Birde, uly anam Qazıza Qudaıbergenqyzy (1924-2007) Almaty qalasyna, kók jasyl shyrshalary maýjyrap, qasqyr quıryq qaraǵaılary tynystaǵan, jaz aıynyń sońǵy aptasy jaıma-shýaq ótip jatqan kúnderi, shildeniń shilińgir ystyǵynda, qydyryp kelgende, úıge, asyldyń synyǵy Murat Áýezovti qonaqqa shaqyrǵan edim. Sóıtip, kópten ańsaǵan armanymdy júzege asyryp, Muhtar Áýezovtiń perzenti men "Abaı joly" roman-epopeıasynyń alǵashqy oqyrmandarynyń birin tarıhı júzdestirýdiń sáti tústi.
Sol kezdesýde anam "Abaı jolynyń" 1942-1947 jyldary shyqqan birinshi jáne ekinshi kitabyn Qarqaraly baýraıyndaǵy, Jarly ózeni irgesindegi qarapaıym qazaq aýylynyń erjetken, boıjetken jastary, azǵana danasyna qalaı kezekke turyp oqyǵandyǵy týraly aıtyp bergen edi. Sol jazdan beri birshama ýaqyt ótti. Shaharǵa joly túsken saıyn páterimdegi kóp kitaptyń ishinen "Abaı jolyn" izdep taýyp alyp, men jumystan oralǵansha, eki aıaǵyn aldyna jazyp jiberip qaıtalap oqyp otyratyn.
Bizdiń áýlettiń "Abaı jolyna" degen yqylasy erekshe edi. Qaıran anam 2007 jyly dúnıe saldy.
Áli esimde, 2015 jyly Dos aǵańa (Doshan Joljaqsynov) atqosshy bop erip, Semeı óńirine "Qunanbaıdy" kórsetýge barǵanda, qaıtar jolda qajynyń zıratyna soǵa ketken edik. Sonda, Yrǵyzbaı urpaǵy jerlengen qoryqty kórip, qatty tań qalǵan edim. Kóz aldymda qulpytastary qaraıyp, "Abaı joly" roman-epopeıasynyń qonys-qudyq, jaıylym jer, keń óris úshin jan-jaǵymen arpalysqan, atysqan-shabysqan, talasqan-tartysqan keıipkerleri, peshenesine buıyrǵan bir-bir qadaq topyraqty qushaqtap jaırap jatty.
Biz, sosyn, uly Abaıdyń basyna baryp qaıttyq. Jol boıy Muhtar Áýezovtiń kóne grek eposyndaı alyp shyǵarmasy týraly oıladyq. Qyzyq, kitapty qolǵa alsań, quryq, soıyl súıretip qyrdy shýlatqan, qıqýlap dalany dúrliktirgen, Kótibaq, Oljaı, Jigitek, Bókenshi, Borsaq dep urandata shapqan aýyldar, alashtyń aıaýly perzenti Abaı bastaǵan kúlli qaharmandary kóz aldyńda qaıtadan tirilip shyǵa keledi.
– qaǵıda (ereje) – shart (ýájip)
Teginde, til bolmysyn ózgeshelik (erekshelik) tabıǵaty turǵysynan toptaǵanda, úsh túri (tıp) bar ekenin ańǵaramyz: sýretkerlik (ızobrajenıe/opısanıe), baıandaýshylyq (povestvovanıe), túsiniktemelik (rassýjdenıe), al jazý máneri (stıl) atqaratyn qyzmetine qaraı – bes topqa bólinedi – aýyzeki til, kórkemsóz, kósemsóz (pýblısıstıkalyq), ǵylymı, resmı-iskerlik.
Sýretkerlik degenimiz belgili bir qubylysty, nárseni, kisini beıneleı otyryp, is-áreketin kórsete otyryp, qasıet-qundylyqtaryn jiktep, syryn ashý. Baıandaýshylyq – kez kelgen ýaqıǵany ótken hronologııalyq ýaqyty boıynsha tizip, áńgimeleý bolsa kerek. Túsiniktemelik – oıdyń mánin, sıpatyn ǵana emes, sebep-saldaryn da uǵyndyra bilý joly.
Bizge kórkem jazý máneri – mańyzdy, ol – ádebıet pen óner tili. Úsh bastaýy bar: lırıka (jyr, poema), drama (pesa), epos (áńgime, povest, roman).
Kórkem stıldiń muraty: avtordyń emosııasyn bildirý, oqyrmanǵa, kóńil kúıine áser etý, sezimge bóleý. Sońǵysy – atmosfera qalyptastyrý dep te atalady. Demek, stıl aftmosfera týdyrady. Bul jerde til oramdaryn (stılıstıkalyq fıgýralar, rıtorıkalyq fıgýralar, soqpaqtar) qoldana bilýdiń paıdasy kóp.
Zady, stılıstıkalyq fıgýralar (epıtet, salystyrý, perıfraz, gıperbola, lıtota) sóz áserin, jalpy, ekspressııany kúsheıte túsý maqsatynda qolanylatyn til oramdary. Bul belgiler rıtorıkalyq fıgýra – oı oramdaryna da jat emes.
Úshinshisi, ıaǵnı soqpaqtar – metafora (aýyspaly maǵynada), katahreza (sózdi, sóz tirkesterin teris qoldaný), metonımııa (basqa ataý ne sózdi aýystyryp qoldaný), sınekoha (metonımııa túri: jalpylyq ataý men jekeshelik ataý aıyrbasy), antonomasııa (belgili bir nárse ataýyn qasıetimen esimdeý) – sóılem qurǵanda asa mańyzdy ról atqarady.
Ádette, biz metafora, epıtet, frazelogızmnen basqany bilmeımiz. Kóbine, stıl kózge kórinbeı turady. Oqyǵanda baryp túsinetin kez de bolady. Baz bireýler, stıl qoltańba dep jatady. Keıde – harakterge teńeıdi. Menińshe, stıl – oılaý júıesi ne qalybynan týǵan forma. Oılaý, tolǵaný, oıdy jetkizý formasy. Is-áreketti keıipteýdiń, obrazdy músindeýdiń esebi. Qysqa jetkizesiń be, uzaq sóıleısiń be – óz erkiń. Sodan soń, joǵaryda keltirilgen oramdardy sátti paıdalana bilý sheberligi. Ol abstraktili emes, naqtyly.
Týa bitken stıl joq, stıl – izdenistiń jemisi. Stıl – sıýjetten bıik. Fabýla – oqyrmanǵa salǵan tor. Sebebi, fabýlany izdegen, sońynan ergen adam kórneki joldan adasady. Forma – ónerdiń bastaýy da, muraty da. Naq talaptan nyq senim týady.
Áýezov qazaq ádebıetine Abaı estetıkasyn ákeldi. Estetıka – stıl. Ádis-tásildiń júzege asýy. Taldap kóreıik.
Negizi, sýretkerlik – qıyn ádis, baıandaý – ońaı, biraq, qabiletti adam ekeýin de qatar meńgere alady, tabysqa jetýdiń birden-bir joly – sheberlik. Sýretker jazýshy, ádette, oqıǵany osy shaqta kórsetedi. Bul – kúrdeli ańǵar, mańdaı túzegen betimiz.
– sıýjettik jeli (kompozısııa) – mazmun (ýaqıǵalar)
Basy Qodar men Qamqa sher jutqan qandy ýaqıǵadan kúmándi, neǵaıbyl bastalatyn roman-epopeıa, alǵashqy taraýlarynan aqyrǵy betterine sheıin tartylǵan osy bir sıýjetten emin-erkin – ósip-ónip, ónip-órbip – bul drama kitaptyń sońyna qaraı, kúlli tarıhı-kórkem jaıttardy fınalǵa jetelegen, tulǵa jolyn san taraýǵa bólgen, alyp jeliniń ózine, búkil hıkaıa ıesine – bir ózekten jaryp shyqqan – túıindes, salalas, tamyrlas shejirege, túptiń túbinde, qazaq ómiriniń fonyn qalyptastyrǵan kóshpeli panoramasyna aınalady.
Túz dalany dúr silkindirgen kishkentaı bir baıan kitaptyń barlyq qalǵan bóligin alǵa tartyp, ilgeri súıretip otyrady. Báriniń bastaýynda qozǵaýshy kúsh – qos personajdyń dúdamal qylmysy tur. Bir dıspozısııadaǵy shıelenis, tarqamaǵan shymyr qalpy, birtindep ulǵaıyp, aqyry epıkalyq týyndy kólemine jetedi. Qunanbaı dala nızamy, halyq saltyn jaqtaýshy, saqtaýshy, tipti qorǵaýshy tulǵa retinde, ekeýiniń jazyqty ekendigine kózi anyq jetpese de jetkendeı sóılep (álde, qaýeset anyq pa, avtor sózinde, ýaqıǵada aıqyndyq joq, ekiudaı kúıde aıtylady), fabýlany ózgertedi, kompozısııany óz yrqyna kóndiredi, kóp jeńgende, Bójeıler ústem túskende, shyǵarma basqa sıpat alar ma edi, joq, qyraǵy, jigerli aǵa sultan tóńiregin ámirine jyǵyp, bárine kesek ustatyp, qurban jandarǵa tegis tas atqyzyp, qalyń Tobyqtyny ózine baǵyndyryp alady.
Qylmysqa qatysty etip, ortaqtastyryp, bul buıryq orasan zor bılik, nızamǵa jetkizedi.
Áýelgi prolog, bala Abaıdyń oqýdan qaıtqan sáti, Jırenshege erip, qyr kezip, tazy júgirtip, qyzyq qýǵan, raqat kórgen ańshylyǵy, bastaýdaǵy, ekiudaı sheshim qabyldaǵan jaqsy-jaısań, rýbasylar májilisinen soń, Qodar, Qamqa sahnasyna baryp jalǵanady (Jumabaıdyń Ahmet Rıza qaziretten fatýa surap kelýi), odan ozyp, burq etken aǵaıyn arazdyǵyna, quryq, soıyl súıretken túngi barymta, kúndizgi atys-shabys, eki keshtiń arasyndaǵy qaqtyǵystarǵa oraılasady, Toqmambet, Musaqul soǵysyna ulasady, jol-jónekeı Qarqaralydaǵy meshittiń ashylýyn beınelep ketedi, Shóje aqyndy sýretteıdi, qaladaǵy qystyń órnegin salady, qar jamylǵan taý-ormandy kesteleıdi, Myrzanyń Maıyr aldynda jaýapty, qaǵazdy, isti bolýyn keskindeıdi, Alshynbaı bedeli, Tinibaı aqshasynyń kúshi, ara-arasynda Jánibektegi Toǵjan Súıindik qyzynyń arý beınesin qalyptastyryp úlgeredi, Súgir, Baıdaly, Baısal, Bójeı, Qarataı, Túsip, Pusharbaı, Myrzahan, Jaqyp beıneleri belgilenedi, Yrǵyzbaı, Bókenshi, Borsaq, Jigitek, Kótibaq, Topaı, Torǵaı, Ánet, Jýantaıaq, Saq-Toǵalaq, Kókshe, Yrsaı, Myrzataı, Úrker, Jortar tárizdi, birde jýan, birde álsiz atalar atalady. Birinshi kitaptyń aıaǵynda, kári sheshe – Zere qazasy, Tákejannyń bolystyǵy, Abaıdyń barymtashylarǵa bolysqany sýretteledi. Ekinshi kitap Qunanbaıdyń qajylyqqa attanýynan bastalady. Qodar, Qamqa ólimi túzde qandaı shý shyǵarsa (dúmpýi búkil qazaq dalasyna jetýi) keshegi óktem aǵa sultannyń Mekke, Mádınaǵa sapar shegýi de sondaı dańqty jaıt.
Uly eposta jer daýy qashanda aldyńǵy orynda, quıqaly qystaý-qoryq, qora-qopsy, qonys-qudyq, pishen jaıy, maldyń órisi, tunyp turǵan kók bastaý, torǵyndaı tuma, qasqa bulaq, kók ıirim kól, qysy-jazy jaqsysyna, qalyń otyna qaraı syrǵyp, jyljyp, erte qonyp ne kesh ornap jatady.
Keıde qalyńdyq, jesir-jetim máselesi boı kórsetip qalady (Abylǵazy-Kerimbala). Qunanbaı joqta bastalǵan, bir-birin aıaýsyz qyrýǵa daıyn, qarsy turýshy eki jaq, Jigitek, Bókenshi dúrbeleńi el ishine lań salady, aǵaıyn arasyn búldiredi, beıbit, tynysh otyrǵan qońsy jurt aıaqastynan, birden, kek qýysqan dushpanǵa aınalady. Qol jıyp, top qurap, syryq, soıyl kóterip qyrda maıdan ashady. Birte-birte, usaq-usaq, aýyl mańyndaǵy, emen shoqpar, qaıyń quryq siltengen shaǵyn urystardy qoıyp, jaýlasýshylar endi jaýgershilik zamandaryndaǵydaı qara shoǵyrlanyp betpaq dala tósinde kezdesedi, qazaq soǵysynda ólim-jitim az, jaralanǵandar kóp bolady, dep jazyp edi kezinde Ǵabeń (Ǵabıt Músirepov) "Ulpan" povesinde, sol ras, epopeıadaǵy rý, ata namysyn jyrtýshylar, qorǵaýshylar, alaıda, sońyra aıbalta, kósem naıza, qaıqy qylysh ustaǵan qarýly qaqtyǵystarǵa aýysady, jýan, qalyń Qarakesek Qambar eline uzatqaly otyrǵan Kerimbalany taýyp alyp, asyǵys baratyn jerine attandyryp jiberedi. Bul shamada jylqy alýdy doǵaryp, batyr jigitter keketip-muqatýdyń eń zor túrlerine kóshedi: qorlyqty, qýlyq-sumdyqty kúsheıtý maqsatynda, jańa ádis-aılalarǵa súıenedi, qarsy jaqtyń oń jaqta otyrǵan aıaýly qyzy, ardaqty kelini barymtaǵa túse bastaıdy.
О́z qaqtyǵystarynda, aǵaıyn-týǵan arasynda bola beretin birdi-ekili soıqan, búlik, soqtyǵystarda jalańash temirden góri aǵash qarýdy jón kórgen qazaq rýlary tistenip, ashýǵa minip, janjaldy ulǵaıtyp jiberetin kezi de joq emes. Tóńireginde, bir-birine mińgesip, qatar, qalyń júrip jatqan ýaqıǵalar, qoldan jasaǵan shapqynshylyq, dúrmek aıdynynda bas qaharman beınesi jetile, tolyǵa túsedi, usaq-túıek sharýlardan úlken isterge kóshedi, epıkalyq kólem alapat qımyl-qozǵalystarǵa toly kúıinde alǵa jyljyp, ozyp otyrady, aınymaly panoramalyq ýaqyt pen keńistik aıasynda kórsetiledi.
Roman tynysy keń shyǵarma turǵysynda bir-birine baılanyp jatyr. Shynymen, kezdeısoq personaj, qyzmetsiz qaharman joq, somdalǵan ár obrazdyń atqaryp júrgen bir mindeti bar.
– epostaǵy kóshpeli qazaqtar obrazy
Áýezov qazaqty asqan dáldikpen beıneleıdi. Júzden astam qaharmandy shashyp-tógip almaı, shoqtaı jıyp, sıýjetpen birge ertip alyp júredi. Eshqaısysy joǵalmaıdy, eshbiriniń róli aýysyp ketpeıdi, birde-biriniń mindeti umytylmaıdy.
"Qaıtalanym men aıyrmashylyq" atty kitabynda: "Ýaqıǵa maǵyna týdyrady", dep qorytyndylaıdy Jıl Delez. Sonymen qatar ýaqyttyń bir shaqtyǵy týraly mańyzdy pikirlerin ortaǵa salady. Iаǵnı, ótken men keleshektiń bar ekendigine kúmán keltiredi.
Bul modernıstik ádebıetpen ushtasyp jatyr: sóz qýalaýshylyqty azaıtyp, ýaqıǵany kóbeıtý qajet. Formanyń muraty – nyǵyzdyq. Klassıkalyq proza – yqshamdalǵan ári nyǵyzdalǵan proza. Tabıǵatta eshteńesiz jaı-kúı bolmaıdy, sondyqtan, qalyptyń, túziktiń ishinde bos oryn joq.
"Abaı jolynda" ýaqıǵa kóp. Bul – modernızmniń basty sharty. Ári ýaqıǵalar ajarynyń aıqyndyǵy.
Avtor – ıntellektýal. Álem ádebıetiniń ozyq úlgilerimen jaqsy tanys. Jete oqyǵany jekelegen oqshaý obrazdar somdaǵanda, oqıǵalar keńistigin jasaǵanda, keıipkerler arasyna qarym-qatynas ornatqanda, kórinedi, Shyńǵys, Jıdebaı, Qarashoqy, Túıeórkesh, Betqudyq, Toqmambet, Musaqul sekildi qystaý-qońystar tartys, kúres, soǵys alańyna, eki jaq, qalyń qol jınap, maıdan ashqan arenaǵa aınalady.
Epopeıadaǵy, Tobyqty jaılaǵan, Naıman, Ýaq, Kereı, Syban ıemdenip otyrǵan óńir-ólkeler jaı bir el emes, bul aımaq – avtordyń ózi oılap tapqan, dúnıege ákelgen, birtutas mádenı-áleýmettik jaǵrafııalyq meken.
Qazaqtar mekeni. Jer betindegi eń sońǵy nomadtardyń biri. XX ǵasyrǵa buzyp-jaryp kirgen kentavrlar. Qazaq – áli kúnge sheıin kóshpeli. Boıynan kóshpeli eldiń qasıet-qundylyqtary ketken joq. Ishki álemi áli kúnge sheıin kóship júr. Izdeniste. Oı da, bilim de kóshpeli, sondyqtan kez kelgen qazaq – shyǵarmashylyq tulǵa, oǵan negiz – aýyz ádebıeti, poetıkalyq til, tarıhshylyǵy. Shejiresi – alyp kórkem shyǵarma. "Abaı joly" – shejireniń "rasshıfrovkasy".
Ýılıam Folkner birde, qoltańbasyn qaldyryp jatyp, aty-jóni astyna "Ioknopatofftyń jalǵyz qojaıyny" dep jazyp bergen eken.
Tegi, atalǵan shyǵarmada tórt psıhologııalyq tıptiń tórteýi de bar: roman – gýmanıtarlyq-kýltýrologııalyq pánderdiń zerttep-zerdeleý obektisine aınalýy tıis.
Qazaqy minez-qulyq, salt-dástúr, yrym-joralǵy, ádet-ǵuryp, qarym-qatynas, ázil-qaljyń, oı-pikir, tanym-túsinik... týyndy ótip bara jatqan, joıylyp bara jatqan kóshpeli qazaqtar ómiriniń eń sońǵy fotografııasy sııaqty. Sony, kóshti avtor sońynan fotoapparatqa túsirip úlgerdi.
Bul roman bolmasa, biz ata-babalarymyzdyń turmysyn, tynys-tirshiligin birtutas kúıde, dınamıkada kóre almas edik.
Áýezovtiń alyp eńbegi aqyndyq prozaǵa teńeledi. Oryndy aıtylǵan sóz, ushqyr metafora, epızodtardyń naqtylyǵy tań qaldyrady. Epostyń bir kórinisi – detaldardyń kóptigi. Alyp dúnıe alapat sıýjettik jelini damytyp otyryp, kóz aldyńa anyq panorama túzedi, ár núktesine úńilseń – naqty ýaqıǵalar, dál fıgýralar. Úlken jelige, birinshi hııakat ózegine baılanǵan kishi-kishi sıýjetter. "Fıgýry vystýpaıýt, kak obraz rechı, ı, kak obraz personaja". Mysaly, "Paradan jıylyp ta meshit bop qalqıyp turady eken".
Alǵashqy bóligi, birinshi kitap – asa nyǵyz jazylǵan dúnıe, avtor meılinshe syǵymdap jazǵan soń, týyndy shymyr tartqan, detal soıqan. Tipti, avtor jınaǵan mol deregin túgel derlik roman-epopeıaǵa syıǵyza, engize almaǵandaı kórinedi.
Klassıkalyq roman janry talaby boıynsha, sıýjettik jeli quraıtyn, búkil ýaqıǵanyń basyn biriktirip turatyn, maǵyna týǵyzatyn bas qaharman bolýy kerek. Qunanbaıdyń jasaǵan tarıhyndaı tarıhty Tákejan, Ysqaq, Shubar, tipti, kúlli Yrǵyzbaı urpaǵy jasaı almaıdy. Sondyqtan, tarazy basyn teńestiretin bir tulǵa tarıhı sahnaǵa shyǵady, ol – Abaı.
Tórt kitap eki dáýirdiń júzdesýi. Biri kúsheıe túsedi, biri álsireı beredi. Roman-epopeıanyń eń úlken qasiretti tusy bar: ol – Orazbaı, Sámenderdiń Kóshbıke qonysynda ótken saılaýda Abaıǵa qamshy kóterýi. Úshinshi tomda órshigen jaýlyq, qysastyq tórtinshi tomda jalǵasyn tabady.
"Orazbaı kúlgen joq, kúlmek túgil, jymıǵan da joq. Ospan óz tobymen áli de máz bolysyp otyr. Aqyry Dármen bar uzaq óleńdi, synshy jyrdy aıtyp boldy. Bıler toby tomsaryp, jym-jyrt otyryp qap edi. Ospan Orazbaıǵa buryldy da:
- E, baıeke, neǵyp tyjyrynyp qaldyń? Dál tóbeńnen túskeni jaqpadı-aý, á, Abaıdyń? – dep atǵy kúldi.
Orazbaı salqyn qabaqpen, túkpirli tásilin oılap qalǵandaı, ashýly sóıledi.
– Osy zaman... – dep alystan tarta bastap, – buzylady-aý! Buzylǵaly tur-aý! Sonda buzatyn sen bolasyń-aý, qajy balasy! – dep, Ospannyń basynan asa, joǵarylaı qarady.
Qasyndaǵy aılashyl, alaq bıler Orazbaıǵa emine, ısine qarap qapty.
– Búgingi ıgi jaqsyny aýylyna jıyp alyp, osylaısha basqa soq! Abyroıyn tók! Bet jyrt, ýá, perde jyrt! Balaǵa da, malshyǵa da quryq ber!...Buza ber! – qolyn bir-aq silikti.
– Ýáı, Orazbaı, ne daýyń bar!? Shyn jaqsy bolsań, saǵan aıtylǵan sóz emes. Al jaman bolsań, jańaǵy sózden ózińdi-óziń tanysań – óz obalyń ózine!... Múrdem qat! – dep, Ospan saqyldaı kúlgen-di” (Úshinshi kitap, 39-bet).
Abaı aıtady: “Orazbaı atqa minip, qarý asynyp alystan jaý izdep qaıtedi. Jaýy, anyq jaýy, Orazbaısymaqtardyń ózińde, óz ishinde. Ol – qas nadan qarańǵylyǵy ǵoı. Alysar bolsa, áni, sonysymen alyssyn da ”, (Tórtinshi kitap, 201-bet).
"Ázázil qan tilegenin tanytyp qaldy. Abaıdyń ústine esikti shalqasynan ashtyryp, attap, ekpindep Sámen kirgende, qalǵan on-on bes kisi qatarynan qarýlaryn jasyrmaı ıin tirese, suǵyna berdi. Sál seskenip, únsiz qarap qalǵan Abaıǵa Sámen týra basyp, adymdap kep, qatty sumdyq bir boqtyq aıtty. "Sońymnan qalamysyń, joqpysyń”! dep qamshymen bastan tartyp jiberdi. Sol-aq eken, Abaıdyń úlken denesi qozǵalyp turýǵa da mursha kelmedi. Soqqy jaýyp ketti. Kim ekeni belgisiz, jańaǵy kelgen toptyń ishinde, endi Abaıdy talap óltirýge aınalǵan túrdi kórip qımaǵan bireýler, Abaıdyń denesin búrkep qulaı ketkeni de boldy. Olar bireý emes, birneshe adam... Ol soqqy Abaıǵa ǵana tıgen soqqy emes, qazaqtyń halqynyń aryna soqqan sumdyq soqqy boldy." (Tórtinshi kitap, 259-bet).
Tobyqtynyń Abaıdy jaqtaǵan bóligi kek qýysamyz, elin jazaǵa, malyn qazaǵa ushyratamyz, dep dúrligedi, sonda Abaı kesigin ózi aıtyp, soıqanǵa aınalǵaly turǵan dúrbeleńdi, tutanǵaly turǵan órtti toqtatady: “Qapqan ıtten ósh alam dep men de qapsam, aýzymda ne qasıet qalady”, (Tórtinshi kitap, 265-bet)
– sal-seriler
Ekinshi kitaptyń ortasyna taman avtordyń sal-seriler shoǵyrynyń aýylǵa, toıǵa kelgenin beıneleıtin tusy bar, Abaı aýylynda júrip jatqan án, óner merekesi jalǵasa túsedi, "osy kúnderden eki aıdaı buryn Tobyqtynyń shetine kelgen Birjannyń habaryn Abaı estip, aldynan Ámirdi jibergen-di. Abaıdyń eń bir qadirles aǵasy Qudaıberdi jastaı ólgende, sodan jetim qalǵan bes balanyń ortanshysy Ámir bolatyn" (Ekinshi kitap, 68-bet).
Ol aıaýly ónerpaz tulǵanyń qasynda júrip, kóp án úırenip alady ári aǵa tapsyrmasymen elge Birjandy saldy ertip ákeledi. Abaı aýylynda eki aı jatqan ardager ánshi Tobyqty jerin tańǵajaıyp sarynǵa, jurt tamsanǵan ýázinge bóleıdi. Bul jıynda Oralbaı – Kerimbala, Bazaraly – Balbala, Ámir – Úmiteı ýaqıǵalary bastalady.
Jalpy, qazaq án óneriniń negizin qalaýshy, jańa dástúr ıesi, qaıratker jandy Abaı unatyp qalady. Birjandy aýylynan syı-sııapatymen, qurmetimen attandyryp salady. Sodan keıin, avtor el qydyryp, óner kórsetken jastar tobyn beıneleýge kóshedi.
“Kele jatqan top eki-ekiden, bir sal, bir kelinshekten moıyndaryna artysyp,qushaqtasa ándetedi. Ortada sal aǵasy ózge toptan oqshaýyraq alda keledi. eki jaǵynan eki kelinshek ıyǵyna qol asyp, qurmet etedi. Sal aǵasy ózge jigitterden jasy úlken, boıy, bitimi de kelbetti kelgen Baıtas eken. Dombyrasy da úlken, úkili, sylyrmaqty, monshaqty”, (Ekinshi kitap, 222-bet).
"Án arasynda sol dombyrasyn Baıtas aspanǵa kóterip, bulǵaq qaqtyrady. Sal aǵanyń osy belgisimen arttaǵy óńsheń ánshi, oınaqy top ózderiniń shubar ala dombyralaryn aspanǵa kóteredi", (Ekinshi kitap, 222-bet).
"Abaı men Erbolǵa asa qatty unap, qaıran qaldyrǵany: bar ánshi jıylyp bir-aq áni aıtady" (Ekinshi kitap, 222-bet).
"Saldar aýylǵa taqaı bergende, aldarynan shapqynshy bop kelgen, moıyndaryna sapy asynǵan jasaýyldary bolatyn" (Ekinshi kitap, 222-bet).
"Sany qyryqqa jetetin saldardyń jasaýyly onǵa jýyq", (Ekinshi kitap, 222-bet).
Ámirler kúıeý keletin toı ekenin bilse de, ketpeı qoıady. "Qyz ataýlynyń erkesi, sándi sulý Úmiteı uzatylmaqshy. Burynnan qaıyńdap júrgen kúıeýi – Kókshe Qarataıdyń týysy, Alataı balasy – Dútbaı" (Ekinshi kitap, 222-bet).
Serilik Qunanbaıdyń óz nemeresin sheńgeldep óltirýge áreket jasaǵanymen aıaqtalady. Aıyryp jiberýge talpynǵan Yzǵuttyǵa da, Nurǵanymǵa da qaramaıdy, birin qorqytyp, birin keýdesinen teýip qalady. Der kezinde kelip úlgergen Abaı ónerli jasty ajaldan qutqaryp qalady. Avtor Qodar, Qamqa ýaqıǵasyn eske salady: "Aýzyńda Alla sheńgelinde qan! Taǵy qan! Bulardy sharıǵat ta qosady! Bir kezek sol sharıǵat joly dep bir nahaq qan tógip eń" (Ekinshi kitap, 236-bet).
Bir májiliste jazýshy Abaı zamany men Qunanbaı zamanyn bettestiredi.
"Kópshiliktiń sózine Qunanbaı qosylyp kep, taǵy bir salmaqty dálel tastady:
– Dáýren uzaǵan saıyn, aqyr zaman belgisi aıqyndaı bermek. Adam qulqy
ózgerip, azǵyndaı túsedi. Bizdiń zamanymyz ózge-ózgeni qoıǵanda, paıǵambar zamanyna jaqynyraq. Bir taban jaqyn bolsa, ilkim artyq ta bolar. ”
Abaıdyń jaýaby bárin tań qaldyrady, tipti, shoshytyp, úrkitip tastaıdy:
– Jaqsylyq pen ıgilikke alys-jaqyn joq. Alataýdyń basy kúnge
Jaqyn, biraq basynda máńgi ketpes muz jatady. Al baýyrynda neshe túrli gúl, jemis, neshe alýan náýbetter ósedi. Jan-janýarlardyń barshasy sodan qýat alady. Sizder paıǵambarǵa Abýtalyptan jaqyn emessizder. Ol ákesi edi. Biraq, Abýtalyp kápir bolatyn, – dedi", (Birinshi kitap, 363-bet).
Men bir sáıkessizdikti baıqadym. Roman-epopeıanyń eki jerinde qajylyq sapar tórt jylǵa sozylǵany týraly jazady:
"Qunanbaı osy ótken qys aıaǵynda, tórt jylǵa taqaý úrdis, uzaq jol júrip, Meke saparynan qaıtqan edi", (Ekinshi kitap, 128-bet).
"Tórt jyl kári súıegin súıretip, shyǵanǵa baryp kelgende, adamnyń ákeletini: Ana jerde bir mola, myna jerde bir mola deý bolsa, ne degen az tabys", (Ekinshi kitap, 131-bet).
Atalǵan mejege qaıshy ekinshi bir merzim bar: "Osy qalpy Qunanbaıdyń syrty ǵana emes, úsh jyldyq minájat saparynan Qunanbaı, shynynda, ishteı, minezdeı qatty ózgerip qaıtty", (Ekinshi kitap, 129-bet).
Avtordyń óz qateligi me, álde shyǵarýshylar uqypsyzdyǵy ma, álde basqa bir aıyp pa?
- kórnek sózder
Kitaptyń tili, ustanǵan baǵyty – realıstik-romantıkalyq poetıka. Men aqyndyq proza dep baǵa berer edim. Qarańyzdar:
"Gýlep ushqan kóbelekteı kóp boıaýly, neshe alýan", (Birinshi kitap, 28-bet)...
"Ylǵı bir túrilgen qazy, tóńkerilgen jas quıryq, sary altyndaı balqyǵan jal, jelin maılar", (Birinshi kitap, 120-bet)...
"Sar dala, qońyr adyr, saı-sala, qoryq-qoınaýlarǵa ózderiniń aq ırek, sar-kidir ombylaryn, oqaptaryn, muzdaq jaltyrlaryn japqan kórinedi", (Birinshi kitap, 127-bet)
"En ólke, keń sala, mol jaılaý, quıqaly adyr, qalyń taýlardan jurt aǵyldy", (Birinshi kitap, 179-bet.)
"Sondyqtan biren-saran kóterem jylqy men aryq túıeni, nemese jalǵyz-jarym sıyrdy qoıdyń aldyna salyp, soǵan qar buzǵyzyp keledi", (Birinshi kitap, 290-bet).
"Shyndyq – halyq tilegin tapqan shyndyq bolsyn", (Úshinshi kitap, 33-bet).
Muhtar Áýezov "Abaı jolynyń" 4 kitap, "Jutta" taraýynda, 357-bet, oryssha sóılep, Abaı aldynda oǵash minez kórsetken qala balalary Jálel (Ázimbaıuly) men Nyǵmet (Kákitaı urpaǵy) Qunanbaevtar týraly hákimniń aıtqanyn aldymyzǵa keltiredi: "Kim bilsin, oqý adamdy qaıta týdyrady".
Keler zamandy anyq boljaǵan sóz. "Qaı tilde bilim alsań, sol tilge qyzmet etesiń" (Sultan Ybyraı keltirgen Mahatma Gandı lepesi).
Orys tildi qazaqtardyń qalyptasý basyn avtor Abaı zamanynan bastap kórsetedi.
- Qusbek tóre men Qalıolla О́skenbaev
Romanda Qusbek tóre jaıly shaǵyn málimet bar: "Anyǵynda, Qarqaralyǵa jańa aǵa sultan saılanǵan. Ol – buryn bir bolyp túsip qalǵan Bókeı tóreniń násili – Qusbek", (Birinshi kitap, 213-bet).
Sultandyq dáýirde el basqarǵan aǵa sultandar týraly Ahmetbek Árinuly aqsaqal "Ataqonys – Arqadaǵy shejireli Qarqaraly"(Almaty: RPBK "Dáýir", 2003) atty kitabynda tómendegideı aqpar beredi:
- Tursyn Shyńǵysuly (Jamantaı):04.1824 – 09.02.1845.
- Qusbek Táýkın:02.1845 – 1849.
- Qunanbaı О́skenbaıuly: 22.12.1849 – 31.12.1852.
- Túlik Shyńǵysuly: 1852 – 1861.
- Tursyn Shyńǵysuly: 1861-1862.
- Shalǵynbaı Birálın: 1862 –
Bul jerde Tólek Tursynuly (Ánes Saraı – 1853-1855) men Túlik Shyńǵysulyna (Ahmetbek Árinuly – 1852-1861) baılanysty málimetter bir-birine qaıshy: bir adam ba, eki bólek tulǵa ma, menińshe, Tólek esimi Túlik bop jazylyp ketken. Famılııadan da shatasqan.
Taǵy bir jaıt. Qoryta kelgende, Qusbek tóre saılanýy Qunanbaıdan buryn ba, keıin be? Áýezov kórkem týyndysynda Qusbek tóre Qunanbaıdan keıin aǵa sultan bolǵan dep jazady. Negizi, qujattar boıynsha, buryn.
Sonymen qatar, Reseıde oqyǵan, Qunanbaıdyń taǵy bir talantty balasy týraly Muqtar Áýezov eshteńe jazbaıdy, tipti, epopeıa qaharmany da emes. Ol – Qalıolla О́skenbaev. Shyǵarmada Qalıolla Qalel túrinde berilgen, jáne de Aıǵyz aýzymen aıtylady:
– "Urǵan jaqsy bolsa, erteń oqýdan keler Qalel de. Seniń sybaǵańdy berer! – dep, oryssha oqýda júrgen óziniń úlken balasy Qaleldi de esine aldy" (Birinshi kitap, 93-bet).
Abaı týraly essede Qalıolla-Qalel ǵumyrbaıanyn keńinen keltirgen edim: "Úıimde, sóreleri siresip turǵan úlken kitaphanamda, alǵysózin Muqtar Áýezov jazǵan asa bir qymbat kitabym bar. Bul – Qazaqtyń Memlekettik Kórkem ádebıet Baspasynda 1961 jyly jaryq kórgen Abaı Qunanbaıuly shyǵarmalarynyń bir tomdyq tolyq jınaǵy. Redaksııasyn qarap, túsinikterdi, jańa materıaldardy tolyqtyryp baspaǵa daıyndaǵan – Ábish Jırenshın.
Umytylyp bara jatqan esim. Nemese, qazir ǵalymdardyń ózara áńgimesinde ǵana atalatyny bolmasa, el arasynda umytylǵan nyspy.
Kitapta Abaıdyń týysy Qalıolla týraly kóp maǵlumat beriledi: "Abaıdy alǵashqy ret orystyń óner-bilimi, kitaptary men, sonaý alystaǵy Peterbýrgtaǵy, Moskvadaǵy orys ıntellıgensııasynyń salt-sana, turmysymen tanystyrǵan adam Abaıdyń óz inisi Qalıolla О́skenbaev. Qalıolla Qunanbaıdyń Aıǵyz degen báıbishesinen týǵan, erte kezden-aq ony ákesi oryssha oqýǵa beredi. Abaı elde júrgende Qalıollamen Peterbýrgke hat jazysyp, hat alysyp turady. Jazǵy demalysta elge kelgende Qalıolla astana turmysynan qoıyn-qonyshy toly kóptegen áńgimeler men kitaptar ala keletin bolǵan, osy kitaptardy únemi oqyp Qalıollamen ishteı syrlasyp, pikir alysýshy nemereles aǵaıyndarynyń ishinde zeregi Abaı bolǵan".
Ábish Jırenshın Qalıolla jaıly jetkize jazady. Biraq, bizge myna bir detaldary aıryqsha mańyzdy kórindi.
"Qalıolla eń alǵash Semeıde oqyp, ondaǵy oqýdy taýysqan soń, Ombydaǵy Shoqan oqyǵan Kadetskıı korpýske túsedi. Bul Shoqan Ýálıhanovtan soń. Ony da bitirip, kornet ofıser degen ataq alyp shyǵady. Bul tárizi 1863-69 j. mólsherinde. Budan soń Qalıolla Moskvadaǵy Pavlovskıı kavalerııskıı shkoldy bitiredi. Baǵzy bir málimetterge qaraǵanda Halel 1877-1878 jyldar orys-túrik soǵysyna qatynasady. Onda da erlik kórsetip orystyń bir generalynan alǵys alady"...
– aǵymdar (teorııa) – aqyndyq proza (erkin qalam)
Realızm talaptaryna saı qurylǵan jalpy fon, qaıratker tulǵalar jan-jaqty keıiptelip kele jatady da, jazýshy nazary Abaı obrazyna túskende, avtorlyq stıl, negizinen, birden túbegeıli ózgeredi. Kitaptyń basty keıipkeri nurlanyp shyǵa keledi. Qazaqtyń baǵyna týǵan kemeńger oıshyl beınesi essiz qoǵam, ádiletsiz top ortasynda jarqyrap kórinedi. Jerge perishte túskendeı kúı ornaıdy. Sebebi, Abaı qatysqan ár mızans-ssena ne epızod kisilikke, adamgershilik qundylyq-qasıetterge, uly izgilikterge toly, oqyǵan adam shaıyr danalyǵyna kýá, birtýarlyǵyna kez bolady.
Bir ǵana adam emes, búkil epopeıa sáýleli jannyń shýaǵyna bólenedi. Bul turǵydan Áýezovke Abaı taqyrybyna qalam tartý ońaı boldy. Hákimge degen ushan-teńiz mahabbaty jetelep otyrdy.
Biraq, ekinshi taraptan, aýyr, sebebi, Abaı – parasat, Qunanbaı – áreket, shyǵarma tek Abaı qyzmetinen tursa, oqýǵa qıyndaý bolar edi ("Eger dúnıede bári oılaǵanymyzdaı bolsa, onda esh ýaqıǵa ótpes edi", Fedor Dostoevskıı), alǵashqy kitaby – epopeıanyń eń úzdik jazylǵan tusy, barlyq ýaqıǵanyń bel ortasynda Qunanbaı júredi, ol – ýaqıǵa týdyrýshy, jańalyq jasaýshy.
Qat-qabat, birinen soń biri: ýaqıǵalar tógilip jatady, epopeıa qalyńdaı beredi. Shytyrman. Jyldam oqısyń. Birinshi kitaby qalǵan úsh kitaptyń júgin, salmaǵyn kóterip turǵandaı, "Abaı jolyn", menińshe, "Abaı joly" etken alǵashqy kitaby. Bul, árıne, metafora, jalpy, epopeıa – danyshpan týyndy. Kezinde nasıhaty oń bolǵanda, "Abaı joly" Nobel syılyǵyn tymaqpen uryp alar edi.
Men sıýjeti, qaharmandary, turmys salty jaǵynan "Abaı joly" epopeıasyn qaıtalaıtyndaı kitap kórgen emespin. Buryn-sońdy.
"Abaı joly" – nomadtar úıi týraly kitap. Kúlli adamzat tarıhynyń kóshpeli kezeńine arnalǵan eskertkish. Ol jańa ádebı teorııaǵa negiz: nomadızm tásili (fılosofııasy men jazý máneri). Iаǵnı, epıkalyq dáldik, jylqyǵa degen mahabbat, rýlyq odaq, ulttyq (halyqtyq) birlik, kóshi-qon, sheksiz keńistik, erkin ýaqyt, betpaq dala, eldi meken, qystaý-qoryq, qonys-qudyq, jaılaý, qonaqjaılyq, myrzalyq, darqandyq.
Keıde mátin sabyrlylyǵy, birqalypty atmosferasy, sóz-sóılem tynyshtyǵynan aqyndyq proza sıpatyn tanımyn. Marsel Prýst, Ivan Býnın, Mıhaıl Prıshvın eske túsedi. Bııazy tekst Muhań (Muqtar Áýezov) mineziniń ózindeı.
Shyǵarmadan realızm, natýralızm, romantızm belgilerin baıqaımyz: “Sodan soń, syrtynan qoıyp jiberip, etpetinen túsirip, basyp jatyp:
– Sen ne qylmadyń osy? Neden astyń áli osy? – dedi túıgilep otyryp. – Masqara qyp qor etkende, bylaı eteıin seni! – dep, Maıbasardy etpetinen tizerlep, saldy da, – Kók súńgi dep eń ǵoı! Má, kók súńgi! – dep, Maıbasardyń jalańashtanyp turǵan quıryǵynyń arasyna túıeniń qatqan qumalaǵyn batyryp-batyryp jiberdi.
– Namysyń bolsa, ól osy qorlyqtan, ól osy mazaqtan! – dep teýip qaldy" (Birinshi kitap, 202 bet).
Bul epızodtan realızm/natýralızm izin kóremiz. Ekeýiniń de belgisi bar. Jalpy, týyndy boıynda álem ádebıeti, tarıhy, ustyndary tunyp tur. Áýezovtiń oqyǵan-toqyǵany, kórgen-bilgeni mátinde jasyrynyp jatyr. Imperııanyń bas qalasynda turyp, qazaq jerinen qashyq, ájeptáýir ýaqyt habarsyz júrse de, oryssha ortada ómir súrgeni qalamynan bir sát bilinbeıdi.
Qalyptasý jyldary kóshpeli otbasynda ótken qyr balasy, "Abaı jolyn" qalyptaǵanda óz balalyq shaǵy jaıly taqyrypqa qalam tartyp otyr.
"Abaı jolynda" dáldiktiń tereńdigi keremet. Dál detal, naq sóz oqyrman óz basynan keshkendeı kúıge ushyratady. "Effekt prısýtstvııa".
Sońǵy eki-úsh ǵasyrdyń kóleminde qalyptasqan irgeli túsinik-tanymdar yqpal-áserin, túrli aǵymdar sıpatyn, ádis-tásilderin oqshaýlaı alamyz.
Shyǵarmada modernıstik kózqaras bar. Ol – jıi qoldanylǵan sımvolızm. Belgiler. Mysaly, "Áke jaǵynan ekinshi ret kisi kelipti jáne jumystar tusynda, aýyr buıryqpen júretin Jaqyp kelipti. Osal belgi emes. Teginde, aýyl-aımaq bolsyn, aǵaıyn ortasy bolsyn, Qunanbaıdyń sálemderin árqashan jibergen kisilerine qaraı, salmaqtap tanıtyn. Mysaly, alyp kel, aıdap kel! degendeı buıryq bolsa, ol Qarabas, Qamysbaı sııaqty atshabarlar túrinde keledi. Aıtyp, bildirip kel, dese, Yzǵutty, Maıbasar bop keledi, Uǵyndyr da, baǵyndyr! dese, jorǵa Jumabaı pishindes bolady. Keıde ondaı sálemmen Qudaıberdi, Abaı da júrip qoıatyn. Qorqytyp, yzǵar tastap, úıirip kel dese, osy Jaqyp shyǵady. Ol biraq rýlar arasyndaǵy keleli sózge, irgeli keńeske júretin. Al is, tipti, úlken bop, kóp elmen qarjasatyn kez bolsa, ondaıda Qarataı shyǵady", (Birinshi kitap, 296 bet).
"Osydan soń aqsha sandyǵynyń aýzy ashylyp, Maıyryń topsasy da bosaı bastaǵan" (214 bet).
Romantızm. Abaı men Toǵjan kezdesýi jaıly: "Shyn saǵynyshty, yntyq jandar bop uǵysty" (223 , bet).
Bul romannyń ózi realıstik turǵyda jazylsa da, Abaıǵa kelgende romantızm alǵa shyǵa beredi.
Avtor bas qaharmanǵa qapyda kóleńke túsirip almaıyn dep jazǵanyna asa sergek, uqypty, muqııat qaraıdy. Qamqor. Kezdeısoqta kir juǵyp, qapylysta kúıe jaǵylyp, jópeldemede shań-tozań tıip, móldir obrazdyń ardaqty beınesin bylǵap almaýy kerek. Aq kúıinde, taza qalpynda fınalǵa jetkizýi tıis. Únemi qyraǵy, janashyr. Kitabyna qujatyndaı qaraǵan tárizdi. Abaı obrazyna qylaýdaı qııanat jasaǵysy kelmeıdi. Minez-qulqyn, sheshen sózin, taýyp aıtqan baılamyn asa bir romantıkalyq tebirenispen jyrlap otyrady.
Mundaı stıl Muhtar Áýezovtiń mıssııasynan týyndaıdy. Ol ádebı obrazben qatar ult ustazy, qazaq kemeńgeri, uly Abaıdyń tarıhı tulǵasyn somdap jatyr. Qazaqqa sózin tyńdap, baılamyna toqtaıtyn, myń jylda bir týatyn alyp perzentin tanytyp, túsindirip ketýi qajet.
– máner (stıl) – mátin (tańba)
Áýezov tili – kóp zerttelgen taqyryptyń biri, biraq, jazý máneri, bizdiń túsinigimizdegi stıl, jete zerdelengen joq. Árıne, súbeli eńbekter, kúrdeli ǵylymı týyndylar barshylyq. Biraq, modernızm (ımpressıonızm, fýtýrızm, akmeızm, dadaızm, sımvolızm), turǵysynan, absýrd/sana aǵysy taqyryptarymen qatty áýestengen, Djeıms Djoıs, Marsel Prýst, Frans Kafka negizin qalaǵan aǵymdar talaptary turǵysynan óz deńgeıinde qarastyrylmady. Tipti, pozıtıvızm, strýktýralızm, qurylymdyq lıngvıstıka, ekzıstensıalızm, germenevtıka, jańa roman teorııasy, postmodernızm, avtofıkshn aıasynda, bir ǵasyrǵa jýyq merzim ishinde taldanyp ta úlgermedi.
Ǵylymı teorııalyq jumystarda Áýezovti maqtaý kóp, biraq, ókinishke qaraı, tereń qoparǵan, qyrtysyn aqtarǵan, arhetıptik kóshpeli sanasyn, qurylymyn, qasıetin ashqan talpynystar kemde kem.
Birde, Iran-Ǵaıyp: "Áýezov jeńil oqylady, sebebi, óziń jazyp otyrǵandaı oqısyń" degeni esimde.
О́te myqty baǵa. Demek, bul másele bizge shyǵarma kóshpeli eldiń kórkem tilinde minsiz jazylǵanynan aıǵaq beredi. Ári qazaqtyń aýyzeki tili asa joǵary poetıkalyq deńgeıde ekendigin bildiredi.
Qazaq tili tunǵan metafora. Obrazdy oılaý júıesi túsinikterdi keń túsinýge jol ashady, sondyqtan, qazaq sózinde sınonım kóp, bir oıdy birneshe sınonım beıneleıdi.
Áýezov adamnyń jaı-kúıin, psıhologııasyn, minez-qulqyn ádemi sýretteıdi, atmosferany sumdyq jasaıdy.
Bir baıqaǵanym, birdi-ekili epızodtarda bolmasa, jalpy, tabıǵatty Áýezov uzaq sýretteıdi degen ádebı ortada qalyptasqan turaqty pikir – jalǵan sóz. Tań aldyn, qys mezgilin, saı-salany qýalaǵan qalyń qaý, bitik shóp, kók shalǵyndy qysqa-qysqa keıiptep qaıyryp ótedi. Sóılemi uzyn emes, sholaq ta emes, kóz súrinbeıdi, oqyrman jyldam damyǵan ýaqıǵalarǵa áreń úlgerip otyrady.
Keıipker áreketteri anyq, birine biri jalǵasty. Avtor – atmosfera jasaýdyń sheberi.
Qajet jerinde qara bultty qaptatady, qara aspandy tóndirip jiberedi, jarqyratyp Kúndi ákelip tas tóbege ilip qoıady, besinde qulatady, eleń-alańda atyrady. Barymta-qarymta, rý-taıpa aralyq tartystar, saqara maýsymdary, májilister, tegis asa nanymdy beınelenedi.
– atmosfera (ahýal) – ýázin (saryn)
Ádette, shyǵarma atmosferasynyń qalyptasqany nátıjesinde, sıýjet jelisi, ýaqıǵalar kórinisi, tylsym dúnıeniń mylqaý dybysy, personajdar úni, álem sezimdiligi, eki nárseniń bir-birine tıgeni, qajaǵany, daryǵany kúsheıe túsedi.
Tynyshtyqta balyqtyń sholp etkeni, daýystyń tún jaryp shyqqany, alakóleńke poıyzda sońǵy beketten mingen eki jolaýshynyń qarańǵyda kúbirlesip sóılesip otyrǵany nemese shýly bazar, kisi toly aıaldamalar, ári-beri aǵylyp jatqan avtomobılder nópiri, bári atmosfera quraıdy.
Úshólshemdi álemde ómir súrgen adam balasy úshólshemdi áserge bólene alady: kóredi, estıdi, sezedi.
Árıne, asyra siltep, búldirip te tastamaý kerek, ekinshi jaǵynan, bir-birine qaıshy da kelmeýi tıis.
Menińshe, atmosfera týǵyzatyn nárseler – jyl maýsymdary, aýa raıy, jergilikti tabıǵat, qalyptasqan jaǵdaı, qaharmandar qarym-qatynasy, bas keıipkerlerdiń bastan keship jatqany.
"Abaı jolynda" joǵaryda keltirilgen jaıttardyń bári bar. Árqaısysy bir-bir qalyń roman (380-430 bet) júgin kóterip turǵan epopeıanyń tórt kitabynyń tórteýi de kemeńgerdiń laboratorııasynan, sheberdiń qolynan shyqqan kemel dúnıeler.
Álbette, jan keshti avtor beınet kórdi, azap shekti, on bes jyl boıy, jalpy sany 1500-1600 betteı bolatyn, shyǵarma jazý ońaı emes.
Raqattan óner týmaıdy, ol – qashanda beınet.
– pafos (jorta) – falsh (jalǵan)
Ertede pafos shyǵarmaǵa erekshe shabyt, qaırat-kúsh beretin emosııalyq kóńil kúı edi. Kórkem týyndy kótergen kún tártibi, alǵa tartqan ıdeıasy pafostan kórinetin.
Bertin kele, pafostyń tabıǵaty tereńirek ashyldy. Pafos kórkemdikten góri, nasıhatqa jaqyn. Búgingi ádebıet – óner órisin taryltatyn ıdeologııadan bas tartqan ádebıet. О́nerdiń maqsaty – estetıkalyq kemeldilik, túbinde ol etıkalyq ımperatıvke ulasady. Bir ǵana maksımým bar: elge, ultqa, adamzatqa qyzmet. Kisilik – máńgilik taqyryp. Jarııa úgit, ashyq nasıhat óner muratyna qaıshy, jalqydan jalpy týýy tıis.
Roman-epopeıa – hákim atyn ardaqtaǵan týyndy, aqyn jaqtaǵan ádilet pen aqıqatty ashqan shyǵarma.
Tórtinshi kitaptyń sońǵy taraýy aıaqtalýy, tipti, tamasha, úzdik eýropalyq (amerıkalyq) klassıkalyq roman dárejesinde, (úlgisinde) aıaqtalady: "Maǵashtyń qyrqyn berip bolǵan kúnniń erteńinde Abaı jáne qaza tapty. Uly keýdeniń ystyq demi toqtaldy. Shól dalany jaryp shyqqan darııadaı, ıgilik ómir úzildi. Sonaý bir shaqta tasty taqyr, jaltyr bıik basyna jalǵyz shyqqan, záýlim ósken alyp shynar qulady. О́mirden Abaı ketti".
Eshqandaı pafos joq, sonysymen asa qaıǵyly, azapty, qasiretti. Tómende salystyrý maqsatynda, tórt úzdik avtordyń fınal-mátiniń alǵa tartyp otyrmyz.
(Hemıngýeı, "Shal men teńiz": "Starık snova spal. I emý snılıs lvy", "Qosh bol, maıdan": "On ýshel v dojd",
Markes, "Júz jyldyq jalǵyzdyq": "... gorod býdet snesen, ýraganom ı stert ız pamıatı lıýdeı, v tý samýıý mınýtý kogda Aýrelıano Vavılonıa zakonchıt chtenıe pergamenta, ı chto vse napısannoe v nıh nepovtorımo otnyne ı navekı, ıbo vetvıam roda, prıgovorennogo k sta godam odınochestva, ne dano povtorıtsıa na zemle",
Folkner, "Menshik úı": "kak te, prekrasnye, blıstatelnye, gordye ı smelye, te, chto tam, na samoı vershıne, sredı sııaıýshıh vıdenıı ı snov, stalı vehamı dolgoı letopısı chelovechestva, – Eleny ı epıskopy, korolı ı angely-ızgnanııa, nadmennye ı nepokornye serafımy",
Knýt Gamsýn, "Ashtyq": "Kogda my vyshlı vo ford, ıa razognýl spıný, ves vzmokshıı ot slabostı, volnenıı, vglıadelsıa v bereg ı prostılsıa nakones s gorodom Hrıstıanıeı, gde v oknah povsıýdý ýje zajglıs ıarkıe ognı.").
Biraq, sońynan keltirilgen úsh jarym bettik epılog "báriniń sánin ketirip" tur: sovettik qosymsha ekeni birden baıqalady. Eki fınal, bir pafos paıda bolady. Tekst ashylady (Dármen sózinde).
"Abaıdyń jańa bir týysyn qabyl alyp otyrǵan halyq-ata, halyq-ana osy edi"... atalǵan epılogty shyǵarmanyń baılaýy, kúrmeýi turǵysynda, negizgi kórkem mátinge jalǵaýdy doǵaryp, epopeıadan tys ornalastyrsa qaıtedi, dep topshylap ta qoıamyn, menińshe, onyń orny – “Túsiniktemede”. Buny qatardaǵy bir pikir turǵysynda, talap emes, tileýqor kóńildiń rııasyz usynysy retinde tanýymyz shart. Kózqaras. Biraq, danyshpan qolynan shyqqan kemel dúnıeni túzetýge, ózgertýge qandaı haqymyz bar.
Qyrda, saqara jazyǵynda álemdik nomadtar kóshi toqtaǵan jyldary jazyla bastaǵan "Abaı joly" roman-epopeıasy turǵanda, alyp tarıhymyzdyń asa bir mańyzdy bóliginiń ozyq úlgisi – kóshpeli kezeń mádenıetin (kýltýra) órkenıettik (sıvılızasııa) adamzat áste umytpaýy tıis.
