– Qaırat myrza, estýimizshe siz eń áýeli zamanaýı joǵary dárigerlik oqýyn bitirgen kórinesiz. Áńgimeni osydan bastasaq.
– 1978 jyly orta mektepti úzdik baǵamen bitirdim. Ol kezde mańdaıaldy oqyǵan balalar ǵana joǵary oqý oryndaryna emtıhan tapsyratyn tártip bar edi. Sol úrdis boıynsha Úrimji qalasyndaǵy Shyńjań medısına ýnıversıtetine qujat tapsyryp, oqýǵa qabyldandym. Ony 1985 jyly bitirip, ózimniń týǵan aýylym Jemeneı aýdandyq halyq emhanasyna dáriger bolyp ornalastym. Ýaqyt óte kele dárigerlik ilimdi tereńdeı úırený qajet ekenin túsindim. Sóıtip, 1987-1991 jyldar aralyǵynda ekinshi dúrkin Shynjań medısına ýnıversıtetinde halyqtyq emdeý isi boıynsha bilim aldym.
Málimet úshin aıta keteıin, Qytaı elinde ejelgi halyqtyq medısınaǵa asa mán beriledi. Mysaly, Ile Qazaq avtonomııaly oblysyna qarasty Altaı aımaǵynyń ortalyǵy Altaı qalasynda 1987 jyly ashylǵan «Qazaq emshilik shıpahanasy» deıtin emhana bar. Osynda eki jyl jumys istep qazaq emshiliginiń qyr-syryna qanyqtym. 1993-1996 jyldary aspırantýrada oqyp «О́ttiń qaterli isigin emdeý joldary» taqyrybynda kandıdattyq dıssertatsııa qorǵadym. Bul eńbegim qytaı tilinde jazylǵandyqtan mamandar tarapynan joǵary baǵalanyp dosent ǵylymı dárejesi berildi. Osy kezden bastap, zamanaýı medısına men halyqtyq emdeý tásilin qatar qoldaný arqyly adam emdeıtin joldy tańdadym.
– Joǵaryda «Qytaı elinde ejelgi halyqtyq medısınaǵa asa mán beriledi» degendi aıtyp qaldyńyz. Osyǵan qaraǵanda, ShUAR-da ómir súrip jatqan qandastar arasynda qazaq emshiligi jaqsy damyǵan tárizdi.
– Qazaq emshiligi – halqymyzdyń atadan balaǵa jetken asyl qazynasy. Onyń túp tórkini – sonaý saq, ǵun, túrki dáýirinde jatyr. Mysaly, kóne grek tarıhshysy Strabon saqtar aýyrsa bıe sútin iship saýyǵady dep jazsa, ejelgi Qytaı tarıhshysy Syma Sıan saqtardyń arasynda soǵysta jaralanǵandardy emdeıtin «jaryqshy», «qaryqshy, «tańǵyshy» degen adamdar bolǵany jaıly aıtady. Al ál-Farabı medısına iliminiń mán-maǵynasyna tereńdeı úńilse, ol kisiniń shákirti, uly ǵalym Ibn Sına jazǵan «Medısına erejesi» atty kitap eýropalyqtar úshin sońǵy 400 jyl boıy oqýlyq retinde áspettelip keledi.
Osy oraıda, meniń aıtpaǵym, dárigerlik ilim degenimiz – dınamıkalyq qubylys. Únemi damyp otyrmasa bolmaıdy. Al qytaı medısınasynyń ereksheligi – eýropalyq emdeý isin óz tájirıbelerinde qoldana otyryp, baıyrǵy emshilik úrdispen ushtastyra alýy.
Aıtalyq, dál búgin Qytaı terrıtorııasyn mekendep otyrǵan halyqtar ishinde: mońǵol, tıbet, uıǵyr, qazaqtyń árqaısysynyń óz medısınasy bar. Bul ulttar baǵzydan beri qanattas, qonystas ómir súrgendikten halyqtyq medısınasy da uqsas hám emshilik óneri de bir-birine óte jaqyn, etene keledi.
Osylardyń ishinen qazaq emshiliginiń mańyzy jaıly aıtar bolsaq, ol Altaı qalasyndaǵy «Qazaq emshilik shıpahanasy» negizinde damyp otyr. Osy mekeme dárigerleri áıgili О́teıboıdaqtyń «Shıpagerlik baıan» eńbegin negizge ala otyryp, qazaq emshilik óneri jaıynda «Alty tuǵyrly negizdeme» atty dárigerlik oqýlyq jasap shyqty.
Onyń syrtynda Shynjań Medısına ýnıversıtetinde eńbek etip júrgen tanymal dáriger Ásııa Beısenbaıqyzy syndy mamandardyń atsalysýymen ýnıversıtet janynan «Qazaq medısınasy kafedrasy» qurylyp, qandastarymyz bilim alyp jatyr.
Jalpy alǵanda, Qytaı elindegi qazaq emshiligin oqytý «Shıpagerlik baıan» kitaby negizinde ıgerilýde. Bul týyndyny qazaq emshiliginiń – qaınar bulaǵy desek jarasar. О́ıtkeni kitapta adam organızmin emdeýge paıdaly ósimdiktiń 728 túri, jan-janýardyń 318 túri, mıneraldy zattardyń 60 túri atalyp, bularmen emdeý tásili jaıly 4577 paraq málimet pen shıpagerlik qyzmettiń 24 túri jazylǵan. Onyń syrtynda, úsik, kúıik aýrýyn emdeý joldary aıtylady. Ári tamyrdan ańǵarylatyn fızıologııalyq jáne patologııalyq málimetterdiń ózin 4320 túrge jiktep kórsetken.
Kitapta mal soıǵanda alynyp tastalatyn bezderge deıin bar. Mundaı baı qazyna basqa halyqtarda kezdese bermeıdi. Kitap avtory О́teıboıdaq «Bul dúnıeniń qyzyǵyn múlde umyttym. Aldymen ózim iship, ózim jep, shıpa em-dári zararynan talaı ýlandym. Osyndaı japa-mashaqatty izdenis barysynda kóptegen dári zarýattarynyń ishinde ne qıly keremetterdiń barlyǵyn baıqadym», deıdi.
– Qysqasy, Shyńjań ólkesinde qazaq emshilik mektebi sabaqtastyǵy úzbeı jalǵasyp kele jatyr dep aıtýǵa tolyq negiz bar ma?
– Árıne, bar. Burynyraqta, Ile-Qulja óńirinde Músirbaı deıtin emshi, Altaı jaqta ataqty shıpagerler – Sháker Ǵalymuly, Emilbaı Qaldybaıuly, Tarbaǵataıdyń Saýan óńirinde Aman emshi deıtin adamdar bolǵany jaıly derekti bilemiz. Sháker jeti atasynan óner daryǵan emshi eken. Eldiń aıtýyna qaraǵanda, Shákeń tipti «qyltamaq» dertin emdep jazatyn bolǵan deıdi.
Sol sııaqty, Tekes-Saıram ólkesin meken etken Myrzakeldi shıpager ósimdik, haıýanat, metaldyń 500 túrin paıdalanyp aýrýlardy emdegen eken. Bir jyldary el arasynda asa qaterli juqpaly indet taraǵan tusta Myrzekeń halyqty bastap baryp taýdan jabaıy ý sarymsaq terip ákelip, ony sýǵa ezdirip nilin ár úıge, qora-qopsyǵa shashyp eldi saýyqtyrǵan kórinedi.
Jalpy juqpaly aýrýdyń aldyn alý sharalary kezinde qazaq emshileri buqarany indet taraǵan jurttan dereý kóshirip, úsh jylǵa deıin qaıta qondyrmaıtyn bolǵan. Súrme tamyry men ermendi sýǵa qaınatyp, onymen kıim-keshekterin jýǵyzǵan. Adam ishetin sýǵa kúmis teńge salyp dızınfeksııa jasaıtyn bolǵan. Sóıtip, indettiń aldyn alyp otyrǵan.
Onyń syrtynda, qazaq emshileri – arsha, qara andyz, raýǵashty úı ystaý, aýany tazalaý isine paıdalansa, aq jumyr, qarandyz, júrek shóp, kóktóbet, kıeli ermen, kúshála, adyraspan, ý qorǵasyn, jalbyz, joljelken, mııanyń tamyry men dáni, tas qynasy sııaqty ósimdikterden dári jasaıtyn bolǵan.
Al haıýandardan – aıý men borsyqtyń maıy, qurqyltaı uıasy qatarly dúnıelerdi dertke daýa qylsa, jándikterden – jylan, kesirtke, qurbaqa, shylaýshyn, búıi, shaıan, alakúlik, ara hımııalyq zattardan –
almas, totııaıyn, kúkirt, ashýtas, saqar, synap, syr, dánekerden dári jasap túrli aýrýlardy emdeı alǵan. Bulardan basqa dala jemisterinen de dári jasaı bilgen.
– Shyńjań qazaqtary arasynda qazaqtyń otashylyq óneri qanshalyqty saqtalǵan?
– Qytaıdaǵy qazaqtar arasynda otashylyq óner jaqsy saqtalǵan. Ásirese, synyqshy Emilbaı, aǵaıyndy Ábikeı jáne Qapanaı degen otashylardyń esimi áli kúni el esinde. Joǵarydaǵy Emekeń 1930 jyldary shópten jansyzdandyratyn dári jasap, súıegi synǵan nemese súıek basy kemiktegen adamdarǵa operasııa jasaıtyn dárejege jetken eken. Tipti parshalanyp synǵan aıaq súıektiń ornyna botanyń jiligin jalǵap bútin aıaq jasap bergen deıdi el. Sonymen qatar súıek týberkýlezi men súıek qabynýy sekildi aýrýlardy emdegen.
Shyńjandyq qazaq otashylary adamnyń úgitilip synǵan súıekterin sıpalaý ádisimen oryn-ornyna túsirip, shabaq aǵashpen saqınalap tańyp tastaý ádisin jaqsy meńgergen. Ásirese, qısyq bitken súıekterdi túrli ádispen jibitip, shordyń jigin qaıta ajyratyp, durystap ornyna keltirý sııaqty erekshe ónerlerin el-jurt áli ańyz qylyp aıtady.
– Tamyr ustaý jaıly ne aıtasyz?
– Tamyr ustaý – qazaq emshileriniń aýrýdyń túrin jáne ańǵarymdamasyn (dıagnostıka) anyqtaıtyn birden-bir tásil. Ondaı adamdardy «tamyrshy» dep ataıdy. Qazaq emshileri qoldyń bilezik tamyryn ustaýdan syrt, samaı, alqym, shap, qylta, moıyn, qyzyl asyq tamyryn ustaý arqyly aýrý túrin ajyrata bilgen. Tamyr soǵysyn olar 30 túrge bólgen.
Adamnyń tamyr soǵysyn ajyratqanda – soǵymdyq aralyǵy men reti, birkelkiligi, qubylysy, sezilgiligi, irkilisi t.b. ólshemdi basshylyqqa alǵan. Mysaly, balanyń tamyry bir dúrkin tynys alý aralyǵynda 10, eresek adamdardiki 5 ret soǵady degen sııaqty.
– Qazaqta «aýrý – astan» degen támsil bar. Osy turǵydan qazaq emshiligi ne aıtady?
– Ata-babalarymyz kóshpendilik ómirge úırengendikten – aýasy taza, sýy tunyq, shóbi shúıgin, bıik taýlar men aıdyn kól, arqyraǵan ózen, káýsar bulaq boıynda ómir súrip keldi. Kóshpendi bolǵandyqtan maldyń eti men sútin negizgi qorektik azyq etýmen birge, aýrýlaryn da osy arqyly daýalaı aldy.
Sút ónimderiniń qýaty mol, qorytylýy ońaı. Qymyz, shubat, qurt-irimshiktiń sary sýy adamnyń qan aınalysyn jaqsartyp, sergektik syılaıtyn qasıeti bar. Bulardyń báriniń ózindik ólshemi, ret-tártibi, paıdalaný ádisteri bolady. Aıtalyq, qoıdyń quıryq maıyn bireýler zııandy, bireýler paıdaly deıdi. Shyn máninde qazaq qoıdyń quıryq maıyn jańa týǵan balanyń tańdaıyna salý, tumaý tıgen balaǵa eritip berý arqyly saýyqtyrǵan. Tek quıryq maı tutynǵan adamdar ishinde ómir boıy dári qoldanbaǵan, uzaq jasaǵan qarııalar kóp kezdesedi. Jáne de quıryq maı adamnyń este saqtaý qabiletiniń ósip-jetilýi men túrli aýrýdyń aldyn alý, vırýstan qorǵaý syndy qasıetterge ıe.
– Atamekenge qashan kóship keldińiz?
– 2005 jyly otbasymdy alyp Shyǵys Qazaqstan oblysy Zaısan aýdany Aınabulaq aýylyna kóship keldim. Osynda tórt jyl turdym. Aýyl halqy maman dárigerge qoly jete bermeıtinin baıqap, arǵy betten tasymaldap ákelgen dári-dármekterim arqyly olarǵa únemi kómek kórsetip otyrdym.
Sodan 2009 jyly Astana qalasyna qonys aýdardym. Kele salysymen ár bosaǵany tozdyryp jumys izdedim. Kóp jerde tek orys tildi mamandy qajet etedi eken. Seniń bilimiń men dıplomyń emes, qaıdan kelgeniń nazarǵa alynady. Aqyry jeke dárigerlik oryn ashyp kórýdi jón kórdim.
Sóıtip, 2012 jyly qalanyń ońtústik qaptalynda ornalasqan saıajaıdyń bir bólmesin baspana etip, ekinshi bólmesine shaǵyn dárigerlik pýnkt ashtym. Eń áýeli aýyldastarymdy emdedim. Shyńjańda oqyp, úırengen – qytaısha, tıbetshe, qazaqsha emdeý syndy san-salaly tájirıbelerimdi iske qosyp, bar zeıin-zerdemdi osyǵan jumsadym. Nátıjesinde, meni izdeýshiler kóbeıe bastady. Emdegen naýqastardyń basym bóligi saýyǵyp qatarǵa qosyldy. Tipti keıbir «jazylmaıdy» dep dıagnoz qoıylǵan naýqastardy aıaǵynan turǵyzyp, el qataryna qostym.
Meniń bul isim bir jaǵynan halyqtyń zárýligine kómektesý bolsa, ekinshi jaǵynan úırengen bilimniń paıdasyn kórý edi. Ekinshiden, aıaǵynan tik turyp ketip jatatyn syrqattardyń rahmeti meni qanattandyrdy. 2012 jyly Astana Medısına ýnıversıtetinde arnaıy kýrstan ótip, «Otbasylyq dárigerlik» emdeý isi boıynsha memlekettik lısenzııa aldym.
Sóıtip, adam emdeýge qatysty sertıfıkat, túrli qujattardy tolyqtap alǵan soń «Shıpaly» atty emdeý ortalyǵyn ashtym. Munda qazirge deıin 30 myńnan astam naýqas emdelip, saýyǵyp shyqty. Onyń ishinde ardagerlerden jylyna 10 adamdy 50 paıyzdyq jeńildikpen, aýǵan soǵysy ardagerlerinen 15 adamdy 40 paıyz jeńildikpen emdep júrmin. Kún kórisi tómen adamdarǵa tegin kómek kórsetem. Ortalyqta qazir 12 adam qyzmet atqarady. Bári de joǵary bilimdi dáriger mamandar.
Áńgimelesken
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
