Jaısań jan

Raqysh Sátuly Ámir ǵylym men bilim salasynda qol jetkizgen jetistikterin nasıhattaýǵa, jı­nalǵan jurttyń aldynda jalaý­latyp sóz sóıleýge, zamandas­taryn maqtaý men madaqtaýǵa da, maqtanýǵa da qushtar jan emes. О́zin kórsetýge, el aldynda jarqyrap kórinip qalýǵa da qul­shynǵan emes. Abaı aıtqandaı, Raqań eshýaqytta ózinde barmen kózge uryp, ózgeden artylamyn demedi. Bul – ekiniń birinen tabyla bermeıtin, al Raqańnyń ózinde nuryn shashyp, jaryǵyn tógip, jarasyp turatyn tamasha qasıet.

Raqysh Sátuly 1946-1951 jyl­dary ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń fılologııa fakýltetinde qazaq tili men ádebıeti mamandyǵy bo­ıynsha oqydy. M.Áýezov, Q.Ju­malıev, N.Saýranbaev, I.Keńes­baev, M.Balaqaev, Y.Mamanov, E.Ysmaılov sekildi qazaq tili men ádebıetiniń jarqyn juldyz­da­rynan tálim-tárbıe aldy. Ýnı­versıtetti úzdik dıplommen bi­tirgen, ǵylymǵa beıimi bar, zert­teýshilik qabileti zor talantty jas retinde aspırantýrada oqýǵa qaldyryldy. 1955 jyly fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty ǵylymı dárejesin alý úshin daıyndalǵan dıssertasııasyn oıdaǵydaı qorǵap shyqty. Jas ǵalym joldamamen elimizdiń Oqý mınıstrligine qaraıtyn Pe­da­gogıka ǵylymdary ǵylymı-zert­teý ınstıtýtyna keldi. Osy ınstıtýtta aǵa ǵylymı qyzmetker, bastaýysh mektep sektorynyń meńgerýshisi, partııa uıymynyń hatshysy, dırektordyń orynbasary sekildi qyzmetter atqardy, qazaq orta mektebindegi bilim men tárbıe mazmunyn, oqytý ádisteri men quraldaryn jetildirý ba­ǵy­tyndaǵy ǵylymı-zertteý ju­mystaryna basshylyq jasap, oqý pánderiniń memlekettik tu­jy­rymdamalaryn, standarttaryn, sondaı-aq baǵdarlamalary men oqýlyqtarynyń, ádistemeleriniń jańa býynyn jasap, óndiriske engizýdi qamtamasyz etti. Jalpy, orta bilim berý júıesin damytý, orta mekteptegi oqý men tárbıe jumystarynyń sapasyn jaqsartý baǵytynda eren eńbek etti.

Ulttyq ǵylym akademııasy Til bilimi ınstıtýtynda qa­zaq ti­li­niń áleýmettik mańyzy úl­ken irgeli ǵylymı máselelerin zert­tep, doktorlyq dıssertasııa qorǵady (1972), aýyzeki sóı­leý tiliniń sıntaksıstik erek­she­lik­teri, jaı sóılem sıntaksısi sa­lasynda qol jetken zertteý ná­tıjeleri boıynsha birneshe irgeli ǵylymı eńbekter jarııalady, halyqaralyq ǵylymı konferensııalar men keńesterde, sımpozıýmdarda bilim men ǵylymnyń kókeıkesti degen ózekti máseleleri boıynsha baıandamalar jasady, qazaq til bilimi salasynda jańa ǵylymı qaǵıdalar júıesin qalyptastyrýǵa qol jetkizdi, ǵylymnyń sony jetistikterin je­del óndiriske engizýdiń ádis­temelik negizin jasady. Ǵa­lym­nyń basshylyǵymen jáne tike­leı qatysýymen oryndalǵan, óndiriske engizilgen osy jumys­tardyń árbiriniń ǵylymı jáne praktıkalyq mańyzy joǵary edi. Olar orta jáne joǵary mektep júıelerindegi bilim mazmunyn baıytýǵa, oqý men oqytý teorııasyn jetildirýge negiz boldy.

Raqysh Sátuly 1975-1979 jyl­dary ózi túlep ushqan ál-Fa­rabı atyndaǵy Qazaq ult­tyq ýnıversıteti fılologııa fakýltetinde kafedra meń­gerýshisi, dekan bolyp eńbek etti. Ol tustarda fılologııa fakýl­tetiniń ár kafedrasynda bilim men ǵylym, shyǵarmashylyq ále­minde jetken jetistikteri bú­kil respýblıkaǵa jaıylǵan iri tul­ǵalar qyzmet etýshi edi. Al fılologııa fakýltetiniń ǵylymı áleýeti búkil respýblıka joǵary oqý oryndarynyń osy saladaǵy ǵylymı áleýetinen asyp túsetin. Mundaı baı ıntellektýaldyq or­tada basshy bolyp qyzmet at­qarý Raqysh Sátulynyń joǵary mektep, joǵary bilim berý, jo­ǵary bilimdi mamandar daıarlaý isiniń barlyq mańyzdy, bas­ty qyrlaryn jete ıgerýine, ómirlik tájirıbesiniń baıýyna, tanymynyń tereńdeýine yqpal etti. Munyń ózi jigeri tasyǵan qaı­ratker tulǵany ustazdyqta, ǵylymı jumysta, joǵary bi­lim berý isin uıymdastyrý men bas­qarýda jańa bıikterge jeteledi. Bilim berý, maman daıarlaý sapasyn udaıy arttyrýǵa umtylǵan dekan fılologııalyq bilim men fılologııa ǵylymdarynyń damýyna naqty úles qosty: «Qazaq tili men ádebıeti» mamandyǵy ja­nynan arab tili mamandaryn daıarlaýǵa qol jetkizdi; joǵary bilikti ǵalym-ustaz mamandar daıarlaý isine qýatty qozǵaý saldy. Nátıjesinde ýnıversıtet janynan «Qazaq tili», «Orys tili» ǵylymı mamandyqtary boıynsha ǵylym kandıdaty ǵy­lymı dárejesin qorǵatatyn dıs­sertasııalyq keńes ashty. Bul joǵary bilikti mamandar daıarlaý júıesindegi memlekettik máni bar iri jetistik edi.

Almaty shetel tilderi ınstı­týtynyń rektory ári kafedra meńgerýshisi bolyp eńbek etken 1979-1987 jyldary Raqysh Sát­uly joǵary mektep qaıratkeri retinde bilimi men tájirıbesin, basqarý men uıymdastyrýdaǵy talantyn, bar kúsh-qýatyn tolyq ashyp, batyl jumsaýǵa múmkin­dik aldy. Rektordyń bilim sapasyn, maman daıarlaý isin shuǵyl jaq­sartý baǵytyndaǵy bıik maq­­sattaryna saı belgilengen min­­detterdi is júzine asyrýǵa ıns­tıtýttyń materıaldyq bazasy, jalpy resýrstary dármensiz bol­dy. Az ýaqyt ishinde tutas bir irgeli joǵary oqý ornynyń ma­te­rıaldyq, adamı resýrstaryn qa­jetti talaptar deńgeıine kóterý aıtýǵa ońaı bolǵanmen, is júzinde óte qıyn, buralańy da, bultarysy da bar, sóıte tura barynsha ózek­ti jáne jaýapty mindet edi. Ra­qysh Sátuly osynyń bárin oı ta­ra­­zy­syna salyp, ekshep, atqa­ry­lar is-sharalardyń naqty nátı­je­sine belgilengen merzimde qol jetkizýge qulshyndy, soǵan bú­kil ujymdy jumyldyrdy. Al­­ǵash­qy iri nátıjege bes jyldan soń qol jetti. Sodan soń-aq jos­parlanǵan is-sharalar óz nátı­jelerin bere bastady. Oqy­tý­shy-professorlardyń bi­lik­­ti­ligi kóterildi, ınstıtýttyń adamı resýrstarynyń sapasy aıtar­lyqtaı ósti, materıaldyq-teh­nıkalyq bazany jaqsartý kú­tilgen nátıje deńgeıinde jú­zege asyryldy. Oqý-ádiste­me­lik jumys jańa sapalyq deń­geıge kóterildi. Instıtýt respýb­lıka­da­ǵy shetel tilderiniń muǵa­lim­derin, oqytýshylaryn zaman ta­lap­taryna saı daıarlaý men qaı­ta daıarlaýdyń jáne osy sa­la­daǵy isterdi oqý-ádistemelik tur­­ǵydan qamtamasyz etýdiń res­­pýb­lıkadaǵy birden-bir bas­ty or­ta­lyǵyna aınaldy, eli­miz­diń mádenı, áleýmettik, eko­no­mı­kalyq damýyn álemdik ke­ńis­­tikke shyǵarýǵa tereze ash­ty. 1986 jylǵy Jeltoqsan kó­teri­li­si tusyndaǵy ımperııalyq as­tam­shylyqtyń, qazaq ult­shyl­dy­ǵy týraly jalaly soıqan­nyń soq­qysyn, qýǵyn-súrgin­niń yz­ǵaryn ınstıtýt rektory R.S.Ámir de bastan ótkerdi, kór­megendi kór­di. Rektor 1987 jyly ózin rek­torlyq laýazymnan bosatý týraly aryz jazyp, biryńǵaı ǵylymı-pedagogıkalyq jumysqa aýysty.

1988-1991 jyldary Pedago­gıka ǵylymdary ǵylymı-zert­teý ınstıtýtynda aǵa ǵylymı qyzmetker, bas ǵylymı qyzmet­ker, bólim meńgerýshisi bolyp qyzmet etti de, 1992 jyly ál-Fa­rabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnı­versıtetine, ustazdyq qyzmetine, qaıta oraldy. Joǵary mekteptegi ustazdyq qyzmet ǵalymnyń ǵy­lymı izdenisteriniń arnasyn keńeıtti. Ýnıversıtette us­tazdyq qyzmeti men ǵylymı-zert­teý jumystaryn teń ustaı oty­ryp, qazaq tiliniń irgeli teo­rııa­lyq máselelerin zerttep, qa­zaq tili pániniń mazmuny týra­ly jańa tujyrymdamanyń ǵy­lymı-ádistemelik negizin jasa­dy, jaı sóılem sıntaksısi bo­ıynsha oqý pániniń mazmunyn anyq­tady, oqý baǵdarlamalaryn, lek­sııalar kýrsyn daıyndady. Ǵa­lymnyń osy baǵytta jyldar boıy júrgizgen izdenisteri men zert­teýleriniń nátıjeleri mektep oqý­shylaryna arnalǵan «Qazaq tili» oqýlyqtarynda, ýnıversıtetter men pedagogıkalyq ıns­tıtýttardyń fılologııa fa­kýl­tetteri stýdentterine ar­nal­ǵan «Jaı sóılem sıntak­sısi», «Qazir­gi qazaq tili. Qur­malas sóılem­der júıesi» oqýlyq­tarynda, teńav­tor bolyp jazǵan akademııalyq qalyptaǵy «Qazaq tiliniń grammatıkasy», «Qazaq grammatıkasy» sııaqty irgeli eń­bekterinde kórinis tapty. 300-den astam ǵylymı, ǵylymı-ádis­temelik eńbekter jarııala­dy. Táýelsiz Qazaqstannyń ha­lyq sharýashylyǵy, ǵylymy men bilim berý júıesi úshin san myń­daǵan joǵary bilimdi maman­dar tárbıeledi, jeke óziniń je­tek­shiligimen 20-dan astam ǵy­lym doktorlary men kandı­dat­taryn daıarlady. Ǵulama ǵa­lym, ulaǵatty ustazdyń ıntel­lek­týal­dyq qyzmeti, jazǵan oqý­lyq­tary, oqý quraldary, zert­teý­leri, ǵylymı-kópshilik eńbek­teri Qazaqstannyń bastaýysh sy­nyp oqýshylarynan joǵary mek­tep doktoranttaryna deıingi ara­lyqta talaı býyn bilimdi, máde­nıetti urpaqtyń ósip-órken­deýine yqpal etti.

R.Ámir óziniń kóp jyldyq jáne qajyrly ǵylymı-shyǵar­mashylyq, ǵylymı-pedagogtik, qo­ǵamdyq qyzmetimen Qazaqstan Res­pýblıkasynyń til saıasatyn iske asyrýǵa, memlekettik tildiń da­mýyna, mádenı, rýhanı jáne zııat­kerlik áleýetiniń artýyna úl­ken eńbek sińirdi, qazaq tiliniń bi­lim berýdiń barlyq deńgeıleri bo­ıynsha oqý páni retinde jeti­lýi­ne, ǵylym páni retinde damýyna, bilim berý júıesiniń ja­ńa­rýyna, joǵary bilimdi jáne jo­ǵary bilikti mamandar daıarlaý sapasyn arttyrýǵa asa zor úles qosty.

Ǵulama-ustazdyń túsi ıgi: beı­ne bir qaqtaǵan aq kúmisteı. Toq­sanǵa tolyp, júzge bet alǵan túsi ıgi, jany izgi jaısań jan syrty kúmis, ishi altyn kisi asylyndaı bolyp kórinedi.

Redaksııadan: О́kinishke qaraı, bet qattalyp jatqanda joǵa­rydaǵy maqala keıipkeri belgili ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor  Raqysh Sátuly Ámirdiń qaıtys bolǵandyǵy týraly jaısyz habardy estidik. Osyǵan baılanysty marqumnyń otbasyna aýyr qaıǵysyna ortaqtasa otyryp kóńil aıtamyz.

Janǵara DÁDEBAEV,

ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti

Abaı ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor