem­lekettik qyzmetshiler men sýdıalardy ózderiniń kiristeri týraly deklarasııalaryn ja­rııa­­laýǵa mindetteıtin sybaılas jem­qorlyqqa qarsy zań­na­ma norma­lary qolda­nysqa engi­ziledi. Alaı­da osy mu­raǵattyq shara­lardy tájirıbege engizý bo­­ıynsha da­ıyndyq jumys­tary júrgizil­meıdi. Memle­ket­tik qyz­met isteri jáne sy­baı­las jem­qorlyqqa qarsy is-qı­myl agent­tikteri ózara ty­ǵyz is-qımylda laýazym­dy adamdardyń osy nor­ma­lar­dy múltiksiz oryndaýyn qam­tamasyz etýge jáne jurt­shy­lyq­tyń osy aqparatqa er­kin qol jetkizýin qamtamasyz etýi tıis.

Budan basqa, biz ekonomıkany deoffshorlaý jáne sheteldik ıýrısdıksııadan qarajatty qaı­tarý; memlekettik satyp alý­dy jetildirý, sybaılas jem­­­qor­lyqqa qarsy saıasatty iske asyrý jáne sybaılas jemqorlyq tá­ýe­­­kel­derine ushyraý boıynsha mem­lekettik organdardyń, son­daı-aq kva­zımemlekettik sek­tor­dyń reıtıngin engizý boıynsha usynystar engizdik, alaıda Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrliginiń jaýap hatyna sáıkes múddeli mınıstrlikterge silteme jasaı otyryp, olar ne ózekti emes, ne negizsiz dep ta­nyl­dy.

Sybaılas jemqorlyqqa qar­sy kúres máseleleri jáne sy­baılas jemqorlyqqa qarsy zań­namany jetildirý jónindegi sha­ralar boıynsha parlamenttik tyń­daýlar ótkizý týraly bizdiń usynysymyz qabyldanbady: «...Konstıtýsııaǵa jáne «Par­la­ment jáne onyń depýtat­ta­rynyń mártebesi týraly» Kons­tıtýsııalyq zańǵa sáıkes Parlament Májilisine sybaı­las jemqorlyqqa qarsy kúres máseleleri boıynsha par­la­ment­­tik tyńdaýlar ótkizý fýnk­sııa­sy júktelmegen». Osy­laısha, mem­lekettik organ tara­pynan berilgen jaýap hat, Par­lamenttiń quzyretin shektedi.

9 jeltoqsandy Halyqaralyq sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres kúni dep jarııalaý týraly BUU bastamasyna qaıta orala otyryp, Qazaqstan 2008 jyly ratıfıkasııalaǵan jáne óz zańnamasynyń bir bóligi dep tanyǵan BUU Sybaı­las jem­qorlyqqa qarsy konven­­sııa­synyń 13-babyna sáıkes memleket «...azamattyq qoǵamnyń, úkimettik emes uıymdardyń sy­baılas jemqorlyqtyń aldyn alýǵa jáne oǵan qarsy kú­reske qoǵamnyń sybaılas jem­qorlyqtyń qaýipti sıpatyn, faktisin, sondaı-aq ony týdyratyn qaýip-qaterlerdi túsinýin tereńdetý úshin belsendi qa­tysýyna járdemdesýi tıis» eke­nin mınıstrlikter qyzmet­kerleriniń esine salǵym keledi.

«Jańarý» sybaılas jem­qorlyqqa qarsy jalpyulttyq qozǵalysy barlyq memlekettik organ men úkimettik emes uıym­ arasyndaǵy dıalog pen syndarly ózara is-qımyldy ár­daıym qoldaıdy. Bizdiń ómiri­mizdiń barlyq salasyndaǵy bo­lashaq oń ilgerileýler naq osy birlikke negizdelgen.

Oralbaı ÁBDIKÁRIMOV,

«Jańarý» RQB tóraǵasy