«Joǵalǵan urpaq»

Olardy qaýipti ortadan qalaı qaıtarýǵa bolady?

Din – Jaratýshy men adam arasyn jaqyndastyrýshy hám baılanys­tyrýshy ilim. Desek te: «Biz shyn qulshylyq qylýdyń mánisin bilemiz be?», «Qudaı joly uǵymyn sana túkpirine qanshalyqty ornyqtyra alyp júrmiz?», «Shyn ǵıbadat uǵymyn qanshalyqty túısine aldyq?», «Dinimizdi sharıǵattyń tar sheńberinde qarastyrý arqyly ımanymyz ben rýhanı tinimizdi álsiretip almadyq pa?» degen saýaldardyń kóp kókeıinde týyndaıtyny belgili. Árıne, dúnıe keńistigin sharpyǵan rýhanı jáne dinı daǵdarys, onyń qazaq qoǵamyn aınalyp ótpeýi, dinı ahýal tóńiregindegi shıelenisterdiń beleń alýy, jurttyń jat dinı aǵymdardyń ıirimine tartylǵan jastarǵa: «Bularǵa ózi ne jetpeıdi?» dep alań kóńilmen qaraýy osy tektes saýaldardyń boı kóterýine, ıslamnyń rýhanı álemine tereńdep barýdyń el ishinde kemshin túsip jatqanyna, endeshe, buǵan «júrek kózimen» qaıta qaraýdyń mezgili jetkenine túrtki bolýda.

Olardy qaýipti ortadan qalaı qaıtarýǵa bolady?

Din – Jaratýshy men adam arasyn jaqyndastyrýshy hám baılanys­tyrýshy ilim. Desek te: «Biz shyn qulshylyq qylýdyń mánisin bilemiz be?», «Qudaı joly uǵymyn sana túkpirine qanshalyqty ornyqtyra alyp júrmiz?», «Shyn ǵıbadat uǵymyn qanshalyqty túısine aldyq?», «Dinimizdi sharıǵattyń tar sheńberinde qarastyrý arqyly ımanymyz ben rýhanı tinimizdi álsiretip almadyq pa?» degen saýaldardyń kóp kókeıinde týyndaıtyny belgili. Árıne, dúnıe keńistigin sharpyǵan rýhanı jáne dinı daǵdarys, onyń qazaq qoǵamyn aınalyp ótpeýi, dinı ahýal tóńiregindegi shıelenisterdiń beleń alýy, jurttyń jat dinı aǵymdardyń ıirimine tartylǵan jastarǵa: «Bularǵa ózi ne jetpeıdi?» dep alań kóńilmen qaraýy osy tektes saýaldardyń boı kóterýine, ıslamnyń rýhanı álemine tereńdep barýdyń el ishinde kemshin túsip jatqanyna, endeshe, buǵan «júrek kózimen» qaıta qaraýdyń mezgili jetkenine túrtki bolýda.

Búginde álem qubylmaly ári terbelmeli kúıdi basynan keship tur. Qazaq qoǵamynyń da dúnıe keńistigin sharpyǵan dál osyndaı dinı-rýhanı daǵdarystan alshaq kete almaıtyny túsinikti. Sondyqtan, el ishinde ıslamdy belgili bir hadıster men aıattar aıasynda túsindirmek bolǵan, týra joldan adasyp, aqyr aıaǵynda «basyn qaı jarǵa soǵaryn bilmeı daǵdarǵan» jandardyń kezdesýi biz úshin tańsyq bolýdan, ıa tańdanys týdyrýdan qaldy. Osy oraıda, shynymen de, «olarǵa ne jetpeıdi?» degen saýaldyń týyndary anyq. Árıne, buǵan bir sózben, ımanymyz ben rýhanı tinimizdiń álsireýinen dep jaýap berýge de bolady. Biraq, bul máseleniń «kúrdelený baǵytyna» qaraı damyp bara jatqanyn kórip, ásiredinshildik kórinisterge úrke qaraýymyzǵa túrtki bol­ǵan mundaı jaıttardyń ıirimi san-salaly, al tamyry tereńde jatqanyn ańǵaramyz.

Al aǵa býyn ókilderiniń jat ilimderdiń jeteginde ketken jastardyń dinı kózqarastaryn uǵyna almaı, bas shaıqaýynyń syry nede? Adasqan aǵym­dar­ǵa elikken, ózderi de ada­sý­shy­lyqqa boı aldyrǵan jandardy qalypty ortaǵa qalaı qaıtarýǵa bolady? Bul ótken ǵasyrda Batys áleminde paıda bolǵan «joǵalǵan urpaq» uǵymyn eske salmaı ma? Biz lańkestik aǵymdarǵa boı al­dyr­ǵan jastarǵa qatysty týyndaǵan osyndaı saýaldarymyzdy Din isteri agenttiginiń «Din máseleleri jónindegi ǵylymı-zertteý jáne taldaý ortalyǵynyń» jetekshi ǵylymı qyzmetkeri, belgili abaıtanýshy Asan Omarovqa qoıyp kórgen edik. Ol bolmys-baǵdary kúmándi uıymdarǵa tartylǵan jastar Batystyń «joǵalǵan urpaq» uǵymyn rasymen eske salatynyn aıta kele, buǵan qatysty óz oı-paıymyn bylaısha jetkizdi: «Joǵalǵan urpaq» uǵymy birinshi dúnıejúzilik soǵystan keıingi Batys qoǵamynda dú­nıege keldi. О́ıtkeni, qalypty ómirdiń oıran-botqasy shyqty – búkil Eýropa eshqandaı ma­ǵynasy joq soǵys órtine orandy. Materıaldyq kúızeliske buryn-sońdy bolmaǵan oı-sananyń tentireýi qosyldy – bul Eýropa elderin «kommýnızm elesi» kezgen, ateıstik ıdeıalar asqynǵan kez edi. О́miri oıpyl-toıpyl ýaqytqa tap kelgen bútindeı bir urpaq osylaısha «joǵalǵan» bolatyn».

A.Omarovtyń aıtýynsha,­ bizdiń qoǵamdaǵy mundaı sıpattaǵy túıtkilderdiń paıda bolýyna belgili bir jaıttar túrtki bolǵan. «Qudaı alasapy­ran dáýirde ómir súrýden saqta» demekshi, Keńes Odaǵy ydyraǵan 90-jyldar qy­zyl ımperııa quramynda bol­ǵan eshbir halyqqa ońaıǵa soqpaǵany haq. Dástúrli qo­ǵamǵa tán ar-adamgershilik uǵymdaryn tek paıda tabýǵa jantalasa umtylǵan jyrtqysh, jabaıy kapıtalızm aıaǵymen taptap ótti. Meıirim, izgilik, adamgershilik qasıetter syrtqa tebildi. Beınelep aıtqanda, aqshany áke, saýdany sheshe degizgen jáne kedeı baı bolsam, baı qudaı bolsam deıtin jańa ıdeologııa qalyptasty. Bul jaǵdaıda soıyldyń ushy sanasy tolysyp úlgermegen jas urpaqqa tıetini, aýyrdyń astynda solardyń qalatyny óz-ózinen túsinikti ǵoı», deıdi bul týrasynda A.Omarov. Onyń pikirinshe, dúdámal aǵymdarǵa boı aldyratyndardyń keıingi tolqynnyń arasynda jıi ushy­rasatyny – osynyń kóri­nisi. Bul rette ol: «Sol jas býynnyń bárine topyraq sha­shýdan aýlaqpyz, biraq baı­qap otyrsaq, ómir jolyn taba almaǵandar, baǵytynan adas­qandar artqy tolqyn iniler arasynda kóbirek sııaqtanady da turady. Keıbiri baılyqqa qunyqty, keıbiri talantyn tárk etip, ómirden túńildi, talaıy túrmege toǵytyldy, jat dinı aǵymǵa arbalǵandary qanshama degendeı, ómir shyndyǵynda janshylǵan, taptalǵan taǵ­dyr­lar tym kóptigin kózi barlar ózderi de kóredi. Ásiredinshildik, sýısıd, nekeden ajyrasýdyń kóbeıe túsýi de osy­nyń kórinisteri. Demek, «jo­ǵalǵan urpaq» tirkesi aınalymǵa enýge, ómir súrýge quqyly sııaqty», deıdi.

Al bizdiń adasqan aǵymdar­dyń qarmaǵyna ilinip, óz sanalaryn ýlaǵan jastardy qaýipti ortadan qalaı qaıtarýǵa bolady degen saýalymyzǵa ol: «Meniń bilýimde, qatygez ýa­qyt­tyń «qurbany» bolǵan, qazirgi jastary 25-35 araly­ǵyn­daǵy urpaqqa qoǵam tarapynan túsinýshilikpen qa­raý­shylyq jetispeı keledi. Uly Abaıdyń: «Adam balasyn zaman ósiredi, kimde-kim jaman bolsa, zamandasynyń bári vınovat», degen ulaǵatyn eskerip, tilge tıek etilgen joǵalǵan urpaǵymyzdy qamqorlyqqa alý, olarǵa kezinde almaǵan jan jylýyn jetkizý qoǵamnyń úlken boryshy dep oılaımyn», dep jaýap berdi.

Sonymen, Paıǵambarymyz­dyń: «Esh nársege, tipti, dinge de shekten tys berilmeńder. Sizderden buryn ótken kóp qaýym dinge shekten tys be­rilgendikten, ókinishte qalǵan», degen hadısin Qurandy «teris oqıtyn» jastardyń sanasy­na qalaı quıýǵa bolady? «Biz senderdi orta joldy usta­na­tyn qaýym qyldyq…», degen qasıetti Quran Kárimniń sanamyzǵa sáýle quıatyn taǵy bir aıatyn túısigimizben qan­shalyqty túsine alyp júrmiz? Bul saýaldardyń barlyǵyna jaýap izdeý, eń aldymen, qo­ǵam­dy rýhanı saýyqtyrý úshin qajet.

Osy oraıda, dinı sanany qaýiptiń túr-túrinen qorǵaý men onyń aldyn alýdyń jol­dary kóp jaǵdaıda qaza­qy dúnıetanymǵa, uly oı­shyl­dardyń ilimderimen sýsyndaýǵa da baılanysty ekenin esten shyǵarmaǵan jón. Máselen, naǵyz asyldyń jasyq dúnıemen almastyrylýy, dinı ári rýhanı ilim men tanymda qandaı da bolmasyn aýytqýlar men adasýlardyń oryn alýy, shyn din men shataq dinniń arajigin aıyrý týrasynda Shákárim qajynyń «Týra jolda qaıǵy turmas» degen óleńinde jaqsy aıtylǵan:

«Taza aqylmen tappaǵan din

Shyn din emes – jyndylyq.

Qarmalaǵan bir soqyrsyń,

О́lgen oı men kóz, qulaq», –

dese taǵy birde:

«Taza dinniń shyn negizin,

Ustaǵan bir pende joq,

Dúnıe tolǵan kóp shataq din,

Bári birdeı shatpyraq», –

deıdi Shákárim.

Bul jaıly óz qara sózderinde Abaı da az aıtpaǵan. Oıshyl­dyń ımandy álsiretpeý, ǵı­badat qylý, qulshylyq etý, pen­deniń týra joly syndy máselelerdi syn elegi men oı­ súzgisinen ótkizip, «Qudaı joly», «taza musylman», «to­lyq adam» uǵymdarynyń má­nisine tereńdep barýy – osy­nyń aıǵaǵy. Máselen, Abaı: «Eger ne túrli bolsa da, ıa dú­nıeńnen, ıa aqylyńnan, ıa ma­lyńnan ǵadalet-shapaǵat sekildi bireýlerge jaqsylyq tıgizbek maqsatyń bolsa, ol jol – Qudaıdyń joly», dep túsindiredi. Sondaı-aq, Abaı: «Raqymdylyq, meıirbandylyq, ártúrli iste adam balasyn óz baýyrym dep, ózińe oılaǵandaı olarǵa da bolsa ıgi edi demek, bular – júrektiń isi», dep «tiri adamnyń júrekten aıaýly jeri joq» degendi sanaǵa sáýle retinde quıady. Aıat-hadısterde de: «Adamnyń eń jaqsysy – ózgelerge paıdasy kóp tıgen adam», ıa bolmasa «Eshkimge jamandyq jasama, ózińe de eshkimniń jamandyq jasaýyna jol berme», dep kórsetilýi – baǵyt-baǵdary bulyńǵyr, maqsat-múddesi kómeski aǵymdardyń jeteginde ketken, «bulyńǵyr álemde» ómir súrip júrgen jastarǵa oı salar-aq dúnıeler. Sebebi, Ál-Ǵymran súresi, 140-aıatta da: «Alla zalymdardy súımeıdi», delingen emes pe?!

Endeshe, qoǵamdy rýhanı jaǵynan saýyqtyrý ýaqyt ta­laby týyndatyp otyrǵan máselege aınaldy. Bul rette, qazaq jerinen tamyr tart­qysy kelgen bolmysy jat dinsymaqtardyń taralý úrdi­si­ne belgili bir deńgeıde shek­teý qoıý, din aınalasynda qordalanǵan túıinderdi tar­qatý maqsatynda belgili bir jumystardyń basy qaıy­rylǵanyn aıtpaı ketýge bolmas. Máselen, tıisti ózgeristermen tolyqqan «Dinı qyzmet jáne dinı birlestikter týraly» jańa Zań qabyldanǵannan keıin, osy zańnyń talap-erejesine sáıkes, ótken jyldyń qazan aıynda 4,5 myń dinı birlestikti qaıta tirkeýden ótkizý jumystary júrgizildi. «Dinı birlestikterdi qaıta tirkeýden ótkizý» deý bir qaraǵanda ońaı atqarylar sharýa, aıtar aýyzǵa jeńil sóz bolyp kórinýi múmkin. Desek te, ol áli kúrdeli de qaýyrt ju­mystardy qajet etetinin sala mamandary túsinip otyr. Olardyń aıtýynsha, qazirgi tańda Qazaqstandaǵy konfessııalardy jikteý júıesi edáýir jetildirilgen. Eger Din isteri agenttiginiń málimetine súıener bolsaq, búginde konfessııalardyń naqty sany 46 emes, 17. Alǵashqyda 4,5 myń bolǵan dinı birlestiktiń ornynda 3088 dinı birlestik pen olardyń fılıaldary qalǵan. Al tirkelgen dinı birlestikterdiń sany jaǵynan ıslam dini – 72 paıyzdy, pravoslavıe – 9 paıyzdy, katolıktik – 3 paıyzdy, protestanttyq – 14 paıyzdy, al qalǵan konfessııalar 2 paıyzdy quraǵan.

 Árıne, bir qaraǵanda dinı birlestikterdi retteý men júıeleý maqsatynda jasalǵan jumys az emes sekildi. Desek te, shetelden kelip, qoǵamdyq sanaǵa iritki salýy yqtımal túrli dinı aǵymdardyń baqy­laýsyz enýine tosqaýyl qoıý, dástúrli emes konfessııalar men teris pıǵyldy dinı bir­lestikterdiń sanyn azaıtý, olar­dyń tamyryn kesý úshin bul baǵyttaǵy jumystardy áli de jandandyra túsý qajet. Sebebi, ımany jarym, dinı saýaty tómen jastar teris aǵymdardyń tuzaǵyna ońaı iligetini belgili. Ondaı jastar Hanafı mazhabyn ustanatyn halyqtyń san ǵasyrlyq ózine tán dástúrlerin teriske shyǵarýdy maqsat tutady. О́ıtkeni, jastardyń arasynda dinimiz ben ulttyq qundylyqtardy bir-birine qarsy qoıý úderisi beleń alýda. Ondaı jastardyń ustanymdary jekelegen Quran aıattary men hadısterge negizdelýimen qaýipti bolyp tur. Bir ǵana mysal: takfırshiler bes ýaqyt namaz oqymaǵan adamdardyń barlyǵyn kápirler dep uqtyrsa, salafııa aǵymyna tartylǵan jas­tar qaıtys bolǵan adamdardyń basyna zııarat qylý, áýlıelerdi qurmetteý, belgili bir salt-dástúrlerdi ustaný sııaqty áreketterdi kúná dep uǵyp, ulttyq qundylyqtarymyzǵa óz kesirin tıgizýde. Bul rette, dindi betperde retinde paıdalanyp, teris pıǵyldaryn júzege asyryp júrgen, dinı saýaty tómen jastardy «óz qamqorlyǵyna alǵan» aǵymdardyń álemdik deńgeıdegi belgili bir saıası kúshterdiń «saıası jobasyna» aınalǵanyn da ańǵarý qıyn emes.

Máselen, sońǵy ýaqytta din salasynyń mamandary jas­tardyń shetelderdegi teo­lo­gııalyq oqý oryndarynda bilim alý tetikterin retteý qa­jettigine de aıryqsha mán berýde. Muny jastardyń «saıa­sı jobanyń sýbektisine» aınalýynyń aldyn alýdan týǵan oı dep te túsingen jón. Sebebi, mamandardyń paıymynsha, keıbir sheteldik oqý oryndarynyń ustanǵan kóz­qarastary men ondaǵy «tálim beretin ustazdardyń» pikir­leri ıslamnyń dástúrli Hanafı mazhabyna kereǵar kelýi múmkin. Árıne, sheteldiń shyn mánisindegi teologııalyq oqý oryndarynda dinı saýat ashýdyń mańyzdylyǵy men qajettigin eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Alaıda, shetelge ketken jastar baǵdary kúmándi, pıǵyly teris, belgili bir múddeni ǵana kózdep, bir­jaqty bilim beretin dinı oqý oryndarynyń qarmaǵyna ilinip, «týra jol» dep adasyp, «shahıdtik» ıdeıanyń qaq­panynda qalmasyna kim kepil?! Sol sekildi ınternet jelilerinde tarap, jurtqa úreı týǵyzǵan «Sırııaǵa attanǵan qazaqtar» týraly aqparat áli de zertteı, zerdeleı túsýdi qajet etýde. Álbette, qaı óńirden, qansha adamnyń shyqqanyn anyqtaý – quqyq qorǵaý organdarynyń máselesi. Desek te, buǵan ınternet arqyly beleń alǵan ekstremıstik sıpattaǵy aqparattardyń áseri baryn umytpaǵan jón. Sebebi, ol jastardyń basym bóligi ǵalamtor jelisi arqyly málimet alyp, ýaǵyzshysymaqtardyń dáristerin tyńdap, solardyń jeteginde ketken azamattar da bolýy múmkin.

Sondyqtan, kózqarastary «Qudaı – bir, Quran – shyn, Paıǵambar – haq» delinetin ımannyń úsh tuǵyryna múldem kereǵar keletin jastardyń aldymen ózine qııanat jasaıtyn, keıin tóńiregine qaýip tóndiretin ásiredinshildik áreketteri qoǵam bolyp oılanýdy qajet etedi.

Láıla EDILQYZY,

«Egemen Qazaqstan».