Koronavırýs pandemııasynan shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileriniń aıtarlyqtaı zardap shekkeni málim. Tipti olardyń keıbiri qyzmetin qalpyna keltire almaǵan kúıi jabylyp tyndy. Tyǵyryqtan jol taýyp, tik turyp ketkender de jeterlik.
Osy oraıda Qazaqstandaǵy iskerlik belsendilik ındeksine nazar aýdarǵan jón. Bul ındeksti Ulttyq bank ázirleıdi. Ol úshin ekonomıkanyń úsh sektoryndaǵy (ónerkásip, qurylys jáne qyzmet kórsetý) bıznes ókilderine arnalǵan saýaldama negizge alynady. Indekstegi qalypty mán – 50 pýnkt. Iаǵnı iskerlik belsendilik ındeksiniń 50 pýnktten joǵary bolýy eldegi kásipkerlikke jasalǵan jaǵdaıdyń jaqsarǵanyn kórsetedi. Al ındeks 50 pýnktten tómen bolsa, onda kásipkerlik sektory qıyn jaǵdaıda qalyp otyr.
Endi Ulttyq bank usynǵan iskerlik belsendilik ındeksine kóz júgirteıik. 2019 jyldy jaqsy nátıjemen túıindeppiz. Jańa jyldan bastap kórsetkish quldyraı bastaǵan. 2020 jyldyń qańtarynda ındeks máni 50,1 pýnktti qurasa, naýryz aıynda birden 41,5 pýnktke deıin tómendegen. Sáýir aıynda odan ári quldyrap, 37,2 pýnktke jetti. Keıin birtindep kóterile bastady. Máselen, qazan aıynda ındeks máni 48,8 pýnktke deıin ósti.
Resmı derekter osymen úshinshi aı qatarynan iskerlik belsendilik ındeksiniń ósim kórsetkenin dáleldep otyr. Demek, bıznes karantındik sharalardan keıin birtindep qalpyna kele bastady. Bul rette qazan aıynda qyzmet kórsetý jáne ónerkásip sektoryndaǵy kásiporyndarda oń dınamıka baıqalǵan. Al qurylys salasy 1,5 pýnktke tómendegen.
Osy oraıda Qazaqstannyń iskerlik belsendilik ındeksi sońǵy ret 2017 jyly sáýirde quldyraǵanyn, osy jyldyń aqpanyna deıin jaqsy kórsetkish kórsetkenin atap ótken jón.
El ekonomıkasyndaǵy jaǵdaıdy baǵdarlap otyratyn ındekstiń biri – bıznes-klımat ındeksi. Muny da Ulttyq bank ázirleıdi. Bıznes-klımat ındeksinde de kásipkerler arasynda júrgizilgen saýaldama negizge alynady. Atap aıtqanda, kompanııalardyń qazirgi qarjylyq jaǵdaıyna, sondaı-aq aldaǵy úsh aıda olardyń qarjylyq jaǵdaıy qalaı ózgerýi múmkin ekendigine nazar aýdarylady. Indekstiń ortasha máni 0-ge teń. Eger ol teris mán kórsetse, onda kásipkerler bıznestiń nasharlap bara jatqanyn aıtyp, dabyl qaqty dep esepteýge bolady. Al oń mánniń kórsetilýi – jaǵdaıdyń jaqsarǵany.
Kásiporyndardyń iskerlik belsendilik ındeksi sekildi bıznes-klımat ındeksi de birtindep qalpyna kelýde. 2020 jyldyń aqpan aıyna deıin oń mán kórsetip kelgen ındeks naýryzda -24,5 pýnktke deıin tómendedi. Sáýir aıynda -32,5 pýnktti kórsetti. Sodan keıin aqyryndap qalpyna kele bastady. Qazan aıynyń qorytyndysy boıynsha ındeks máni 0-ge teń boldy.
Joǵaryda iskerlik belsendiliktiń artýyna, ındeksterdiń qalpyna kelýine kásiporyn qyzmetteriniń elektrondy formatqa kóshirilýi sebep bolǵanyn aıttyq. Máselen, halyq onlaın saýdaǵa jappaı kóshe bastady. Ásirese, koronavırýstyń ekinshi tolqyny bolady degen habar taraǵaly onlaın saýdadaǵy belsendilik tipti artty. Mine, osyǵan baılanysty az ǵana ýaqyttyń ishinde qyzmetterin elektrondy formatqa sátti baǵdarlaı alǵan kásiporyndardyń tabystylyǵy ulǵaıdy. Kórsetkish ortasha eseppen 25 paıyzǵa ósken.
Máselen, Kaspi.kz qosymshasynyń qoldaýshylary 10 mln-nan asyp jyǵylǵan. Al onyń jyl basyndaǵy kórsetkishi 6 mln edi. Turmystyq tehnıkalar satatyn «Mechta» ınternet-dúkeniniń tapsyrystary 6 ese ósken. Sol sekildi Meloman.kz oıyn-saýyq taýarlary dúkeniniń satylymy 3 ese artqan. Wildberries.kz kópsektorly marketiniń saýdasy 2 ese ulǵaıǵan. Osy jaǵdaılardy eskersek, 2020 jyldyń qorytyndysy boıynsha elektrondy saýda-sattyq kóleminiń ósimi shamamen 40 paıyzdy quraýy múmkin. Bul degenimiz – 1,4 mlrd AQSh dollary. О́tken jyly onlaın-saýda kórsetkishi 1 mlrd AQSh dollaryn quraǵan eken.
«Karantındik sharalar elektrondy saýdaǵa oń áser etkenimen, jalpy shaǵyn jáne orta bıznes aýyr soqqy aldy. Atalǵan sektorda 3,3 mln adam shoǵyrlanǵan. Bul – ekonomıkalyq belsendi halyqtyń 36 paıyzy. Sektordaǵy tabystyń 60 paıyzdan astamy jumys istep turǵan shaǵyn jáne orta bıznes kásiporyndarynyń besten birine ǵana tıesili. Demek, sýbektilerdiń 80 paıyzǵa jýyǵy qarjylyq jaǵynan áli de dármensiz kúıde qalyp otyr. El Úkimetiniń bıznesti qoldaý úshin tıisti sharalar qabyldaýy da sondyqtan», deıdi FinReview.info sarapshylary.
Ekonomıst Talǵat Demesinovtiń pikirinshe, bıyl shaǵyn jáne orta bıznesti «qutqarýda» bankter mańyzdy ról atqarǵan. Birinshiden, qarjy uıymdary bıznestiń moınyndaǵy kredıtterdi keıin tóleýge múmkindik berdi. Ekinshiden, olar kásipkerlerge jeńildetilgen nesıeler berip, qoldaý kórsete aldy. Bul maqsattarǵa memleket tarapynan 800 mlrd teńge bólingeni belgili. Onyń ishinde shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileriniń árqaısysyna 3 mlrd teńgege deıin, al jeke kásipkerlikterdiń árqaısysyna 50 mln teńgege deıin qaryz alýǵa múmkindik berildi. Oǵan qazaqstandyq 12 bank atsalysty. 2020 jylǵy 18 qarashadaǵy derekter boıynsha, bankter 567,4 mlrd teńgege 2 311 ótinim qabyldaǵan. Onyń 1 370-sine jalpy kólemi 455,3 mlrd teńge qaryz berilgen.
Budan bólek «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» baǵdarlamasy jumys istep tur. Ol áleýetti jobalardy nesıeleýge baǵyttalǵan. Baǵdarlama talaptaryna sáıkes bankter óńdeý sektoryndaǵy, agroónerkásip keshenindegi jáne qyzmet kórsetý salasyndaǵy jobalarǵa nesıe beredi. Baǵdarlama aıasyndaǵy syıaqy mólsherlemesi 5-6 paıyzǵa teń. Nesıeni 10 jylǵa deıingi merzimge alýǵa bolady.
Derekterge súıensek, elde qabyldanǵan qoldanystaǵy karantındik sharalar shamamen 1 mln shaǵyn jáne orta bıznes sýbektisine keri áser etken. Olardyń qarjylyq jaǵdaıy nasharlaı túskeni málim. Olar úshin eldegi jeńildetilgen nesıe baǵdarlamalaryna qatysýdan túser paıda da shamaly. Qaıta qaryzdarynyń kólemi odan ári ulǵaıa túspek. Sońǵy úsh jylda zańdy tulǵalarǵa beriletin nesıe kóleminiń kemý tendensııasy saqtalǵan edi. Al 2020 jyldyń 1 qarashasyndaǵy jaǵdaı boıynsha zańdy tulǵalardy nesıeleý kólemi jyl basynan beri 318,9 mlrd teńgege óskenin baıqaýǵa bolady.
– Kásiporyndardyń kapıtalyn arttyrýǵa múmkindik beretin tıimdi qarjy quraldary kóp. Solardyń biri – ınvestısııalar. Investısııany damý bankteri, ınvestısııalyq bankter, qor bırjalary, venchýrlyq qorlar arqyly tartýǵa bolady. Mundaı qarjy ınstıtýttary jańa jobalardy ǵana qoldap qoımaı, jumys istep turǵan kompanııalarǵa da járdemdesedi, – deıdi Talǵat Demesinov.
Máselen, «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy iske qosylǵan eki jyl ishinde Qazaqstanǵa 2,5 mlrd AQSh dollary kóleminde ınvestısııa tartty. Al ortalyqtyń qatysýshylary qazaqstandyq jobalarǵa 444 mln AQSh dollary kóleminde ınvestısııa salǵan. Endeshe, osyndaı tıimdi tetikterdi de utymdy paıdalanǵan abzal.
