Otyz jylda elimiz memlekettik nyshandaryn belgilep, bılik júıesin qalyptastyrdy, ulttyq valıýtamyz aınalymǵa endi, Qarýly Kúshterimiz quryldy, Ata zańymyz qabyldandy, shekaramyz shegendeldi, elimiz bedeldi halyqaralyq uıymdarǵa múshe boldy. Bir sózben aıtqanda, Qazaq eli ulttyq salt-dástúrin, tilin, dinin, dilin jańǵyrtyp, ósip-órkendep, mereıli memleketke aınaldyq.
Osynaý tolaǵaı tabystardyń bárine Elbasynyń dara kóshbasshylyǵy men halqymyzdyń danalyǵy men parasaty, birligi men yntymaǵy, otandastarymyzdyń qajyrly eńbegi jatqanyn atap ótti. «Sondyqtan Elbasy Táýelsizdigimizdiń máńgi sımvolyna aınaldy desek, aqıqatty aıtqan bolar edik» dep tuǵyrly tulǵanyń el tarıhynda alar ornyn aıqyndap berdi.
Memleket basshysy aldaǵy on jyldaǵy mindet – qýatty eldiń ıesi jáne kemel halyq bolý ekenin basa aıtty. Bul jolda saıası-ekonomıkalyq reformalardy jáne sanany jańǵyrtý úderisin jalǵastyryp, zaman talabyna beıimdelgen ulttyń jańa bolmysyn qalyptastyrýymyz qajet.
Ult pen el retinde saqtalyp qalý úshin búgingi jáne bolashaq urpaq jańa syn-qaterlerge daıyn bolýy kerek. Ol úshin óskeleń urpaq táýelsizdiktiń qadirin bilýi qajet. Azattyq bizge ońaılyqpen kelgen joq. Táýelsizdik taǵdyrdyń bere salǵan syıy emes. Túptep kelgende, qazaqtyń tarıhy – azattyq jolyndaǵy kúreske toly tarıh.
«Bostandyq bizge ońaılyqpen kelgen joq. Ata-babalarymyz azattyq jolynda arpalysty. Talaı zulmat zamandar men náýbetterdi bastan ótkerdi. Osynyń bári halyqtyń esinde saqtalyp, urpaqtan urpaqqa berilýge tıis», dedi Prezıdent óz maqalasynda. Shynynda da, el azattyǵyn, urpaq baqytyn oılap, tolarsaqtan qan keshken keshegi babalarymyz:
Keýde bir jerdi jol qylsam,
Shóleń bir jerdi kól qylsam,
Qurap jandy kóp jıyp,
О́z aldyna el qylsam, – dep armandaýmen ótti. Ata-babamyz armandaǵan azattyq búginde aınymas aqıqatqa aınaldy.
Táýelsizdikke qol jetkizý ǵana emes, ony ustap turýdyń áldeqaıda qıyn ekendigine memleketterdiń buryn-sońǵy tarıhtary dálel. Osydan úsh ǵasyr buryn azattyqty ańsaǵan Aqtamberdi babamyz da «Osynsha bergen dáýletti kóterip tura alar ma ekenbiz?» dep tolǵaǵan eken. Iá, táýelsizdik – asyl babalarymyz jetsek dep armandaǵan erekshe baılyq, en dáýlet. Endeshe, Prezıdent atap ótkendeı, ol «dáýletke» qol jetkizbek bar da, ony saqtap qalý bar.
Sonymen qosa, el Prezıdenti óziniń maqalasynda mańyzdy tapsyrma júktedi, ol – Qazaqstannyń akademııalyq úlgidegi jańa tarıhyn jazýdy dereý bastaý. Ol úshin talaı aqtańdaqtardyń betin ashyp, burmalanyp kelgen derekterdi túzetý qajet. Bul iske elimizdiń eń myqty tarıhshylary tartylmaq. Sonymen qatar Qazaqstannyń qysqasha tarıhy álemniń negizgi tilderine aýdarylatyn bolady.
Memleket basshysy osy maqalasynda Qazaqstannyń egemendigine, aýmaǵynyń tutastyǵyna kúmán keltirýshi jat nıetti saıasatkerlerdiń arandatýshylyq sandyraq áńgimelerine naqty jaýap qaıtardy.
«Qazaqqa osy ulan-ǵaıyr aýmaqty eshkim syıǵa tartqan joq. Búgingi tarıhymyz 1991 jylmen nemese 1936 jylmen ólshenbeıdi. Halqymyz Qazaq handyǵy kezinde de, odan arǵy Altyn Orda, Túrik qaǵanaty, Ǵun, Saq dáýirinde de osy jerde ómir súrgen, ósip-óngen. Jalpy, tarıhpen saıasatkerler emes, tarıhshylar aınalysýy kerek», dep basa aıtty.
Qazaq úshin ejelden Jer,Til, El birligi – eń qasterli uǵymdar deıtin bolsaq, Memleket basshysy osynaý maqalada: «Jerge baılanysty bárimiz aıqyn biletin jáne buljymaıtyn aqıqat – qazaqtyń jeri eshbir sheteldiktiń menshigine berilmeıdi, eshqashan satylmaıdy. Osyny ár azamatymyz sanasyna berik sińirýi qajet. Kelesi jyly Jer kodeksiniń jekelegen normalaryna qatysty engizilgen moratorııdiń merzimi aıaqtalady. Aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerlerdi aınalymǵa engizip, halyqtyń ıgiligine jaratý – óte mańyzdy másele. Sondyqtan bıyl Jer máselesi jónindegi komıssııany quryp, sonyń aıasynda bir baılamǵa kelgen jón. Qazaq úshin toqymdaı jerdiń ózi qymbat, bir ýys topyraqtyń ózi altyn» dep qadap aıtyp, nyq senimde bolý kerektigin uǵyndyrdy.
Ýaqyt uttyrmaı qolǵa alyp, dáıekti túrde iske asyratyn óte ózekti ári elimizdiń qaýipsizdigine qatysty másele – halyqtyń qalalyq jerlerge jappaı kóshýi saldarynan kóptegen aýyldarda, ásirese, shekara mańyndaǵy eldi mekenderde turǵyndar sany kúrt azaıyp ketkendigin de tilge tıek etti. Biz eńbek kúshi kóp ońtústik óńir turǵyndarynyń soltústik jáne shyǵys aımaqtarǵa qonystanýyna qolaıly jaǵdaı jasap, osy jumysty basty nazarda ustaýymyz kerektigin atap ótti.
Prezıdent qazaq tiliniń mártebesi jaıynda da sóz qozǵady. El azamattaryn memlekettik tildi meńgerýge úndeı otyryp, másele nıette ekeni atap kórsetti. Memlekettik tildi bilý – Qazaqstannyń árbir azamatynyń paryzy dep te aıtýǵa bolady. Osy oraıda barsha qazaqstandyqtarǵa, onyń ishinde qazaq tilin áli jete meńgermegen otandastarymyzǵa úndeý tastady. Jahandaný men aqparattyq tehnologııalar jas urpaqtyń tek bolmysyna ǵana emes, tildik tańdaýyna da qanshalyqty teris yqpal etetinin búgingi býynnyń boıynan ańǵarýdamyz. Sol sebepti de ulttyq tilimizdiń qoldaný aıasyn keńeıtip, jas urpaqtyń ana tiline degen qurmetin arttyramyz desek, balalar ádebıetin qolǵa alyp, sıfrly keńistikte qazaq tildi kontentti damytýǵa tıistimiz.
Prezıdenttiń «Tutas býyn almasqan osy jyldarda qazaq tilin úırengisi kelgen adam ony áldeqashan bilip shyǵar edi. Eń bastysy, ynta bolýy kerek» degeni de til máselesine tıisinshe kóńil bólmeıtin azamattarymyzǵa oı salar dep úmittenemiz.
Sońǵy kezde qazaqstandyqtar qoǵamdyq ómirge, saıası úderisterge belsendi aralasyp keledi. Prezıdenttiń «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasy men Ulttyq qoǵamdyq senim keńesi – osynyń aıǵaǵy.
Salıqaly saıası reformalar Qazaqstannyń saıası júıesi zaman talabyna saı damyp kele jatqandyǵyn kórsetedi. «Bizde saıası kózqarastary ártúrli partııalar bar. Olardyń ustanymdary konservatıvti, lıberaldy, ultshyl, sosıalıst jáne taǵy basqa bolýy múmkin. Bul – tabıǵı úderis. Saıası plıýralızm memleketti evolıýsııalyq jolmen damytýǵa jáne nyǵaıtýǵa múmkindik beredi», dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Biraq elimizde, eń aldymen, adamnyń Ata zańmen bekitilgen quqyǵyn qorǵaýǵa negizdelgen tártip kerek. Elimizde áralýan saıası partııalar bar bolsa da, barshasynyń basyn biriktiretin jáne bárine ortaq qundylyq – qasterli táýelsizdik ekenin esten shyǵarmaýymyz kerek.
Rasynda da, táýelsiz el bolý ony jarııalaýmen shektelmeıdi. Táýelsizdik úshin naǵyz kúres kúndelikti eńbekpen, úzdiksiz ári dáıekti eldik saıasatpen máńgi jalǵasady. Memleket basshysy aıtqandaı, biz qýatty táýelsiz memleketimizben ǵana ult retinde jer betinde saqtalamyz.
Memleket basshysynyń oı tolǵanysy meni tereńnen terbedi. Kezinde qazaqtyń arqaly aqyny Qasym Amanjolov: «Sen netken baqytty ediń keler urpaq, Qaraımyn kelbetińe men tańyrqap», dep jazǵan edi. Sol zamandarda kóregendikpen aıtylǵan osynaý qasterli óleń joldary sanama orala berdi. Búginimizdiń bekem, keleshegimizdiń kemel bolatynyna bek senimdimin.
Álı BEKTAEV,
Senat depýtaty
