Baıden bıligi: «Úmitke toly kún»

Bılik tizgini – tájirıbeli saıasatkerde

2020 jyldyń álem tarıhynda eń qıly kezeńniń biri bolyp qalatyny sózsiz. Oǵan pandemııa ǵana sebep emes. AQSh-taǵy prezıdent saılaýy da ózgeshe baǵyt alyp, eldegi demokratııalyq us­tanymnyń shaıqalǵa­nyn kórsetti. Alaıda áliptiń arty sátti aıaqtalǵan sekildi. Saı­laý nátıjesimen kelispegen bu­ryn­ǵy prezıdent Donald Tramptyń búligi aıaqsyz qaldy. Djo Baıden bolsa ulyqtaý rásiminde demokratııanyń ús­tem bolǵanyn aıtyp, qıyn jaǵ­daıda qalǵan AQSh-tyń endigi jaǵdaıyn túzetýdi óz moınyna alatynyn málimdedi.

Bıylǵy prezıdent ınaý­gýrasııasynyń buryn­ǵy­larynan erekshe bolýyna sebep kóp. Umytyla qoımaǵan Kapı­tolııdegi tártipsizdikter eldegi qaýipsizdik sharalaryn odan saıyn qatańdata túsken. Baıden dál osy ǵımarat aldynda AQSh Konstıtýsııasyna saı áreket etip, eldi ishki jáne syrtqy jaýlardan qorǵaýǵa ant berdi.

Jańa memleket basshy­synyń saıası tájirıbesi mol. Prezıdent laýazymyna res­mı kirisken ol – jarty ǵa­syrǵa jýyq eldiń saıası ómirinde mańyzdy ról atqarǵan tulǵalardyń biri. 78 jastaǵy Baıden búgingi joǵary laýazymyna deıin 36 jyl senator jáne 8 jyl vıse-prezıdent retinde qyzmet etken. Ol kezinde AQSh-tyń 44-shi prezıdenti Barak Obamamen ıyq tirestire eńbek etkeni belgili.

Batys qoǵamy úshin násil­dik ne genderlik teńdiktiń qan­shalyqty mańyzdy ekenin eskersek, jańa prezıdenttiń orynbasary bolyp Kamala Harrıstiń atanýy da – aıtýly oqıǵalardyń biri. Ol tarıhta osyndaı bıik laýazymǵa jetken tuńǵysh qara násildi áıel retinde qalmaq. Aldaǵy jyldary prezıdenttikten de úmitti bolyp qalýy ǵajap emes.

Bıylǵy ulyqtaý rásiminiń jyldaǵydan ózgerek ótýiniń taǵy bir sebebi – pandemııa. Ádette dańǵazalyqpen ótetin rásimge bul joly kóp adam jınala almady. Jumsalatyn qarajat kólemi de 100 mln-nan 44,9 mln dollarǵa deıin qysqartylǵan-dy. Merekelik rásimge qatysqandarǵa keletin bolsaq, jańa prezıdentti qoldaýǵa eks-prezıdentter Barak Obama, kishi Djordj Býsh pen Bıll Klınton kelgen. Olardyń qatarynda óz óki­lettigin tapsyratyn Donald Tramp bolmady. Mundaı jaǵdaı sońǵy bir ǵasyrdan astam ýaqytta qaıtalanbaǵan eken. Qalaı bolsa da, Tramptyń syn men shýǵa toly bıligi kelmeske ketti. Endi bılik tizgini  Baıdende.

Tramptyń  aqyry

Jańa prezıdent óz sózinde bul kúnniń tarıhı ǵana emes, úmitke toly ekenin basa aıtty. Ol óziniń basty mindeti AQSh-ty qaıta biriktirý dep sanaıdy. 

Tramptyń «shıki» bıliginen keıin birlik pen yntymaq máselesin birneshe ret kótergen Baıden barlyq amerıkalyqtar úshin naǵyz prezıdent bolýǵa ýáde berdi. Bul onyń ózine qarsy daýys bergenderdi tys qaldyrmaıtynyn bildir­se kerek. Dál mundaı habar­dyń tórkini Tramptyń óz jaq­tastaryn asyra baǵalaǵanynan shyqqan bolýy múmkin. Jańa prezıdenttiń sońǵy qolaısyz jaǵdaıdan keıin tarazynyń basyn teńestirýge tyrysatyny da túsinikti.

Tramp ta qoıar emes. Resmı rásimge deıin Aqúıden erterek shyǵyp ketken ol ózi bılik etken jyldary qabyldanǵan sheshimder men sharalar­dyń múltiksiz ekenine áli de senetin sekildi. Birbetkeıligi ózine taıaq bolyp tııýi de múmkin. Ol tarıhta eki ret ımpıchment alǵan tuńǵysh prezıdent atandy. Sońǵysynda, oǵan 6 qańtarda bolǵan oqıǵada óz jaqtastaryn tártipsizdikke barýǵa arandatty degen aıyp taǵyldy. Aıyptaýshylar arasynda tipti óz partııalastary da bar.

Tramp tórt jyldyq bıligin beıbit jolmen tapsyryp, abyroımen aıaqtaýdyń ornyna, talaı quqyqtyq máselemen betpe-bet kelgeli otyr. Aldaǵy taǵdyry – Senattyń qolynda. Oǵan alańdaıtyn Tramp bar ma?   

Eń bastysy – daǵdaryspen kúres

Prezıdent Baıdenniń laýazymǵa kirisken alǵashqy saǵattardaǵy áreketi qandaı bol­dy deısiz ǵoı? Eń aldymen, árıne Tramp ákimshi­ligi qabyldaǵan sharalardyń birazyn joqqa shyǵarýdan bastady.

Aqúıdiń jańa basshysy resmı rásimnen keıin Twitter-de «Biz betpe-bet kelgen daǵdaryspen kúreste ýaqyt ótkizýge bolmaıdy» dep jazyp, artynan birqatar qujatqa qol qoıǵany belgili boldy. AQSh-tyń qazirgi saıası, ekonomıkalyq jáne áleýmettik jaǵdaıy qýantarlyq emes ekenin ol buryn da aıtqan-dy.

Sonymen, Baıden ákim­shi­ligi qyzmetin koronavırýspen kúresten bastady. Osyǵan deıin Tramp nemquraıdy qara­ǵan maska taǵý rejimi men qashyq­tyqty saqtaý endi bar­lyq memlekettik mekemelerde mindetti bolady.

Sarapshylar Djo Baıden ózin kúrdeli jumys kútip tur­ǵanyn biletinin aıtady. Ol ınaýgýrasııa kezinde aıtqan sózinde aldaǵy basty máseleler retinde pandemııanyń órshýin, jumyssyzdyqtyń artýyn, qorshaǵan orta qaýipteriniń kóbeıýin, násildik ádilettiliktiń ústem bolmaýyn jáne saıası ekstremızmniń jandanýyn atap kórsetken edi. Aldaǵy áreketi de osy josparǵa saı bolmaq.

Osylaısha, burynǵy prezı­denttiń Dúnıejúzilik densaý­lyq saqtaý uıymynan shyǵý týraly sheshimi de qaıta qaraldy. Elde 400 myń adamnyń ómirin jalmaǵan indetpen kúres jańa­sha sıpat alatyn sekildi. AQSh – álemde COVID-19-dan eń kóp zardap shekken el.

Budan bólek, Baıden ákim­shiliginiń basty nazary ekologııaǵa aýyp otyr. О́tken jyly baılanys úzilgen Klımat jónindegi Parıj kelisimine qosylý týraly jarlyqqa da qol qoıyldy. Endi AQSh klımattyń ózgerýin qaıta nazarda ustaıtyn boldy. Bul – damyǵan elderdiń bas qatyratyn basty máselesi. Bir jaǵynan qorshaǵan ortany qorǵaýǵa baǵyttalǵan ıgi bastama bolsa, ekinshi jaǵy­nan turǵyndardyń, bylaısha aıtqanda, elektorattyń tilegin qanaǵattandyrǵan bolady. Bul sheshimin qýattaı túsken Baıden qoǵamda shý týdyrǵan Kanadadan Nebraskaǵa kúnine 830 000 barrel aýyr munaı tasymaldaıtyn qubyrǵa osy­ǵan deıin berilgen ruqsatty qaıtaryp aldy. 2015 jyly qubyr júrgizý týraly zań jobasyna tyıym salǵan Barak Obamanyń sheshimine Tramp qarsy kelip, jobaǵa kelisim bergen edi. Endi Baıden bul máselege kele salyp núkte qoıyp otyr.

Kóshi-qonǵa keletin bolsaq, Baıden Tramp ákimshiliginiń daý týdyrǵan biraz sheshimin qaıta qarap, máseleni ońy­nan sheshýge tyrysty. Dál osy kóshi-qon burynǵy ákim­shiliktiń basyn aýyrtqan bas­ty másele bolǵany esimizde. Tramp qoǵamdy elge nan tabýǵa kel­gen sheteldikterge qarsy qo­ı­ǵanymen qatar, olardy shekaradan kirgizýden bas tartqan edi. Meksıka men AQSh arasyndaǵy «áıgili» qabyrǵany eshkim umyta qoıǵan joq. Djo Baıden bul qurylysty da toqtatýǵa atsalysty.

Odan bólek, adam quqyǵy sala­synda ábden synǵa ushy­raǵan AQSh-qa ásirese musyl­man turǵyndary basym elderden kelýshilerge tyıym salý buıryǵy da kúshin joıdy. Sondaı-aq qabyldanǵan basqa sheshimder násildik jáne genderlik teńdikke qatysty ekeni aıtyldy.

Bul áreketterden Baıdenniń prezıdenttikke tyńǵylyqty daıyndyqpen kelgenin baı­qaımyz. Árıne, resmı qyz­metine kiriskenshe jańa saılan­ǵan kóshbasshy men onyń top músheleriniń úsh aıǵa jýyq ýaqyty boldy. Mamandar Tramp­­tyń óz bıligin saıası kóz­qarastaryna saı emin-erkin qol­danǵanyn aıtady. Olar Baı­denniń osy «qatelikterdi» qalaı jáne qashan durystaı bas­taýy mańyzdy másele bol­ǵanyn alǵa tartady.  Jańa prezı­dent te kóp kúttirmedi. Synǵa kóp ushyraǵan, eń daýly máselelerdiń túıini birden tarqaǵandaı.

Endigi kezek – zań jobalaryn júzege asyrý. Demokrattar basym Senat pen О́kilder palatasynyń kelisimin alý demokrat Baıden úshin qıynǵa soqpas.