Dalanyń dara dúldúli

Qazaq halqy óz mádenıet tarıhynda uly oqıǵalar men áıgili esimderdi, tarıhı tulǵalardy eshqashan esten shyǵarǵan emes. Olar jaıly el aýzynda ańyz-áńgimeler, kóptegen derekter qalyp otyrǵan. О́mir shyndyǵyn, qoǵam shyndyǵyn aıqyn tanytýda kórkem ádebıettiń orny aıryqsha. Tarıhı taqyrypta oı qozǵap, qazaq eliniń, qazaq ultynyń ár ǵasyrda árqıly taǵdyr keshken aqtańdaq, birtýar tulǵalardyń el tarıhyndaǵy ornyna baǵa bergen, olardyń kúrdeli beınesin kórkemdik turǵydan jınaqtaǵan qalamgerler qazaq prozasy men poe­zııasyn jańa qyrynan tanytty.

Qazaq halqy óz mádenıet tarıhynda uly oqıǵalar men áıgili esimderdi, tarıhı tulǵalardy eshqashan esten shyǵarǵan emes. Olar jaıly el aýzynda ańyz-áńgimeler, kóptegen derekter qalyp otyrǵan. О́mir shyndyǵyn, qoǵam shyndyǵyn aıqyn tanytýda kórkem ádebıettiń orny aıryqsha. Tarıhı taqyrypta oı qozǵap, qazaq eliniń, qazaq ultynyń ár ǵasyrda árqıly taǵdyr keshken aqtańdaq, birtýar tulǵalardyń el tarıhyndaǵy ornyna baǵa bergen, olardyń kúrdeli beınesin kórkemdik turǵydan jınaqtaǵan qalamgerler qazaq prozasy men poe­zııasyn jańa qyrynan tanytty.

Kórkem shyǵarmalarǵa ózek bolǵan sondaı tulǵalardyń biregeıi – Imanjúsip Qutpanuly (1863-1931). Kórnekti jazýshy Ábish Kekilbaev: «Imanjúsip – kóz jeter jerdegi asa bir áıgili de asqaq tulǵa. Ol bútin bolmysymen asa zerdeli sýretker, kompozıtor, uly ánshi-sazger. О́ziniń bitim tabıǵaty boıynsha – naǵyz dala kókjaly. Ol múlde qaıtalanbas, qatardaǵy ekiniń biriniń qolynan kele bermeıtin erlikke baryp, adamdardyń júreginen kúni búginge deıin ketpeıtin ańyzǵa aınaldy. Ol óziniń adamgershilik aıbynymen, kez kelgen astamshylyq, ústemdikke bas urmaıtyn mine­zi­men, qalyń áleýmetke tizesi bat­qan kesir-kesapat ataýlynyń qan­daıyna da qasqaıyp qarsy shy­ǵatyn qasıetimen áli talaı keler urpaqtyń ókilderin tamsantatyn bolady», – dep baǵa ber­gen Imanjúsiptiń kim ekenin, shyǵar­mashylyq murasyn, dúnıetanymyn túsiný úshin onyń ómir jolyna, zamanynyń hal-ahýalyna, júrgen ortasyna nazar aýdarǵan jón.

«Júz qatyny qazaqtyń ul tapsa da,

Báribir Imanjúsip bola almaıdy!» –

degendeı, ol halqym dep ómir súrgen, el-jurtyn rýhanı besikte terbetý úshin jaralǵan segiz qyrly, bir syrly seri, daryn ıesi. Taǵy birde Ábish Kekilbaev Imanjúsiptiń talantyna bas ıe otyryp: «...Bir ókinishti jaı sol, osyndaı aıryqsha bitimdi erekshe tulǵa bizdiń ádebıetimizde, ónerde óziniń laıyqty, kórkem beınesin taýyp, tarıhshylarymyzdyń ádil baǵasyn ala almaı keledi», dese, akademık Ahmet Jubanov: «Imanjúsiptiń bar tarıhy arhıvte jatyr. Álbette, kóp sóz el ishinde áli bar. Solardy jınaý kerek. Imanjúsiptiń de kúni týady áli», dep kóregendik tanytady.

Qazaq tarıhy men óneriniń bastaý qaınarynda turǵan sal-serilerdiń, iri talant ıeleriniń bárine ortaq qasıet – kóp qyr­ly­lyq. Balýan Sholaq, Aqan seri, Jaıaý Musa, Úkili Ybyraı syndy ór minezdi óner sańlaqtarynyń Iman­júsip ómiri men ónerinde sabaqtastyq, úndestik baıqalady. Osy tulǵalarǵa qatysty jazylǵan shyǵarmalar sonyń aıǵaǵy.

Imanjúsipke qatysty kóptegen ǵylymı maqalalar men zertteý eńbekteriniń avtory Orazbek Sársenbaı bylaı deıdi: «Sanaly ǵumyrynda taǵdyrdyń teperishin kóp kórgen Imanjúsip kúreskerlik ór únin ánderinde tanytady. Erkin jaryq dúnıeni kórýge zar bolǵan Imanjúsip sonda:

«Kúnim qaıda baıaǵy tańdaı atqan,

Qaraótkeldiń kóshesin dabyrlatqan.

Bıdaıyqtaı ilýshi em aqqý, qazdy,

Jarǵanat bolǵanym ba buǵyp jatqan?» – dep, ...surapyl qaırat ıesi Iman­júsip zorlyqshy­lar­dyń ózine kúsh kór­setýden taıynbaǵan. Muraǵat derekterinde ony jónge salýǵa kelgenderdiń talaıy ońbaı taıaq jep, jaraqattanǵany aıtylady. Ony noıan seriniń ózi de jasyrmaıdy.

Týmaı jatyp ósh boldy maǵan bolys,

Aýdaryldy sol úshin talaı qonys.

Satyrlatyp sabaýshy em, shetterinen,

Mynaý oıaz demeýshi em, mynaý bolys!..».

Imanjúsip ómiriniń, qaısar erligi men týma talantynyń eń tar­tymdy da taǵylymdy toby poe­zııa­lyq janrdaǵy kórkem shyǵar­ma­larda jasalǵan. О́leń, arnaý, poe­ma úlgisinde jazylǵan shyǵarma­lar­da Imanjúsip Qutpan­ulynyń alýan túrli qasıet­teri, ol ómir súr­gen zaman shyndyǵy qam­ty­lady. Olardy tutastaı alǵan­da, Imanjúsip ómiriniń kór­kem she­jiresi dep sıpattaýǵa bolady. Batyrdyń shejiresin tarata­tyn sondaı shyǵarmalardyń biri – Mánsúr Bekejanovtyń «Iman­jú­sipke hat» das­tany.

Segiz qyrly, bir syrly óner tarlany Jaıaý Musa Imanjúsippen dos bolǵan, oǵan óleń de arnaǵan.

Búgingi aqıyq aqyn Muzafar Álimbaev ta «Qaısar» atty poemasyna jeli etip Imanjúsip ómirin alǵan.

Al dara daryn Keńshilik Myr­zabekov «Imanjúsip» poemasynda ony batyrlyq qyrynan tanytady. Bir shýmaǵyn oqyp kórelik:

«Tik qarap, týra qarap, tik sóılegen,

Jan emes búgejektep, búksheńdegen.

Dalanyń serisi edi bilmeıtuǵyn,

Ne nárse basyna is tústi degen», dep keletin tórt jolda jandy sýret men­mundalap tur.

Kúresker tulǵaǵa arnalǵan jyr­lardyń da shoqtyǵy bıik. Bul só­zi­mizge dálel – Ǵalym Jaılybaıdyń «Qaraótkeldiń baýyrynda qalyń shubar» atty óleńi. Sol sekildi Qa­symhan Begimanovtiń «Aqyn aǵaǵa syry» Imanjúsip rýhymen til­destiredi.

Qazirgi qazaq poezııasynyń kórnekti ókilderiniń biri – Serik Tur­ǵynbektiń «Imanjúsiptiń monology» – Imanjúsipke arnalǵan óleń­derdiń ishindegi biregeıi. Mono­log úlgisinde jazylǵan. Qazaq tarı­hyndaǵy shoqtyǵy bıik tul­ǵa beı­nesin sózben somdaıdy. Sáken Seıfýllın men Imanjúsip Qutpan­ulynyń arasynda bolǵan dostyq, syılastyqty:

«Túp-túgel aýylynyń mal men basy,

Bar eptep baıaǵydan qalǵan kásip.

Dúnıeni dúrliktirgen

Sol Imekeń

Bul kúnde Seıfollanyń  jan joldasy», –

dep oı órbitedi. Kókshelik aqyn, manasshy-jyrshy Baıan­ǵalı Álimjanovtyń «Balýan Sho­laq pen Imanjúsip» óleńi K.Myr­za­bekovtiń «Imanjúsip» poemasy, S.Turǵynbektiń «Sáken men Iman­júsip» atty týyndylarymen úndes shyǵarma. «Azattyǵyn altynǵa aıyrbastamaıtyn Ereımenniń ereniniń» batyrlyǵy jaıly oı tolǵaı otyryp, «jaqsylyqty jaq­tyr­ǵan, jamandyqty jat qylǵan», erligi asqan Balýan Sholaq pen «betpe-bet kelgendi attan julyp alyp, jyraǵa búktep-búktep bir-aq tyqqan» Imanjúsip batyrdyń kez­desýi jaıly sóz etedi.

Kórnekti qoǵam qaıratkeri, jazýshy Sherhan Murtaza: «Jalǵan dúnıeden iz-túzsiz ketken jaman. О́mirde qansha zor bolsań da, artyńda izderiń, suraryń qalmasa qor bolasyń. Imanjúsip – Balýan Sholaq, Qa­jymuqan esimderimen qatar turatyn qasıetti halyq maq­ta­nyshy. Ult namysynyń úlgisi. Qa­zirgi, bizden keıingi urpaq bul esimderdi ardaqtaı bilse, halqy­myzdyń mereıi óse túspek. El úshin, teńdik úshin, bostandyq úshin janpıda bolǵan erler aldynda halyq qaryzdar. Onyń ótemi: erler esimin óshirmeý», dep baǵa bergen batyr esiminiń qazaq ádebıeti men mádenıeti tarıhyndaǵy orny erekshe. Dara tulǵalardyń esimin áıgilep, asqaqtatý, nasıhattaý – urpaqtyq paryz.

Imanjúsip boıynan batyr­larǵa tán qasıetterdi tanyp bilemiz. Eliniń bútindigi, tynysh­tyǵy men táýelsizdigi úshin, ádilet­tilik úshin shaıqasqan. Qazir biz táýelsizdiktiń aq tańynda beıbit kún keship jatyrmyz. Ol úshin Imanjúsipteı arýaqty erler men batyr babalarymyzǵa qaryzdarmyz. Jas býyn, búgingi jastar Iman­júsipteı segiz qyrly, bir syr­ly qasıetti bir boıyna sińirip ósse, el táýelsizdigi men ult aıbyny asqaqtaı túseri sózsiz.

Imanjúsip Qutpanuly – qazaq halqynyń bostandyq alýy jolynda ózindik úles qosqan azamat. Onyń keler urpaqqa qaldyrǵan murasy da jeterlik. Tek ony álde de zertteı túsý qajet. Jas urpaq osynaý tulǵany pir tutyp, ómirlik ıdealyna aınaldyrsa, qazaq degen halyqtyń óser tuǵyry sodan bastaý alýǵa tıis. El-jurtynyń azattyǵy men táýelsizdigi úshin ómirin qıǵan «naǵyz dala kókjaly» Imanjúsip Qutpanulyna qatysty telegeı-teńiz máseleni tolyǵymen zerttep, ıgerý, jas býyn ókilderine nasıhattaý – aldaǵy kúnniń enshisinde.

Raýshan KО́ShENOVA.