Jyl sheshimi

Soǵan sáıkes Odaq quramyndaǵy basqa da respýblıkalar óz Memlekettik syılyǵyn taǵaıyndaǵan edi. Qazaqstan Abaı atyndaǵy ádebıet jáne óner salasy boıynsha Memlekettik syılyq dep belgiledi. Alǵashqy laýreattary T. Ahtanov,  H. Esenjanov, S. Muqanovtar bolǵan Memlekettik syılyq táýelsizdik alǵannan keıin Abaı atyndaǵy degen mártebesinen aıyrylǵan edi.

Hakimniń 175 jyldyǵy aıasynda syılyq qaıta Abaı atyndaǵy Memlekettik syılyq atandy. Me­reıli mezet, mártebeli jyldyń áse­rinen be, bıyl bul syılyqqa shyǵar­masyn usynýshylar kóp-aq boldy. Komıssııanyń eki otyrysynan (ashyq jáne jabyq daýys berý) keıin resmı málimdeme jarııalanbastan jeti shyǵarmashylyq tulǵanyń syılyqqa laıyqty dep tanylǵany anyqtaldy. Osy tusta kózi tirisinde klassık atanǵan jazýshylarymyzdyń biri – Tynymbaı Nurmaǵambetovtiń esimi tizim ishinen tabylmaǵany qoǵamdyq pikir týdyrǵan edi. Al oqyrman jáne qalamgerler qaýymy óziniń súıikti jazýshysyn syılyq ıeleriniń arasynan kórgisi keletinin ashyq aıtty. Sońǵy sózdi el basshysynan kútti. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń jazýshy Tynymbaı Nurmaǵambetov kandıdatýrasyn qoldap, syılyq alǵan segiz qalamgerdiń biri etýi – ádebı jyldyń eń ádiletti sheshimi retinde baǵalandy. Bul – shyn máninde «Halyq únine qulaq asatyn memleket» qaǵıdasynyń anyqtyǵyn taǵy aıshyqtaǵan qadam boldy.

Jyl zańy

Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jań­ǵyrý» maqalasy aıasynda bekitilip, 2017 jyldan bas­tap iske asqan «Qoǵamdyq ma­ńyzy bar ádebıetti satyp alý, basyp shyǵarý jáne taratý qaǵı­dalary» baǵdarlamasy bo­ıynsha avtor quqyǵy 70 jylǵa shekteletin. Bul qaǵıdaǵa  qo­ǵam­da túrli narazy pikirler týyn­daǵan bolatyn.

Osy bir kúrmeýli máseleniń túıini 2020 jyldyń sońyndaǵy Mádenıet týraly zańǵa engi­zilgen birqatar ózgeris arqyly she­shilip, avtorlyq quqyqty satyp alý merzimi 70 jyldan 5 jylǵa qysqardy.

Iаǵnı jańa zań boıynsha endi avtordyń quqy shektelmeıdi. Bastysy, avtor baspamen keli­simge kelýi kerek. Demek, baspa belgili bir ýaqytqa avtordan kitabyn satyp alyp, shyǵarý quqyna ıe bolady. Ol merzim bitken soń avtordyń qaıta shy­ǵarýǵa quqy bar. Bul eń aldymen bekitilgen merzimge baılanysty.

Jomart jazýshylar bir jylda bir tom usynsa, búkil ǵumyrynda bir ǵana kitaptyq shyǵarma beretin qalamgerler de az emes. Qazaq ádebıeti klas­sıkteriniń derligi osyndaı. Abaı­dyń ózi bir tomdyq óleń qal­dyrsa, Mahambetten bas-aıaǵy seksen óleń amanat. Arǵy-bergi ádebı kezeńderde bul ta­qylettes mysaldar jetip artylady. Tógilip túsken Tó­le­gennen de qalǵany osy shama. Osyny oılaǵanda, bir ǵumy­rynda bir ǵana kitap jazatyn qalamgerlerdiń kóbi bar baı­lyǵyn azyn-aýlaq aqy úshin 70 jylǵa memleketke berýi ar­qaǵa aıazdaı batatyn jaǵdaı edi. Osyny sheshken zań, shyn má­ninde «jyl zańy» atanýǵa ábden laıyq.

Sonymen satyp alynatyn ádebıetterdiń avtorlyq qu­qy­ǵyna baılanysty engizilgen bir­qatar ózgerister 2020 jyldyń 16 qarashasynda kúshine endi.

Jyl usynysy

Balalar taqyrybyna qalam tartatyndardy «danyshpan­dardyń aqyny», «danyshpandardyń jazýshysy» deıtin sóz áýelde-aq qalyptasqan.

Onyń máni – bala janynyń sonsha názik, bala qııalynyń sheksiz, bala áleminiń tunyq ári tańǵajaıyp bolatynynda jatyr. Oqyrman orta joldan shyqpaıdy, ǵaıyptan paıda bolmaıdy, ol besikten qalyptasady. Besik jyry, ana áldıi, ata men áje ertegisi, halyqtyq rýhanı qaınar bastaýlar, balalar ádebıeti klassıkasy arqyly oqyrman jetiledi. Kitap oqıtyn balalar kitap oqıtyn qoǵamdy qurady. Al óz kezeginde oqyrman qoǵam – eń izgi, rýhanı kemel, sanasy jetilgen, adamgershilik qundylyqtary berik ornaǵan qoǵam bolady.

Keıingi jyldary balalar ádebıetiniń kenjelep qalǵany, balalarǵa arnap jazatyn jazýshy qalamgerlerdiń sırep bara jatqany anyq boldy. Onyń san alýan sebebi de joq emes. Memlekettik deńgeıde sheshilýi tıis osy másele kún tártibinde tur. Kezek kúttirmes keń taqy­rypqa aınaldy. Parlament senatynyń depýtattary Úkimet basshysyna balalar ádebıetin damytý boıynsha depýtattyq saýal joldady. Senator Nurtóre Júsip «Tıisti baǵdarlamalar aıasynda balalar ádebıetin damytýǵa arnaıy qarjy bólýdi usynamyz. Balalarǵa arnalǵan kitaptardy basyp shyǵarýǵa jeńildik berý úshin qosylǵan qun salyǵynan bosatý qajet» dep usynysyn aıtty. Ádebıetke qatysty máselede osy usynysty «jyl usynysy» dep tapqandy jón sanadyq.

Jyl taqyryby

Álem ádebıetinde bas-aıaǵy 36 dramalyq sıýjet bar deıdi Jorj Poltı. Barlyq sıýjet Gilgámesh, ıaǵnı bárin kórgen batyr jaıly dastanda, ǵulama Gomerdiń jyr-ańyzdarynda, qasıetti kitaptarda tasqa basqandaı tańbalanyp, san alýan sıtýasııalar jazylǵan, aıtylǵan, jeter jerine jetken. Biraq árbir dáýir óziniń jańa ıdeıalarymen, jańa taqyryptarymen keledi. Mysaly, bizdiń zamannyń mańdaıyna jazylǵan jańa taqyryp jahandyq pandemııa, janýar-jándikten juǵatyn vırýs.

О́tken ǵasyrlardyń da ózegin taldyrǵan obalar, indetter, dertter boldy. Ár júz jyl saıyn qaıyra soǵyp, qabyrǵa sókkendeı bolǵan sol indetter de óz kezeńiniń qalamyna azyq edi. Dúnıejúzi ádebıetinde sol zaýaldar jaıly birshama shyǵarmalar jazyldy. Solardyń jańǵyryǵy, adamzat qııalynda damyp, jetilip, ósip, órken jaıǵan nusqalary – jer betindegi tirshilik ıelerin joıyp, ıa bolmasa ózgertip, qubyltyp, mýtasııaǵa ushyratyp, zombıge aınaldyryp barynsha taldandy, talqyǵa tústi, jazýshy men ssenarııshilerge talǵajaý boldy.

Aqparat almasýdyń asyp damyǵan ýaqytynda adamzat balasynyń álemdik epıdemııa, jahandyq pandemııa derlik vırýspen betpe-bet jolyǵyp otyrǵany jańa. Sondyqtan da osy bir jyldyń eń basty taqyryby – koronavırýs indeti bolýy tańǵalatyn jaıt emes. Birinshi dúnıejúzilik soǵystyń tusyndaǵy ıspan tumaýynan keıingi joıqyn jaý da osy bolyp otyr. Buqaralyq aqparat quraldary, kıno óndirisi, áleýmettik jeli, qalamgerler qaýymyn biriktirgen, bir ıdeıa tóńiregine uıystyryp, bir taqyryp aýanynda aınalsoq­tatqan da osy indet.

Biz áli soǵystyń ishindemiz, biz áli joldamyz, táńiri qalap osy dert tyıylǵan soń da ádebıette berisi – elý jyl, árisi – ǵasyrǵa azyq bolar taqyrybyńyz da osy shyǵar. Sol toqsan taraýly taqyrypty kim ashyp, kim osy kezeńge sózden eń uly eskertkish turǵyzady eken?! Másele – sonda.

Jyl kitaby

Hakim Abaıdyń 175 jyldyǵy qarsańynda elimizde kóptegen mádenı-rýhanı is-sharalar ótti. Solardyń eń aýqymdysy, jóni de, joly da bólek irgeli eńbek retinde aýyz toltyryp aıtatynymyz – Abaı shyǵarmalarynyń akademııalyq tolyq jınaǵy.

Bul basylymdy daıarlap basyp shyǵarý isi qıyndyǵy mol, jaýapkershiligi joǵary jumys. Sondyqtan da mundaı rýhanı mańyzy zor iske jyldar ótkizip baryp oralatyny da sodan. Atalǵan jınaq ta 1995 jylǵy eki tomdyqtan keıin 25 jyldan soń jaryq kórip otyr.

Aıta keteıik, kúni búginge deıin Abaı shyǵarmalarynyń tolyq jınaǵy on márte (1909, 1922(24), 1933, 1939, 1945, 1954, 1957, 1961, 1977, 1995 ) ja­ryq kórgen eken. Solardyń ba­sym kópshiligi M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń qabyrǵasynda (M.Áýezovtiń basshylyǵymen) daıyndalǵan.

Jańa jınaqty daıarlaýda, eń aldymen osy ýaqytqa deıin jaryq kórgen basylymdar salystyrylyp, túgel qaıta qaralypty. Jáne ondaǵy M.Áýezov qalyptastyrǵan ustanymdar negizge alynǵan. Ásirese 1933, 1957, 1961 jyldar­daǵy jınaqtarǵa bas abaıtanýshy qolymen engizilgen jańa shyǵarmalar men oǵan berilgen túsinikter paıdalanyldy. Al jańa jınaqtyń mazmuny men qurylymyn júıeleýde Abaı shyǵarmalarynyń eń sońǵy to­lyq basylymy jáne tarıhı-mádenı mura retinde IýNESKO qorǵaýyna alynǵan 1995 jylǵy nusqanyń qurylymy men negizgi arqaýyn saqtaýǵa tyrysqan.

Aıta keteıik, úsh tomdyq «Jazýshy» baspasynan 3000 da­namen basylyp shyǵyp, kitap­hanalarǵa taratyldy.

Jyl poemasy

Qazaqtyń qabyrǵaly aqyny Ǵalym Jaılybaıdyń óleńderin oqı bastaǵanda arqanyń teńizdeı tolqyp, tebirenip jatqan aqse­leýli dalasy, sol daladaǵy kók­tem nóseri, kúrkiregen kúnnen óre jónelgen bóken laǵy, bir sát qalyqtaý kúıinde qanatyn kere turyp qalǵan dala qyrany kóz aldyńyzǵa keledi.

Endi birde qarańǵy túndi jaryp shyǵyp, taý ishin kúńirentip Sáken salǵan án alystan emis-emis estiletindeı.

Ǵalym Jaılybaı júıtkı aqqan jyldarǵa en salǵandaı je­misti eńbek etip júrgen aqyn. Oqyrmandar aqynnyń tol­ǵaqty, tolaıym poemalaryn asyǵa kútip, aqyn salǵan eni­nen tanyǵandaı óz kitap sóre­­lerine enshilep alyp otyrady. Dúnıejúzilik pandemııa, álemdegi, elimizdegi karantın, úreı men úmit, qaýip pen qater qalam ustaǵan qaı jandy da qamsyz, ýaıymsyz qaldyrǵan joq. Sonyń bir belgisi – sher tolqytyp shyǵarǵan oı ýytyndaı, ashy kóz jasyndaı osy poema. «Suraq belgisi» – adamnyń ózine, qoǵamǵa, álemge, zamanǵa daty, sonyń báriniń adamǵa daty. Máńgilik saýal, máńgilik saýǵa. Aqynnyń saýaly, aqynnyń saýǵasy. Osynyń báriniń jaýabyn kim beredi? Kim bere alady?..

Dúnıeni dendegen derttiń daýasyn izdegen dúdámal shaqta jazylǵan «Suraq belgisi» poe­masyn der shaǵynda jazylǵan týyndy dep tanydyq. Aqynnyń ishki tolqynysy qoǵam tynysymen úılesim tapqandaı.

Aıta keteıik, poema «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalanyp, oqyrman qaýym arasynda kóp talqylanǵan edi.

Jyl áńgimesi

Jazýshy, halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty Nurjan Qýantaı­ulynyń «Qazaq ádebıeti» gazetinde jarııalanǵan «Úreıli úsh kún» atty áńgimesi oqyr­­man qaýymnyń nazaryn aýda­ryp, birshama ýaqyt boıy áleý­mettik jelide talqy­landy.

Qazaq ádebıetine jańa bir tynys bolyp sezilgen bul shyǵarma antıýtopııa janrynda jazylǵan. Mazmuny da, formasy da ózgeshe stıldegi hám bolashaqty boljaǵan áńgimeniń aýany erek, oqıǵasy aýyr. Bul týraly avtordyń ózi: «Úreıli úsh kún» áńgimesiniń birneshe astary bar, ony tolyq kórsetý úshin arnaıy taldaý jasaý kerek bolady. Ásili, antıýtopııa (nemese dıstopııa) janry – shetel ádebıetinde suranysqa ıe janr. Bul janr qısyq aına sııaqty, oqyrmanǵa qazir kim ekenimizdi nemese keleshekte qaıda baryp at shaldyratynymyzdy kór­setip ketedi. Álemdik klassıka dep sanalatyn «1984» nemese «Farengeıt boıynsha 451 gradýs» antıýtopııa romandarynyń áli kúnge deıin oqylatyny sodan bolsa kerek (ókinishtisi, osyn­daı shyǵarmalar qazaq tiline aýdarylmaı jatyr). Al adam­zat qoǵamy úlken ózgeris qar­sańynda tur, aldymyzda áleý­mettik, tehnogendik problemalar bar ekeni taǵy belgili. Sol zamanǵa jetkende adam ózi­niń adamshylyǵyn saqtaı ala ma, joq pa, «Úreıli úsh kún»­ osy máselelerge jaýap iz­deıdi», deıdi. Al ádebıetshi, syn­shy Amangeldi Keńshilikuly bul áńgimeniń qazaq prozasyna beles bolatynyn aıtady. «Antıýtopııa kóptegen qazaq qalamgerleriniń tisi batpaı júr­gen qıyn  janr edi.  Kezinde bárimiz de Kobo Abeniń «Basa-kóktep kir­gender»,  Evge­nıı Zamıatınniń «Biz» shy­ǵar­­ma­la­ryn súısinip oqyǵan bo­la­­tynbyz. Osydan birneshe jyl buryn Nobel syılyǵyn en­shilegen Kadzýo Isıgýronyń eń myqty shyǵarmasy da onyń «Qol úzbe menen» dep atalatyn antıýtopııalyq romany. Nurjannyń myna áńgimesi dál búgingi tańdaǵy qazaq prozasy úshin úlken jańalyq», dedi.

Erlan JÚNIS,

Marjan Ábish,

«Egemen Qazaqstan»