Altyn Orda tarıhy jáne Edige bı

Túrkitildes halyqtardyń, onyń ishinde qazaq halqynyń tarıhı ja­dynda umytylmaı, máńgi birge kele jatqan tulǵalar bar. Olar el tarıhynyń ártúrli zamandarynda jáne ártúrli memleketterinde ómir súrip, barshaǵa ortaq tulǵa re­tinde saqtalyp qaldy. Solardyń qataryna osy jyly 750 jyldyq merekesin atap ótip jatqan Eýra­zııalyq zor memleket – Altyn Orda ta­rıhynda da ómir súrgen tulǵalar jatady.

Úsh ǵasyrǵa jýyq ómir súrgen Al­tyn Orda tarıhynda resmı túrde taqty ıelengen handarmen qatar, onyń tarıhynda bıleýshi áýlettiń ókili bolmasa da, tereń iz qaldyrǵan ózge de tulǵalar jetip artylady. Tipti olardyń keıbireýleriniń ró­­li resmı handardyń rólinen de basymyraq. Solardyń qatarynda Edige bıdiń (1357-1419 jj.) esi­mi erek­she aıtylady. Altyn Orda­da­ǵy ydyraýshylyq kezeńinde ol tarıh minberine kóterilip, 25 jyl­daı ımperııa tarıhynda basty rólderdiń birin oınaıdy. Shırek ǵasyrǵa jýyq Altyn Ordanyń kúı­reýin tejep, ony qalpyna kel­tirýge umtylady. Sonymen birge qa­lyptasqan zaman talabyna saı jańa memlekettilik qurylymǵa – Noǵaı Ordasyna negiz qalap be­redi. Sondaı-aq onyń urpaqtary kúni búginge deıin óz­deriniń shyǵý tekterin Edige bımen tikeleı baılanystyryp, maqtan etedi.

Edige bı – kózi tirisinde já­ne qaı­tys bolǵannan keıin de arab, parsy, orys, eýropalyq ha­lyqtardyń jazba tarıhynda, Altyn Orda aýmaǵynda ómir súrgen túrkitildes halyqtardyń aýyz ádebıetinde esimi saqtalǵan tulǵa. Salystyrmaly túrde aıtsaq, Edige bıge deıin, onymen zamandas bolǵan jáne odan keıin ómir súrgen Altyn Orda handarynyń esimderi dál Edigeniń esimindeı jazba tarıh betteri men halyq jadynda saqtalǵan joq. Tipti ózi ómir súrgen jyldary ataq-dárejesi alysqa taraǵan keıbir handardyń esim­deri ózderi qaıtys bolǵannan keıin birte-birte halyq jadynan shyǵa bastaıdy da, tek shań basqan jazba derek betterinde kóptiń biri retinde qalady. Al Edige bıdiń esi­mi bolsa, kerisinshe, kózi tirisinde qandaı bolsa, odan keıin qanshama ǵasyrlar ótse de, halyq jadynda umytylmaı máńgi saqtalyp, qaıtys bolǵanyna 600 jyldan astam ýaqyt ótse de, halqymen bir­ge kele jatyr. Bizdiń oıymyzsha, Edige bı esiminiń osylaı saqtalyp kele jatýynyń sebepteri de joq emes. Biz tómende sol sebepterdi anyqtap kórelik. Sebepterdi anyq­taý arqyly, jalpy Edige bıdiń Altyn Orda tarıhyndaǵy alatyn or­nyn anyqtap, qandaı tarıhı ról atqarǵanyn kóre alamyz.

Edige bıdiń atqarǵan alǵashqy tarıhı rólin, biz Altyn Ordanyń 1396-1419 jyldardaǵy saıası tarıhynan kóremiz. 1395 jylǵy Maýerennahr bıleýshisi Ámir Temirdiń Altyn Ordaǵa jasaǵan joryqtary men onyń saldarlary jazba derekterde baıandalyp, ǵylymı ádebıetterde jaq­sy qarastyrylǵan. Shamı men Iezdıdiń tarıhı jazbalarynda Ámir Temirdiń Toqtamys hanǵa joryqtary óte jaqsy baıandalady. Tipti, Iezdı óz eńbeginiń bir taraýyn «Temirdiń Toqtamys hanǵa qarsy ekinshi joryqqa attanýy týraly áńgime» dep atap, 1395 jyl­ǵy joryqtyń barysyn naqty baıandap beredi. Jalpy, Temirdiń Toqtamys hanǵa qarsy osy ekinshi joryǵynyń saldarlary Altyn Orda úshin óte aýyr bolǵanyn bar­­lyq zertteýshiler biraýyzdan mo­ıyn­daıdy.

Ekonomıkalyq jaǵynan alǵan­da bul joryq Altyn Ordany aýyr kúızeliske ushyratady, iri saıa­­sı-ekonomıkalyq ortalyqtar qıratylady, ishki baılanystar buzylady, kóptegen turǵyn ól­tirilip, Orta Azııaǵa tutqynǵa áke­­tiledi, otyryqshy óńirler qı­ra­tylady, eń aýyr bolǵany – ha­lyqaralyq saýda joly buzylyp, onyń baǵyty basqa jaqqa aýysady. Al joryq saldaryn saıası jaǵynan alyp qarasaq, Altyn Ordadaǵy ortalyq bılik qatty álsirep, onyń ornyna ulystardaǵy jergilikti bılikter kele bastaıdy. Bul degenimiz – is júzinde Al­tyn Ordanyń ornynda bir- biri­ne baǵynbaıtyn birneshe han­­­dyqtyń quryla bastaǵanyn kór­setedi. M.G.Safargalıev 1396 jy­ly Altyn Orda aýmaǵynda bir-birine baǵynbaıtyn, derbes tórt handyqtyń – Saraı mańynda Qoıyrshaq han Ordasynyń, As­trahanda Temir Qutlyq han Or­dasynyń, Jaıyq boıynda Edigeniń Mańǵyt Jurtynyń jáne Qyrymǵa kelip bılikti ıelengen Toqtamys han Ordasynyń paıda bolǵanyn aıtady. Dál osy tusta Altyn Or­danyń saıası tarıhynda Edige sekildi tarıhı tulǵa kóterilip, tú­rki halyqtarynyń Eýrazııalyq ım­perııasyn saqtap qalý úshin belsendi túrde óz kúresin bastaıdy.

Ámir Temirdiń Toqtamysqa qar­­sy kúresinde alǵashqysynyń ja­ǵynda bolǵan Edige, eń aldymen óz ulysyn talan-tarajdan aman alyp qalady da, onyń áskerı-eko­nomıkalyq qýatyn ımperııany saqtap qalýǵa paıdalanady. Atal­ǵan tórt Orda basshylarynyń Toq­tamys hannan basqalary Ámir Temir jaǵynda bolyp, onyń bı­ligine qarsy bolǵan tulǵalar bolatyn. Olar úshin sol kezdegi eń qaýipti qarsylas Qyrymdy basyp alǵan Toqtamys han edi. Edige bı men Temir Qutlyq han birigip, aldymen Qoıyrshaq handy saıası arenadan yǵystyrady. Sol jyly, ıaǵnı 1396-1397 jyly birikken kúsht­er Qyrymdaǵy Toqtamys han­ǵa attanyp, ony jeńedi. Toqtamys han Lıtva knıazdigine qashyp ba­ryp, knıaz Vıtovty Altyn Ordaǵa qarsy birigip kúresýge shaqyrady. Toqtamys han men knıaz Vıtovtyń arasynda kelisim jasalyp, onyń sharty boıynsha, Altyn Ordaǵa qarsy kúres sátti aıaqtalǵan jaǵ­daıda Toqtamys han Altyn Orda taǵyna qaıta otyrǵyzylady da, al Vıtovqa barlyq orys knıazderiniń jerleri beriledi.

1399 jyldyń 12 tamyzynda Dneprdiń sol saǵasy Vorsklo ózeni mańynda eki jaqtyń áskeri kezdesip, sheshýshi jeńis Edige men Temir Qutlyq jaǵynda bolady. Bul urysta Edige bı sheshýshi ról at­qarady. Bul jeńis Toqtamystyń jaǵdaıyn odan ári quldyratsa, Edige bı men Temir Qutlyq hannyń ataǵyn odan ári aspandatady. Osy­laısha, Edige bı men Temir Qutlyq hannyń odaǵy Altyn Ordany aman saqtap qalady. Dál osy jyly Te­mir Qutlyq han qaıtys bolady da, Altyn Ordadaǵy ortalyq atqarýshy bılik Edigeniń qolyna kóshedi. Temir Qutlyqtyń tusynda «Ordadaǵy knıazderdiń knıazi», ıaǵnı Ulybı bolǵan Edige, odan keıin bar bılikke ıe bolady. Sol tustaǵy Edigeniń róli týraly «Ol taq­qa kimdi otyrǵyzýdy jáne ony qashan ketirýdi ózi sheshti, ol buıyrsa – oǵan eshkim qarsy kel­medi...» – dep baıandaıdy arab ta­rıh­­shysy Ibnarabshah.

Edige bı Shyńǵys áýletiniń ókili bol­maǵandyqtan ózi han laýazymyn ıelenbeıdi, biraq ta memleketti basqarýdy Maýerennahrdaǵy Ámir Temir sııaqty «qýyrshaq» handar arqyly júzege asyra bastaıdy. Bul oǵan óte aýyr bolady. О́ıt­keni áli de bolsa shyńǵystyq ıdeo­logııa men kóshpeli taıpalarǵa sú­ıen­gen ár ulystardaǵy Shyńǵys ur­paqtarynyń taqtan úmitteri zor bolatyn. Sondaı-aq Toqtamys han men onyń uldarynyń Altyn Ordaǵa qaıtyp kelý qaýpi de bar edi. Soǵan qaramastan Edige bı ózi qaza tapqanǵa deıin óziniń negizgi maq­satynan aınymaıdy.

Edige bı 1399 jyly Altyn Orda taǵyna Temir Qutlyq hannyń nemere týysy Shádibekti otyrǵyzady. 1407 jylǵa deıin Shádibek han ar­qyly Edige bı Altyn Ordany sońǵy ret biriktire alady. Han­nyń atymen Kaffada, Azakta, As­trahanda, Derbentte, Bakýde, Ho­­rezmde aqshalar shyǵarylady. Edige bı birneshe ret Bolǵar men Qy­rymda bekinýge kúsh salǵan Toqtamys hannyń uldaryna qarsy sátti joryqtar uıymdastyrady.

Al 1408 jyly Edige bı Orys knıazderiniń Altyn Ordaǵa táýel­diligin qalpyna keltirý úshin Más­keýge joryqqa attanady. Edi­geniń bul joryǵy túpki maq­satyna jetpese de, birneshe orys qalasy to­naýǵa ushyratylady, bir aı boıy Máskeý qalasy qorshaýǵa aly­nady. Máskeýlikterdiń 3000 rýbl tóleminen keıin ǵana Edige bı keıin oralady. Osylaısha, Edige bı Altyn Orda aýmaǵyn qalpyna keltirip qana qoımaı, oǵan táýeldi orys jerleriniń de táýeldiligin burynǵy kezdegideı qalpyna kel­tirýge umtylady. Bizdiń oıymyzsha, bul aıtylǵandardyń bári Edige bıdiń Altyn Orda tarıhyndaǵy eń basty tarıhı rólin kórsetedi.

Altyn Orda sekildi alyp ım­perııa­da ortalyq bılikti ıelený bar da, ony ustap turý taǵy bar. Edige bıge osy jolda qarsylastardyń eki tobymen – ishki jáne syrtqy kúshtermen kúres júrgizýge tý­ra keledi. Ishki qarsylas retinde Shá­dibek, Bolat, Temir sekildi Shyń­ǵys áýletiniń ókilderi sanaldy. Olar taqqa kelisimen «qýyrshaq» rólinde bolǵysy kelmeı, Ordadaǵy keıbir toptardyń qoldaýyna súıenip, Edigeniń ózine qarsy shyǵa bastaıdy. Al syrtqy kúshke Altyn Orda taǵyn qaıtarý úshin kúres júrgizgen Toqtamys hannyń uldary jatty.

1411 jyly Edige bı men taqta otyr­ǵan Temir Qutlyq hannyń uly Temir han arasynda kúres bas­talyp, Edige bı jeńiledi de Horezm aımaǵyna ketedi. Edi­geniń joqtyǵyn paıdalanyp, Toq­tamys hannyń uldary Temir han­nan Altyn Orda taǵyn tartyp alady. Degenmen de, Edige bı saıası kúresten bas tartpaı, Toq­tamys han uldary arasyndaǵy alaýyz­dyqty paıdalanyp, olardy jeńi­liske ushyratady. Altyn Orda taǵyna Shyńǵys urpaqtarynyń biri – Chekre handy 1414 jyly otyr­ǵyzady da, ózi bar bılikti ıe­lenedi. Sóıtip, Altyn Ordanyń mártebesin qalpyna keltirmek bo­lady. Biraq birshama kúsheıip alǵan Toqtamystyń uldary da taqtan úmitterin úzbeıdi. Aqyry 63 jasynda ataqty Edige bı Jaıyq ózeni boıynda Toqtamys hannyń kishi uly Qadirberdi hanmen bolǵan urysta qaza tabady. Onyń naqty qaı jyly qaza tapqanyn arab tarıhshysy Elaını (1361-1451 jj.): «822 jyly (28 qańtar 1419 j. – 16 qańtar 1420 j.) Edige patsha nemese Edige qaıtys boldy, ol óltirildi», dep, onyń qalaı óltirilgenin naqty baıandap beredi.

Osylaısha, Edige bı Altyn Or­danyń 1396-1419 jyldardaǵy saıası tarıhynda qórnekti ról atqaryp, tarıhı tulǵasy erekshe mańyzǵa ıe bolady. Ol týraly jyrlanatyn dastandardyń birinde:

«Edige degen er eken,

Eldiń qamyn jer eken.

El shetine jaý kelse,

Men baraıyn der eken,

El ishinde daý bolsa,

Men shesheıin der eken...», – dep aıtylady.

Bul jyrdaǵy ár joldan Edige bıdiń tulǵalyq bolmysy tolyq ashylyp tur deýge bolady. Birinshi jol – onyń er, azamat, tulǵa eken­digin aıtsa, ekinshi joldan – ha­lyqtyń múddesin oılaǵan basshy, kósem bolǵandyǵyn kóremiz. Al úshinshi, tórtinshi joldar Edige bı­diń – qaıtpas batyr, qolbasshy, el qorǵany bolǵandyǵyn kórsetse, qal­ǵan sońǵy eki jol tarıhı tulǵa­nyń bı, sheshendigin aıqyndap tur.

Edige bıdiń shırek ǵasyrǵa jýyq Altyn Ordanyń saıası ómi­rindegi tarıhı rólin túsiný úshin, ol qaza tapqannan keıingi jyldarmen salystyryp kórelik. Sonda ǵana onyń tarıhı róli anyq kórinedi. Biz joǵaryda  Ámir Temirdiń ekinshi joryǵynyń saldary re­tinde 1396 jyly Altyn Orda aýmaǵynda tórt derbes handyq quryldy dep aıtqanbyz. Olar – Astrahanda Temir Qutlyq hannyń Ordasy, Qyrymda – Toqtamys han, Noǵaı Ordasy jáne Saraı mańynda Qoıyrshaq han bılik etken Orda. Edige bıdiń basshylyǵymen 1-2 jylda olardyń bári Altyn Orda quramyna qaıta qosylady. Horezm aýmaǵy da Altyn Ordaǵa engiziledi. Sóıtip, Edige bıdiń tusynda Altyn Orda burynǵy qalpyna keltiriledi, ortalyq bılik saqtalady. Al endi Edige bı qaza tapqannan keıingi ótken shırek ǵasyrǵa kóz júgirtsek, mynadaı sýretterdi kóremiz.

1420 jyly – shıban Ulysynyń negizinde Sibir handyǵy qurylady;

1427 jyly – Qyrymda tuqaıte­mirlik áýlettiń ókili Hajy Kereı ózin han dep jarııalaıdy;

1435 jyly – Altyn Ordanyń ornynda jańa ataýmen Úlken Orda handyǵy paıda bolady;

1438 jyly – Edildiń orta aǵy­sy boıynda Qazan handyǵy paıda bolady;

1440 jyly – Noǵaı Ordasy je­ke memleket retinde qalyptasyp bo­lady.

Edige bı qaıtys bolǵannan ke­ıin­gi 20 jyl ishinde Altyn Orda birjolata ydy­rap, ornynda bir- birimen kú­resken jeke handyqtar qalǵan eken. Basqa da faktorlarmen birge biz onyń sebebine Edige bı sekildi tarı­hı tulǵanyń bolmaýy­nan dep túsin­diremiz.

Edige bıdiń Altyn Orda tarı­hyndaǵy kelesi bir atqarǵan tarıhı róli men mańyzyna – onyń Altyn Ordanyń saıası basqarý júıesine Maýerennahrdaǵydaı Ámir Temir engizgen memleketti basqarýdyń jańa formasyn engizýge talpynys jasaýy jatty.

 XIV ǵasyrdyń 60-70-jyldarynda Altyn Orda tarıhynda bolǵan «dúrbeleń jyldar» shyń­ǵystyq ıdeologııa men mem­lekettegi joǵary bılikti ıelený men muralanýdaǵy mońǵoldyq dás­túrdiń de irgesin qatty shaıqal­typ jiberedi. Osy kezderden bas­­tap jergilikti taıpalar men túrik­tengen mońǵol taıpalarynyń ámir­­leri men bekteri memlekettiń saıa­­sı ómirinde belsendi ról atqara bastaıdy. Altyn Ordanyń batys bó­liginde 1360-1380 jyldary qııat taıpasynyń ámiri Mamaı, keıinnen mańǵyt taıpalarynyń Edige bı, al shyǵys bóliginde qııat Isataı, onyń uly Jyr-qutly han taǵyna kimdi otyrǵyzýdy óz qoldaryna alady. Olar han taǵyna óz múddelerine saı keletin úmitkerlerdi otyrǵyzyp, qa­lamaǵan jaǵdaıda nemese jer­gilikti rý-taıpa basshylarynyń múdd­esine qarama-qarsy saıasat júr­gizgen jaǵdaıda alyp tas­tap otyrdy. Osylaısha, handyq bı­likti ıelený men muralanýdaǵy moń­­ǵoldyq dástúrdiń prınsıpteri bu­­zylady da, onyń ornyna birte-birte mońǵoldarǵa deıingi nemese jergilikti qypshaqtyq dástúr qoldanyla bastaıdy.

Bılikti ıelený men muralaný­daǵy mońǵoldyq dástúrdiń prınsı­pine bıliktiń, tikeleı uldarǵa be­rilýi jatty. Muny Shyńǵys han­­­­nyń ózi is júzinde dáleldeıdi. Ol uldaryna 5-9 myńdyq shańy­raq­tardy enshige bergende, týǵan inilerine 1,5-4 myńdyq tútin bó­ledi. Sondaı-aq 1219-1221 jyldary Orta Azııa men Qazaqstanǵa jo­ryqqa attanar aldynda uldary men baýyrlary bas qosqan jıyn­da Shyńǵys han taq muragerin anyq­taý týraly másele kóterip, ózara pikir alysqannan keıin ke­simdi pikirdi ózi aıtady. Taq mu­rageri bolyp tórt uldyń biri – Úge­deı belgilenedi. Osy handyq bı­likti ıelený men muralanýdaǵy mońǵoldyq dástúr, ıaǵnı bıliktiń ákeden tikeleı uldarynyń birine berilýi XIII ǵasyrdyń basynan bastap mońǵoldar bılik qurǵan aýmaq­tarda qalyptasqan qatań zań, buzylmas ereje túrinde qabyl­danady. Al biraq, joǵaryda atap kór­setkenimizdeı, bul dástúr bir ǵasyrdan astam ýaqyt ómir sú­rip, kúshin álsirete bastaıdy. Bı­likti ıelený men muralanýdaǵy moń­ǵoldyq dástúrdiń álsireýi Jo­shy ulysyndaǵy saıası jáne et­nostyq prosestermen qatar júrdi jáne bir-birimen óte tyǵyz baı­lanysta boldy. Neǵurlym qyp­shaqtaný prosesi tereńdegen saıyn mońǵoldyq dástúrdiń de kúshin joıa bastaǵanyn baıqaımyz. Sóı­tip, XIV ǵasyrdyń ortasyna taman Joshy ulysynda mońǵoldar ús­temdigi kezeńiniń aıaqtalýy etnosaıa­sı damýdyń nátıjesimen qatar, bılikti ıelený men muralanýdaǵy Shyńǵys han engizgen tártiptiń de joıylýynan dep túsinemiz.

XIV ǵasyrdyń ekinshi jartysy men XV ǵasyrdyń ortasyna deıingi aralyqtaǵy Shyǵys Deshti Qypshaq aýmaǵynda bolǵan saıası oqı­ǵalar barysynda mońǵoldarǵa deıingi qypshaqtyq dástúr men tolyq joıyla qoımaǵan, áli de bolsa óz áleýetin saqtap otyrǵan mońǵoldyq dástúr arasyndaǵy kúresterdi kórýge bolady. Altyn Or­danyń taǵynda Toqtamys hannan Baraq hanǵa deıingi aralyqta, ıaǵnı 1395-1420 jyldary 15-ke jýyq adam taqqa otyrǵan degen derek málimetteri kórsetedi. Olar: Orys hannyń, Toqtamys hannyń, Temir Qutlyq hannyń urpaqtary bo­latyn. Olardyń birnesheýi ǵana ózderinen soń bılikke uldaryn otyrǵyza alsa, al qalǵan kópshiligi Edige bıdiń tikeleı qoldaýymen bılik tizginin ustaıdy. Edige bıdiń tikeleı qoldaýymen Altyn Orda taǵyna otyrǵyzylǵandar ákeli-balaly tulǵalar emes, olar bir-birine nemere-týys, aǵa-ini bolyp keledi. Munyń bári Edigeniń Ámir Temir sekildi memleket basqarý isinde jańa formany engize basta­ǵanyn kórsetedi. Degenmen de  Edi­geniń bul reformashyldyǵy Al­tyn Orda aýmaǵynda shyńǵys­tyq ıdeologııanyń tolyq joıyl­ma­­ǵandyǵyn jáne jergilikti etnostyq kúshterdiń áli de bolsa tolyq saıası keńistikti ıgermendigin kórsetedi.

Edige bı Altyn Orda aýma­ǵyn­­da jańa memlekettik qury­lymdy qalyptastyra almasa da, onyń urpaqtary ózi negizin qa­la­ǵan Noǵaı Ordasynda shyń­ǵys­tyq ıdeologııanyń yqpa­lyn­­­syz jańa memlekettik qu­ry­lym­­dy qalyptastyrady. Ma­ýe­ren­nahrdaǵy Ámir Temir qa­lyptastyrǵan memlekettik qu­ry­lymdy – Temirlik memleket túri de­sek, Noǵaı Ordasyndaǵy Edige bıdiń muragerleri qalyptastyrǵan qurylymdy – Edigelik memleket túri deýge bolady. Jáne de edigelik ıdeologııa negizinde qurylǵan No­ǵaı Ordasy XV-XVI ǵasyrlarda Al­tyn Orda aýmaǵyndaǵy qýatty mem­leketterdiń biri bolyp, tek XVII ǵasyrdyń birinshi jartysynda ómir súrýin toqtatady.

Edige bı de Shyńǵys áýletine týys bolý úshin Ámir Temir sekildi han áýleti – Orys hannyń uly Qoıyr­shaq hannyń qyzyna úılenip, kýreken (kúıeý) atanady. Ol da Ámir Temir sekildi óziniń shyǵý tegin Shyńǵys hannyń arǵy ata-babalarymen baılanystyrady. Shákárim Qudaıberdiulynyń deregine qa­rasaq: «...Qaıdý han ólgende or­ny­na balasy Baısuńqar han boldy, onyń ornyna balasy Túmen han boldy. Onyń toǵyz balasy bar edi: Notaqyn, Shaqsy, Qajýl, Qabýl, Symaqojan, Batkelekeı, Odırbaıan, Boljardoǵlan, Shyntaı. Notaqynnyń eki balasy – Orýt, Mańǵyt. Toqtamys hanǵa nóker bolǵan Edige osy Mańǵyt rýynan... Edige bıdiń shyǵý tegi jóninde ekinshi bir nusqada Edigeniń arǵy atasy musylman álemindegi alǵash­qy halıf Ámir ál-Momyn Bákir ál-Sadyq, al bergi atasy Baba Týk­las», delinedi. Biz Edige bıdiń shyǵý tegi jónindegi eki nusqany da Noǵaı Ordasy sekildi jańa mem­lekettiń ıdeologııalyq negizi retinde jasalǵan dep túsinemiz.

Edige bıdiń urpaqtary da Altyn Orda men odan keıingi onyń ornynda qurylǵan memleketterdiń tarıhynda úlken ról atqarady. Onyń urpaqtary Mansur bı, Nuraddın, Keıqýat, Oqas bı, Ǵazı bı, Naýryz, Musa bı, Seıdahmet, Shaıh Ma­maı, Júsip, Ismaıl bı jáne taǵy bas­qalary óz zamanynyń kórnekti tarıhı tulǵalary qataryna jatady. Reseıde onyń urpaqtarynyń bir­nesheýi óz famılııalaryn áli kún­ge deıin saqtasa, qazaq halqy­nyń shejiresinde ózderin Edigeden taratatyn rýlar bar.

Osylaısha, Edige bıdiń Altyn Orda tarıhyndaǵy atqarǵan róli men tulǵalyq mańyzyn qorytyn­dy­laı kele, mynadaı tujyrymdar jasaımyz.

Edige bı – Altyn Ordanyń ydyraý dáýiriniń alǵashqy kezeńinde ta­rıh sahnasyna kóterilip, onyń kúıreýine jol bermeı, ony saqtap, qalyp, burynǵy dárejesine deıin kótergen tarıhı tulǵa. Edige bı – Maýerennahrdaǵy Ámir Temir sekildi Altyn Ordada memleketti bas­qarýdyń jańa túrin engizýge kúsh salǵan tulǵa bolyp sanalady. Edige bı – Noǵaı Ordasy sekildi memlekettiń negizin qalap, edigelik ıdeo­logııany sol memleketke engiz­gen tulǵa. Edige bıdiń kóptegen ur­paǵy burynǵy Altyn Orda men onyń ornynda paıda bolǵan mem­leketter tarıhynda tereń iz qaldyrǵan tulǵalar qa­ta­ryna jatady. Sonymen birge onyń urpaqtary kúni búginge deıin ózderiniń shyǵý tegin Edige bımen baılanystyrady.

Jalpy, qoryta kelgende, Edi­ge bıdiń tulǵalyq bolmysy Al­tyn Orda men odan keıin paıda bolǵan memleketter tarıhynda, sol aýmaqtarda ómir súrgen halyqtardyń tarıhynda erekshe oryn alyp, olarmen birge ómir súre beretini sózsiz.

Bereket KÁRIBAEV,

UǴA akademıgi,

Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń professory,

tarıh ǵylymdarynyń doktory