Tenderdi tıimdi bólý qajet

Iá, otandyq ónim óndirýshilerdi qoldaý, olardyń ónimderin ishki naryqta paıdalaný, elimizdiń ekonomıkasyn óristetip qana emes, halqymyzdyń edáýir bóligin turaqty jumyspen qamtýǵa múm­kinshilik beredi. Ásirese ekonomıka loko­motıvi bolyp tabylatyn qurylys salasynda otandyq ónimderdi paıdalaný qurylys materıaldaryn shyǵaratyn jergilikti kásiporyndardyń jumysyna ser­pin bereri daýsyz. Jalpy qaı memleket­te bolsyn óndirilgen taýar­lardyń 70 paıyzy ishki tutynýǵa ıe bolmasa, ol óndiris oshaǵy turalaıtyny anyq. Bir nárseni ashyq moıyndaýymyz kerek, kez kelgen el bizdiń shyǵaratyn ónimi­mizdi kútip otyrǵan joq, olardyń da óz ónim­deri bar. Olar qaıta bizge satqysy kele­di. Sondyqtan ónim shyǵarýshyny ishki n­aryqta qoldaý, olardyń shyǵaryp otyr­ǵan ónimderin tolyǵymen paıdalaný, biz­diń patrıottyq sezim ǵana emes, ol bizdiń meml­ekettiń ekonomıkasynyń basty ıdeologııasy bolý kerek. Osy máseleni Prezıdentimizden bastap, barlyq ja­ýapty tulǵalar tynymsyz aıtyp keledi. Qaı jıyn bolsyn, orta jáne shaǵyn bıznesti qoldaý máseleleri kóteriledi. Biraq aıtýyn aıtqanymen, naqty qoldaý sharalary kóp jaǵdaıda tıimsiz bolýda. Bizdiń zańdarymyz ben bıýrokratııamyz orta jáne shaǵyn bıznesti damytýǵa kóp jaǵdaıda múmkindik bere bermeıdi.

Iá, qazirgi kezde otandyq taýarlardy qoldaný jónindegi bizdiń is-qımylymyz atústi, kóp jaǵdaıda jalǵan esepter men aqparattarǵa negizdelip keledi. Mekemelerdiń usynyp otyrǵan esepteri men aqparattarynyń dáıektiligine esh mán berilmeıdi. Kóp jaǵdaıda esep usynyldy ma, usynyldy degen toqmeıilsýmen qanaǵattanamyz. Osynyń saldarynan jańadan ashylǵan kásiporyndar óz taýarlaryn eshkimge ótkize almaı, jumysyn toqtatýǵa májbúr bolýda. Al keıbireýleri jumysyn bas­tamaı jatyp bankrotqa ushyraıdy. Iаǵnı otandyq ónimdi tutynýshylardyń otandyq ónimge degen nıetteri qulyqsyz. Onyń ornyna irgemizdegi Qytaı men Reseıden arzandaý baǵaǵa satyp ákelý pıǵyldary basym.

Qalaı aıtsaq ta, tutynýshylardyń otan­dyq ónimdi paıdalanýǵa degen yntasyn oıatý jáne arttyrý kerek. Tutyný­shy­lar úshin otandyq ónimdi paıdalaný tıim­di ári paıdaly bolýy tıis. Sonda ǵana olar ózimizdiń taýarlardy paıdalanýdan qash­paıtyn bolady. Bul úshin ne isteý kerek?

Bul máselede men eki baǵytty usyna­myn. Aldymen respýblıkamyzdaǵy bar­lyq taýar óndirýshiler óz ónim­derin taýar-alańǵa tirkep, satýdy orta­lyqtandyrý kerek. Iаǵnı keń kólemde aqparattyq ortalyq bolýy qajet. Bul taýar-alańda shyǵarylatyn taýar­lar jáne ony shyǵaratyn mekeme jó­nin­de tolyq aqparat jınaqtalyp, taýar tutynýshylarǵa usynylady. Taýar tutynýshylar esh qıyn­dyqsyz, elektrondy túrde óz­derine kerekti taýarlardy tańdap, kerek­ti ýaqytta tapsyryspen ala alady. Son­daı-aq osy taýar-alań arqyly taýar óndirý­shiler de tutynýshylar kestesine sáı­kes taýarlardy óndirý merzimin ret­tep otyrady. Bul rette taýar-alań tómen­degideı quqyqqa ıe bolý kerek:

 a) barlyq satý, satyp alý úrdisteri osy taýar-alań arqyly júrgizilip, rásim­delýi kerek jáne taýar tutynýshylardyń otandyq taýardy paıdalanǵandyǵy jónindegi esepterin rastaý;

b) taýar óndirýshilerdiń taýardyń ózindik qunyn tym qymbattatyp jiber­meý úshin taýar qunyn bekitetin komıssııa múshesi bolýy kerek;

v) naryqta otandyq jańa taýar paıda bolǵan jaǵdaıda osy taýardy smetalyq bazaǵa engizý quqyǵy berilý kerek;

g) eger qandaı da bir sebeppen taýar quny qymbattap ketken jaǵdaıda taýar-alań ǵana ony rastap, rásimdeý múmkinshiligine ıe bolý kerek.

Endigi másele taýar tutynýshylardy otandyq ónimdi paıdalanýǵa yntaly etý kerek. Ol úshin tómendegideı eki baǵytty usynamyn:

Birinshi baǵyt:

1) eger merdiger kompanııa otandyq taýardy júz paıyz qoldanǵan jaǵdaıda memlekettik satyp alý kezindegi osy ónim boıynsha únemdelgen somany qaı­taryp berý (kóp jaǵdaıda 10 paıyz). Iаǵnı bul jaǵdaıda taýar tutynýshy qa­laı­da paıda tabý úshin basqa eldiń taýaryn satyp alýdan bas tartady;

2) eger taýar tutynýshy otandyq taýardy alǵysy kelmeı, sheteldik taýardy paıdalanǵan jaǵdaıda memlekettik satyp alý kezindegi osy ónim boıynsha únemdelgen somaǵa para-par somany (kóp jaǵdaıda 10 paıyz) taýar-alań esebine aýdarady. Iаǵnı bul jaǵdaıda taýar tutynýshy tapqan paıdasynyń bir bóligimen bólisedi.

Ekinshi baǵyt:

1) eger taýar tutynýshy óz ónimin óndirý barysynda otandyq taýardy júz paıyz qoldanyp jáne ony taýar-alań arqyly dáıektegen jaǵdaıda, taýar tuty­nýshyǵa kelesi jyly, osy jy­ly bergen óniminiń 50 paıyzdyq mólsherinde ónimge tikeleı, memlekettik satyp alý zańynan tys, kelisimshart jasasý quqyǵyna ıe bolý múmkindigi berilý kerek. Bul shara da óz kezeginde otandyq ónimdi paıdalanýǵa zor yqpal etetini daýsyz.

Qazir memleketimizdiń barlyq salasynda sıfrlandyrý jumystary qarqyndy júrgizilýde. Sonyń nátıje­sinde jurttyń burynǵydaı mekemelerdi jaǵalap, uzaq-sonar kezekke turyp, ár esikke jáýteńdep júrýi azaıyp, tıisti qujattarǵa der kezinde qol jet­kizýi jeńildedi. Iаǵnı sıfrlandyrý nátı­jesiniń ekonomıkamyzǵa tıgizer áseri orasan zor ekenine eshkimniń tala­sy joq. Memlekettik satyp alý júıe­sinde de barlyq jumystar elektrondy túrde júrgizilýde, ıaǵnı sybaılas jem­qor­lyq múmkindigi tómendegen sııaqty. Degenmen bul salada barmaq basty, kóz qysty áreketter áli de bolsa jeterlik.

Osyndaı jaǵdaılardy boldyrmaý úshin tómendegideı sharalardy qarastyrǵan oryndy sııaqty. Eń aldymen memlekettik satyp alýdy bir etappen ótkizý, ıaǵnı konkýrsqa qatysqan mekemelerdiń qujattaryn bir mezgilde qarap, qazirgideı, «ana qujat joq, myna qujat joq, sony qosymsha berińiz» demeı, baryn bar, joǵyn joq dep, konkýrs qorytyndysyn shyǵaryp, jeńimpazdy bir etappen anyqtaý. Sosyn memlekettik satyp alý tásili elektrondy túrde júrgiziletindikten, satyp alý konkýrsyn kezdeısoq tańdaý tásilimen respýblıkalyq deńgeıde júrgizý. Iаǵnı bul degenimiz – bizdiń oblysymyzdaǵy konkýrstyń jeńimpazyn basqa oblys­ta anyqtaıdy. Al bizdiń mamandar, kezdeısoq tańdaý tásilimen, respýblıka aýmaǵyndaǵy ótkiziletin kez kelgen konkýrstyń qortyndysyn shyǵara alady. Al konkýrstardyń zańdy ótkizilgendigin qazirgideı respýblıkalyq monıtorıng baqylap otyrady. Bul tásil óz kezeginde el aýzynda júrgen 10 paıyzdy (nemese basqa paıyz) qurtqan bolar edi. Sebebi konkýrs jeńimpazy men konkýrs ótkizýshi arasynda eshqandaı baılanys bolmaıdy.

Endigi bir másele, bıýdjet qarjysyn ıgerý men nysandy qarjylandyrý jáne qurylysy nemese jóndeý jumystary aıaqtalǵan nysandy qabyldap alý. Bizde bıýdjet qarjysyn mindetti túrde 100 pa­ıyzǵa ıgerý úrdisi qalyptasqan. Bıýd­jet qarjysyn 100 paıyzǵa ıgerý kerek dep talaı adal, kásibı mamandar taıaq jeý­de nemese jumysyn tastap ketip qalýda.

Mundaı keleńsiz máselelerdi shekteý úshin qurylysy nemese jóndeý ju­mystary júrgiziletin nysandardy bıýdjetten qarjylandyrý tásilin ózgertý kerek. Merdiger konkýrs jeńimpazy bolyp tanylǵannan keıin tapsyrys berýshimen elektrondy túrde kelisimshartqa otyrady. Osy jasalynǵan kelisimshartpen merdiger ekinshi deńgeıli bankke baryp nysan qurylysyn júrgizýge (jóndeýge) nesıe jelisin ashady. Nesıe ashý jelisi de ekinshi deńgeıli bankter arasynda básekelestik ortaǵa aınalady. Bul jerde memleket tarapynan bankterge kelisimshart negizindegi jáne tek kelisimshartta kór­setilgen merzimde, nesıe jelilerine paıyzdyq mólsherdi shektep, 5-7 paıyzdan asyrmaýdy zańdastyrý kerek. Nesıe jelisi ashylǵan soń merdiger qurylysty kelisimshartta kórsetilgen merzimde aıaqtaýǵa ózi yntaly bolady, sebebi kelisimshart merzimi ótip ketse, nesıe berip otyrǵan bank paıyzdyq mólsherdi arttyrýǵa múmkindik alady. Jáne bir erekshelik, nysandy der kezinde jáne joǵary sapamen tapsyrýǵa merdiger men bank ekeýi múddeli bolady. Tapsyrys berýshi, ıaǵnı memlekettik organ, bıýdjet qarjysyn kelisimshartqa oraı belgilengen merzimge josparlaıdy.

Tapsyrylatyn nysan keshiktirilgen jaǵdaıda tapsyrys berýshi merdiger men bankke aıyppul sala alady jáne satyp alý qunyn tómendetý quqyǵyna ıe bolady. Sonymen qatar sapany baqylaý ınstıtýty tolyǵymen bankke ótedi. Bul jerde, aı saıynǵy (toqsan, jyl) bıýdjet qarjysyn ıgerý jaýapkershiligimen qatar, merdiger men memlekettik qyzmetker arasyndaǵy baılanys joıylyp, sybaılas jemqorlyq belgilerine tosqaýyl qoıylar edi.

Rahmanqul BAITELIEV,

«Qazaqstan Respýblıkasynyń Qurmetti qurylysshysy» tósbelgisiniń ıegeri