Myń ret aıtylyp, myń ret jazylsa da asharshylyq taqyryby ult júregine máńgi jara bolyp jarmasqan qasiret. Ony umytý – ótkenimizdi umytý. Temir jol boıynda tentirep, bir tilim nan tappaı ózegi órtenip ólgen atalarymyz ben ájelerimizdi umytý, jan saýǵalap jat bosaǵaǵa telmirgen, údere kóship, bosyp ketken baýyrlarymyzdy umytý. Biz sóz etip otyrǵan kınokartınadaǵy saı-súıegińdi syrqyratatyn epızodtar eshqandaı ertegi emes, qatygez júıeniń tabanyna janshylǵan halqymyzdyń qasiretti taǵdyry ekenin aýyr da bolsa qabyldaýǵa týra keledi. Tarıhshy Talas Omarbekov tilge tıek etkendeı: «Jer betinde dál qazaq sekildi qasiret shekken halyq joq».
Búgingi urpaq – basqa urpaq. Olar keńestik júıeni qalaı túsinedi, ótken kúnder bederinde qasiretpen aıǵyzdalǵan halqymyzdyń qıly taǵdyryn qalaı sezinedi, qalaı sýrettep beredi?.. Ras, keńestik júıede nege mundaı qasiretter oryn aldy degen suraqqa bir-aq aýyz sózben jaýap berý tym qıyn. Osy turǵydan alǵanda, «Uly dala zary» týyndysy ýaqyt únin ádil tarazylaǵanyna shúbá joq. Tarıhty tanýdaǵy basty maqsat ótkenge salaýat aıta otyryp, ulttyq rýhymyzdy janý, qaırattaný, yntymaqqa uıysý, sol arqyly táýelsizdigimizdiń tuǵyryn saqtap qalý deıtin bolsaq, atalǵan fılm búgingi urpaqqa sol jyldardyń yzǵaryn, salmaǵyn sezindire alǵan shyǵarma bola aldy deýge tolyq negiz bar.
«MG production plus» kınokompanııasy usynǵan týyndy «Oskar» syılyǵynyń «Shet tildegi úzdik fılm» nomınasııasyna usynylǵany málim. Fılmdi elimizdiń Kınematografıster odaǵy janyndaǵy Qazaqstannyń Oskar komıteti tańdady. Asanáli Áshimov, Oleg Boreskıı, Farhat Ábdiraıymov, Farhad Sháripov, Arman Asenov, Satybaldy Narymbetov, Qanat Tórebaı syndy kıno maıtalmandary qazylar quramyna kiretin komıtettiń tórt múshesi kartınany áıgili baıqaýda el namysyn qorǵaýǵa laıyq týyndy dep baǵalaǵan. Baıqaý nátıjesi aqpan aıynda anyqtalady.
Asharshylyq taqyrybyn arqaý etken fılmniń onlaın kórsetilimi 2020 jyldyń qazan aıynda cinexus.kz onlaın kınoteatrynda bastaldy. Fılm ssenarııin Marına Kýnarova jazyp, jumysqa ózi rejısserlik etken. Týyndynyń prodıýseri Ernar Málikov, buǵan deıin bergen suhbattarynda kınokartınany bes jyl boıy túsirgenin, bul jolda qarjylyq qıyndyqtarmen betpe-bet kelgenin málimdegen edi.
– «Uly dala zary» bes jyl boıy túsirildi. Bizge túsirilimge jáne postprodakshenge aqsha jetpedi. Qoldaýdy uzaq kúttik, tipti ýáde bergender boldy. Mádenıet mınıstrliginen san ret kómek suradym. Degenmen eshqandaı nátıje bolǵan joq. Vedomstvodaǵylar bul jeke tulǵa týraly fılm emes, ulttyń qasiretin arqalaǵan joba ekenin uǵynbaı-aq qoıdy. Qysqasy, sońyna deıin bir tıyn da almadyq. Qaıtken kúnde de jobaǵa barymdy salýǵa týra keldi. Osy ýaqyt aralyǵynda barlyq múlkimdi sattym, qaryz aldym, páterimdi kepilge berdim. Qarapaıym halyqqa rahmet. Tıyndap bolsa da qarjy aýdardy. Bir ájemiz 100 myń teńge zeınetaqysyn bizge kómek retinde aýdarǵanda kózime jas keldi. Boıynda ulttyq namysy oınaǵan jastar da 1000-2000 teńgeden esepshotymyzǵa aqsha aýdardy. Alaıda osyndaı fılm túsirýge degen tilegim men qulshynysym maǵan jarty jolda toqtap qalmaýǵa kómektesti. Bul – bizdiń qatygez zamanda ómir súrgen ata-babalarymyzdyń aldyndaǵy azamattyq paryzymyz. Kartınanyń negizinde tarıhı derekter jatyr, bári ómirdegideı kórsetilgen. Osy fılm arqyly biz qazaq halqynyń ótkeni týraly aıtqymyz keldi. О́ıtkeni kóptegen jyl boıy tarıhymyzdaǵy qandy oqıǵalar únsiz qaldy. Kóp ýaqyt ótti, biraq bul týraly eshkim bilmeıdi. Ata-babalarymyz basynan ne ótkermedi? Biz kem degende «Oskardyń» qysqa tizimine kire alsaq, onda búkil álemge kóp nárse kórsete alamyz, – dep aǵynan jaryldy Ernar Málikov.
Osy rette Mádenıet jáne sport mınıstrligi atalǵan fılmdi álem elderiniń kórermenderine jarnamalaýǵa, sheteldik aýdıtorııaǵa tanystyrýda qarjylyq turǵydan naqty qandaı qoldaý kórsete alady degen saýaldy tıisti orynǵa joldadyq.
«2019 jyldyń 3 qańtarynda «Kınematografııa týraly» zań qabyldanyp, mınıstrliktiń kıno óneri salasyndaǵy saıasaty tujyrymdamalyq negizde ózgerdi. Atalǵan zań talaptaryna sáıkes, biryńǵaı operator retinde qurylǵan Ulttyq kınony qoldaý memlekettik ortalyǵy arqyly ulttyq fılmderdiń óndirisi qarjylandyrylady. Bul rette básekege qabiletti kınoónim shyǵarý jáne memlekettik qarjylandyrýdyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý maqsatynda, kınojobalardy irikteý birneshe kezeńnen turatyn ashyq konkýrstar ótkizý arqyly júzege asyrylady. Sonymen birge qoldanystaǵy zańnamaǵa sáıkes, memleket tarapynan kınojobalar tolyq 100% jáne jeke kınokompanııalarmen birlesken jobalar ishinara qarjylandyrý múmkindigi bar. Alaıda Ernar Málikovtiń «Uly dala zary» kınokartınasynyń óndirisi 100% memlekettik bıýdjetten tys qarajat esebinen túsirilgenin eskere otyryp, onyń ilgeriletilýine maqsatty qarajat qarastyrylmaǵanyn aıta ketken jón. Osy oraıda atalǵan fılmdi qarjylandyrý qoldanystaǵy zańnamaǵa qaıshy keledi. О́kinishke qaraı, respýblıkalyq bıýdjetten «A» sanatyndaǵy halyqaralyq kınofestıvaldarǵa qazaqstandyq fılmderdi qatystyrý jáne shetelde qazaqstandyq kıno kúnderin ótkizý baǵdarlamalary aıasynda jyl saıyn bólinetin qarajat, bıylǵy jyldyń bıýdjetin qalyptastyrý kezinde koronavırýs indetine baılanysty qoldaý tappady. Osylardyń negizinde, «Uly dala zary» fılmin jáne basqa da jekemenshik qarajat esebinen shyǵarylǵan fılmderdi, mınıstrlik tarapynan qoldaýdyń múmkindigi shekteýli», dep málimdedi Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń baspasóz qyzmeti.
Tarıh naqtylyqty súıedi desekte, kez kelgen iri oqıǵa býyn almasqannan keıin halyqtyń júregine sóz qudireti men óner arqyly meılinshe tez jol tabady. «Kórkem ádebıetimiz ben kınoındýstrııamyz biz aıtqan qasirettiń kartınasyn ashyp kórsete aldy ma?» degen saýaldy asharshylyq taqyrybyn indete zerttep júrgen tarıh ǵylymdarynyń doktory Talas Omarbekovke qoıdyq.
– Asharshylyq taqyrybyn bizdiń rejısserlerimiz birneshe tarıhı derekti fılmderge arqaý etti. Olardyń arasynda Halıla Omarov, Erkin Raqyshev sekildi birqatar kıno maıtalmandarynyń sátti shyqqan týyndylaryn ataýǵa bolady. Nege ekeni belgisiz, bizdiń ekrandarda bul kınolar qaıtalap kórsetilmeı arhıvterge ketti. Tipti atap ótip otyrǵan 31 mamyrda da kórsetilmeıtin boldy. Mundaı nemkettilikke jol berilmeýi kerek. Jurtty tartý úshin kórkemdik obrazdarmen jymdastyrylyp túsirilgen bul týyndylar únemi kórermenniń kóz aldynda turýǵa tıis. Bul da bolsa joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, asharshylyqtyń rýhanı saldaryna, tereń tamyryna memlekettik deńgeıde boılaı almaı otyrǵanymyzdy kórsetedi. Biz shynyn aıtqanda, bul qasiretke júregimiz aýyryp, mán berip otyrǵan joqpyz. Smaǵul Elýbaıdyń «Aq boz úı» romany osy taqyrypty eń bir kórnekti kórsetken shyǵarma. Biraq kórkem ádebıet pen kınolarymyzda asharshylyq taqyryby qalaı kórinis tabýy qajet degen zańdy suraq týyndaıdy. Máselen, asharshylyqqa ushyraýymyzǵa tikeleı kináli Stalınniń tulǵasy, Goloshekınniń beınesi ashylýy kerek. Olardyń sol kezdegi qazaq basshylarymen ara-qatynasy, OGPÝ-dy basqarǵan Danılevskıı, Karýskıı, Vallenberg, Olshanskıı sekildi tarıhı shynaıy tulǵalardyń, ózimizdiń halyqtyq komıtette laýazymdy mansapta bolǵan asharshylyqqa kináli jandardyń bet-beınesi boıamasyz kórinis tabýǵa tıis. Eń bastysy, munyń bári shynaıy qujattyq negizde, arhıvtik negizde bolǵany lázim. Osy turǵydan kelgende mundaı tolymdy shyǵarma dúnıege kelgen joq. Bálkim, bolashaqta jazylyp, ekranǵa joldana jatar, – deıdi Talas Omarbekov.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Táýelsizdik bárinen qymbat» maqalasynda: «Búginde álemdik kınoındýstrııada tarıh taqyrybyndaǵy ssenarıılerge suranys joǵary. Amerıkanyń da, Eýropanyń da aıtýly oqıǵalary týraly fılmder óte kóp. Qazir Netflih, HBO jáne basqa da alpaýyt kınokompanııalar Azııaǵa bet burýda. Osy oraıda bizdiń de shejiremizde aýqymdy fılmderge arqaý bolatyn mańyzdy belester men oqıǵalar barshylyq. Kórkem jáne derekti tarıhı týyndylarda memlekettilik jáne memleketshildik ıdeıasy árdaıym kórinis tabýy qajet. Mıllıondaǵan adamdy qazaǵa ushyratyp, tiri qalǵanyn jan saýǵalap bosyp ketýge májbúr etken alapat asharshylyqtyń alǵashqy kezeńi – 1921-1922 jyldardaǵy náýbetten beri 100 jyl ótti. Sol zulmattyń kesirinen qyrylyp qalmaǵanda, halqymyzdyń sany qazirgiden áldeneshe ese kóp bolar edi. Tarıhymyzdyń osy aqtańdaq betteri áli kúnge deıin jan-jaqty zerttelmeı keledi. Tipti ǵalymdardyń arasynda asharshylyq qurbandarynyń naqty sany týraly ortaq paıym joq. Ala-qula derekter jáne onyń sebep-saldary jaıly ártúrli kózqarastar qoǵamdy adastyrady. Tıisti tarıhı qujattardy, jınalǵan málimetterdi asa muqııat zerdeleý kerek», deı kele otandyq telearnalarǵa mańyzdy tarıhı taqyryptarǵa arnalǵan dúnıeler ázirleýdi tapsyrǵan bolatyn.
Kóptegen sheteldik ǵalym halyqaralyq qaýymdastyq tarapynan áli kúnge deıin tolyq genosıd retinde moıyndalmaı kele jatqan qazaq halqynyń asharshylyq taqyrybyn zertteýmen aınalysqany belgili. Munyń bir sebebi, olar álemdik qaýymdastyq eleń ete qalatyn ótkir taqyryptardy taýyp, sol arqyly halyqaralyq ǵylymı mekemelerden qomaqty granttar utyp alýdy kózdedi. Otandyq ǵalymdar bul pikirdi talmaı aıtyp keledi. Bir sózben aıtqanda, qazaqtyń qasiretine júregi aýyryp, qazaqtyń tarıhyn júıelep bereıik, kómekteseıik dep júrgender joqtyń qasy. Bizdiń tarıhymyzǵa júregi aýyryp, shynaıy zertteı alatyn tek ózimizdiń tarıhshylar, ony álemge tanyta alatyn da óz ádebıetshilerimiz ben kınogerlerimiz. Qoryta aıtqanda, ult namysy synǵa túser sátte judyryqtaı jumylyp, kınoındýstrııamyz da bul taqyrypty myqtap qolǵa alýǵa tıis. Sebebi óz tarıhymyz ózimizge ǵana kerek. Al álemdik dodada baq synaıtyn týyndyǵa sáttilik serik bolǵaı!
ALMATY
