Mańǵystaý jyraýlyq mektebi óziniń sóz saptaý (stıldik, tildik ustanymy), jyrdy oryndaý tásili, tarıhı qalyptasýy, konseptýaldyq mazmuny jaǵynan XIV-XV ǵasyrlardaǵy Sypyra jyraý dástúrin jalǵastyryp, XX ǵasyrdyń ortasyna deıin (Sáttiǵul, Súgir jyraýlar) úzbeı jetkizýimen erekshelenedi. Bul mektep Qazaqstannyń batys óńirin, Túrikmenstan, Reseıdiń keıbir aımaǵyn qamtıtyn keń baıtaq jyraýlyq keńistik bolyp tabylady. Qazirgi tańda Mańǵystaý jyraýlyq mektebi týǵyzǵan 49 jyraýdyń 125 baspa tabaq ádebı murasy belgili. Olardyń qatarynda 15 avtor osy jolǵa búkil ǵumyryn arnaǵan belgili ǵalym, alashtyń aıaýly azamaty Qabıbolla Sydıyqovtyń jankeshti eńbeginiń arqasynda ǵylymı ortaǵa tanymal bolsa, qalǵan 30-dan astam jyraýdyń rýhanı kómbesin Táýelsizdiktiń samııan samalymen jergilikti mádenı mura jınaýshy, ardager azamat Jetibaı Jylqyshyuly tirnektep taýyp, jınaqtap oqyrmanǵa usyndy. Bul shyǵarmalar el arasynda aýyzsha jyrlaýdan, jeke adamdardyń arhıvindegi eski qoljazbalardan, XX ǵasyrdyń 70-80 jyldary jazylǵan úntaspalardan kóshirilip, jınaqtalǵandyqtan árqaısysynyń buǵan deıin baspa júzin kórmegen kem degende on shaqty mátin nusqalary bar.
UǴA-nyń sırek qoljazbalar qorynda Mańǵystaý jyraýlarynyń túrli kólemdegi 145 shyǵarmasy, M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń qorynda mańǵystaýlyq 9 jyraýdyń 140 shyǵarmasynyń qoljazbasy saqtaýly. Mańǵystaý jyraýlyq mektebi arqyly júıeli de tolyq nusqasy úzilmeı jetken «Qyrymnyń qyryq batyry» jyrlar tizbeginiń árbir jyrynyń kem degende on shaqty nusqasy OǴK-nyń qoljazbalar qorynda, ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń qorynda qattaýly. Qoljazbalardyń birqatary arab, latyn grafıkasymen jazylǵan, sapasy nashar qaǵazǵa jazylǵandary kómeskilenip, óshýge aınalǵan. Bul jádiger joldardyń barlyǵy birdeı baspa betin kórip, zertteý nysanyna aınala qoıǵan joq. Al bul jyrlardyń astarynda ultymyzdyń tarıhyna qatysty derekter, el men jerdiń shejirelik dáıekteri, aqparattyq, tanymdyq materıaldar, tildik materıaldar jasyrynyp jatqany sózsiz. Mańǵystaý jyraýlyq dástúrindegi 49 jyraýdyń qazirgi kezde belgili bolyp otyrǵan shyǵarmalaryn túgel jınaqtap, tizimdeý, shyǵarma mátinderiniń qoldaǵy nusqalarynyń bıblıografııalyq anyqtamalaryn jasaý, atap aıtqanda, shyǵarmanyń neshe mátindik nusqasy belgili, ár mátin nusqasy qaı jyldary kimnen, qaıdan, qalaı (aýyzsha, jazbasha mátin túrinde, dybystyq mátin túrinde) alynǵandyǵy kórsetip, ár nusqanyń barynsha tolyqtyrylǵan, shartty túrde kanondyq mátinin anyqtaý, jyr mátinderindegi kóne, kirme, dinı-tanymdyq joldarǵa, antroponımder men toponımderge tarıhı-etımologııalyq zertteý júrgizý qajet.
Mańǵystaý jyraýlyq mektebi óziniń sóz saptaý, sóz tańdaý áleýetimen de erekshelenedi. Máselen, Mańǵystaý aqyn-jyraýlary tilinde qazaqtyń qazirgi jazba ádebı tilinde de, aýyzsha ádebı tilinde de, tipti Qazaqstannyń ózge óńirlerinen shyqqan aqyn-jyraýlar tilinde de kezdespeıtin erekshe sózder men sóz qoldanystary bar. Olardy shartty túrde kóne sózder, dıalektızmder, kirme sózder, poetıkalyq qoldanystar dep jikteýge bolady. Mundaı kónelikterdiń, bizdiń paıymdaýymyzsha, 3 túrli kelý kózi bar – birinshiden, jeke halyq bolyp kuralǵanǵa deıingi kóne tilden qalǵan jurnaqtar (sózder) – olar Altaı, Sibirdegi túrkilerdiń, mońǵoldardyń tiliniń leksıkasynda bar sózder (mysaly, arqaıyn, dúreý, qural//hýral, alqa, t.b. sózderi), ekinshiden, Túrki qaǵanaty ydyraǵannan keıingi dáýirlerde Kaspıı boıyna kelip mekendegen taıpalar tilderinen qalǵan kóne tulǵalar, úshinshiden, qazaq handyǵy qurylatyn dáýirde kelgen taıpalar (noǵaı, túrikmen, qaraqalpaq) tilderinen aýysqan sózder dep joramaldaýǵa bolady.
Mańǵystaý aqyn-jyraýlary tilindegi erekshe sóz qoldanystardyń endi bir toby – ortazııalyq túrki jazba ádebıetiniń ıgi yqpalymen kelip ornyǵyp qalǵan aıshyqty, kórkem kesteli sózder (B.I.Nurdáýletova, «XVIII-XIX ǵasyrlardaǵy Mańǵystaý jyraýlarynyń tildik erekshelikteri» Almaty, 2011).
Qazaq ádebıeti tarıhynda «noǵaıly jyrlary», «noǵaılyqtyń batyrlary» «Qyrymnyń qyryq batyry» degen ataýmen erekshelenetin jyrlar tizbegi kórkemdik qurylymy, qyzyqty sıýjetterimen ǵana emes, osy eposty ózderiniń altyn dáýreniniń poetıkalyq shejiresi retinde tanyp, baǵalaıtyn «noǵaılyq» halyqtardyń túp tarıhyna degen saǵynyshyn týdyrýymen de baǵaly. Osy qaharmandyq jyrlar tizbegi arqyly qazirgi qazaq, noǵaı, tatar, bashqurt, qaraqalpaq, ózbek, túrikmen halyqtary ózderiniń rýhanı tutastyǵynyń túp bastaýyn tabatyny sózsiz.
«Qyrymnyń qyryq batyry» jyrlar sıklin Mańǵystaýda Muryn jyraý jyrlap bizge jetkizgen. Murynǵa deıin Qashaǵan, Nurym, Murat, Qarasaı jyraýlar jyrlasa, olardyń ózi jyrdy Abyldan úırengen. Aqtóbe óńirinde jyrlar sıklin Nurpeıis Baıǵanın jyrlaǵan. Ol Jaskeleń jyraý bastaǵan jyraýlyq mektepten úırengen. Al Jaskeleńniń ózi Bekbergen jyraýdan, ol álim Úki jyraýdan úırengen. Jaıyq óńirinde Jıembet jyraýdyń mektebi, Atyraýda Qýan, odan Yǵylman jyraýlar bastaǵan jyraýlyq mektep osy jyrlar sıklin jyrlap taratqan. Qyzylorda oblysynyń Aral, Qazaly aımaǵynda Nurtýǵannyń jyraýlyq mektebi bolǵan. Osy Nurtýǵan jyraý «Qyrymnyń qyryq batyryna» kiretin birshama jyrlardy jańǵyrta jyrlaǵan.
Mańǵystaýdan shyqqan tanymal zertteýshi Serikbol Qondybaı Muryn jyraýdan jazyp alynǵan «Qyrymnyń qyryq batyry» jyrlar sıkli boıynsha 112 toponımdi anyqtaǵan, olardyń 32-si Mańǵystaý men Ústirtte bar nemese osy geografııalyq keńistiktegi jer-sý ataýlaryna jýyqtaıtyn ataýlar deıdi. QQB-na jatqyzylatyn 30-dan astam jyrdyń árqaısysynyń 10-nan 20-ǵa deıin nusqalaryn zertteý barysynda olardyń mátinindegi 200-den astam toponomıkalyq, antroponımdik, etnografııalyq ataýlar men uǵym-túsiniktiń bar ekenin anyqtadyq. Sondaı-aq Mańǵystaýdyń Qaraoıy men Ústirtte shashyrap jatqan noǵaıly bıleri men batyrlarynyń atymen atalatyn oba, qoıylymdyqtar da noǵaıly zamanynyń baǵzylyq belgileri ekeni sózsiz. Osyndaı noǵaılyq panteondardyń birqatary – Mańǵystaýdyń Qaraoıynda shoǵyrlanǵan Edige urpaqtaryna baılanysty mola-eskertkishter.
Mańǵystaý oblysy, Mańǵystaý aýdanynyń ortalyǵy Shetpeden ońtústik shyǵysqa qaraı 40 shaqyrymda Qaraýylkúmbet bıigi dep atalatyn alasa taýlar silemi bar. Qaraýylkúmbettiń ústinde, jergilikti aqsaqaldardyń aıtýynsha, ejelgi noǵaılydan qalǵan qoıylymdyqtar jatyr. Mańǵystaý memlekettik tarıhı-mádenı qoryq qyzmetkerleriniń anyqtaýy boıynsha Qaraýylkúmbet qoıylymdyǵy HIV-HVI ǵasyrlarǵa tán eskertkish retinde tirkelgen. Qoıylymdyqtardyń qatarynda, tóbeniń bıikteý tusynda búginde jartylaı buzylǵan, biraq asa kórneki ǵımarat tur. Mamandardyń kórsetýinshe, ǵımarat Mańǵystaý kúmbez tamdarynyń ishindegi sáýlettik qurylysy erekshe, ejelgi tas sheberleriniń keremet qoltańbasy bolyp tabylady. Jergilikti ólketanýshy, jyrshy – Aqylbek О́tesh 2015 jyly ǵımarattyń qasbetinde: «...Edige bahadúr bu bas bı boldu, bahadúr boldu» degen arab grafıkasymen tańbalanǵan jazý bar ekendigin alǵash anyqtaǵan. Bul «Qyrymnyń qyryq batyry» jyrlar sıklindegi «Edige batyrdyń» bas qaharmany Edigeniń prototıpi – Altyn Ordanyń ataqty bıi, begler begi, Noǵaı Ordasynyń negizin qalaǵan, talaı jyr men ańyzdyń týýyna negiz bolǵan atyshýly Edigege salynǵan kesene bolýy múmkin be? Biz osy máselege qatysty Edigeniń ólimi men jerlenýine baılanysty derekterdi qarastyryp, birneshe maqala jarııalaǵan bolatynbyz.
«Qyrymnyń qyryq batyry» jyrlar tizbeginiń tutasqan, júıelengen poetıkalyq arealynyń basqa emes, Mańǵystaý aımaǵy bolýynda qandaı syr bar?! Bul da noǵaıly jyrlary men Mańǵystaý fenomenine qatysty tyń zertteýlerdi qajet etetin ózekti másele dep esepteımiz.
Qazaq eposynyń ulttyq rýhanııattaǵy ornyna taldaý jasaı kelip, epostanýshy professor Áýelbek Qońyratbaev: «Qyrǵyzdar «Manas» jyry men onyń aıtýshylaryn qosa qamtyp zertteıdi jáne «manasshy» degenderge aıryqsha kóńil bóledi. Al bizde aıtýshyǵa, tipti mán berilmeıdi», – dep qynjylys bildirgen edi. Shyn máninde, «Qyrymnyń qyryq batyryn» jyrlap jetkizgen jyraýlyq mektep, olardyń basty ókilderi, olardyń jyrlaý maqamy, sóz saptaý stıli, ózine deıingi jyraý-jyrshylar jetkizgen nusqalarǵa qosyp-alary, onyń poetıkalyq, áleýmettik t.b. sebepterine taldaý jasap, jalpy jyraýlyqtyń erekshe tabıǵatyn, qazaq mádenıeti tarıhyndaǵy ornyn, tárbıelik, tanymdyq qyzmetin zertteýge arnalǵan eńbekter kemde-kem. Bul oraıda Á.Qońyratbaevtyń «Epos jáne onyń aıtýshylary» atty eńbegin aıtýǵa bolady. Biraq onyń ózi keńestik kózqarastan asa almaı, jyraýdyń bolmysyn onyń sóz saptaý sheberligimen baǵalaýdan ári bara almaǵan. Q.Sydıyqov «Muryn jyraý jáne «Qyrymnyń qyryq batyry» atty birneshe bólimnen turatyn kólemdi maqalasynda Muryn jyraýdyń shyǵarmashylyq ómirbaıanyn, qalyptasqan óner ortasyn, jyrshylyq joldaǵy ustazdaryn, jyrlaý mashyǵyn, negizgi rýhanı muralary (óleńderi, jyr-dastandary) men materıaldyq buıymdaryn, onyń jyraýlyq bolmysyn jan-jaqty ashatyn maǵlumattar retinde baıandaǵan. Bul jyraýdy, onyń kıeli bolmysyn zerttep-zerdeleýdegi tuńǵysh ári keń aıadaǵy eńbek deýge bolady. Osyndaı baǵytta basqa da jyraýlar zerttelip, olardyń jyrlap jetkizgen nusqalary salystyrylsa, jyrdyń damý, qalyptasý tarıhyn paıymdaýǵa mol múmkindik bolar edi.
Biz joǵaryda birneshe túrki halyqtaryna ortaq jyrlar tizbegin quraıtyn «Qyrymnyń qyryq batyry» jyrlar sıkliniń qalyptasqan poetıkalyq arealy Mańǵystaý ekendigin aıttyq. Kezinde atalǵan jyrdy jáne ony jetkizýshi Muryn jyraý Seńgirbekulynyń muralaryn IýNESKO-nyń álemdik mádenı muralar tizimine engizý týraly Qazaqstan Parlamenti tarapynan usynys bolǵan edi. О́kinishke oraı, bul shara aıaqsyz qaldy. Keıin atalǵan uıymnyń Qazaqstandaǵy ókilderimen kezdeskenimizde, qyrǵyzdardyń manasshylary sııaqty «Qyrymnyń qyryq batyryn» jyrlap, damytyp, úıretip otyratyn arnaıy mektep bolý kerektigin aıtty. Jekelengen jyrshylar bolǵanymen, Mańǵystaýda arnaıy jyrshylar mektebi joq ekendigi ras. Tipti 49 taqtaq shyqqan, «Qyrymnyń qyryq batyry» tárizdi 3 aı jyrlap taýysa almaıtyn jyr topanyn týǵyzǵan Mańǵystaýdaı poetıkalyq oazıste birde-bir jyrshy daıyndaıtyn bilim ornynyń bolmaǵan ókinishti-aq.
Sh.Esenov ýnıversıtetiniń bazasynda Batys jyraýlyq dástúrin oqyp-úıretetin mamandyq ashýdyń sáti bir kelmeı-aq qoıdy. Al sonaý Altyn Orda dáýirinen úzilmeı kele jatqan poetıkalyq dástúrdiń altyn tinin keler urpaqqa jalǵastyrý úshin osy topyraqtyń jyr-qunarymen sýsyndaǵan óner ortasyn qalyptastyrý qajet-aq. Ony qalyptastyratyn ǵylymı-pedagogıkalyq bilim ordasy ekendigi sózsiz.
Bıbaısha NURDÁÝLETOVA,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
Mańǵystaý oblysy
