«Bes myń degen belasar»

Sol kezderi Almaty qalasynyń Gogol kóshesi, 41-úıde ornalasqan redaksııa gazettiń aıtýly sanyn quttyq­taý maqalamen bastapty. «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń 5000-nómiri jaryqqa shyǵyp otyr. Bul gazetimizdiń, gazet armııa­sy – tilshi-avtorlar men oqýshylardyń esinde máńgi saqtalatyn tamasha kún», dep jazady redaksııa alqasy maqalada.

Gazettiń merekelik sanyn QSSR Soveti prezıdıýmy da nazardan tys qaldyrmaıdy. Prezıdıým óziniń bol­shevıktik sálemin joldaı otyra, gazettiń elimizdi ındýs­trııalandyrý, aýyl sharýashylyǵyn kollektıvtendirý, sonyń negizinde baı, kýlaktardy tap retinde joıý, sosıalıstik mádenıetti órkendetý jolynda eńbek sińirip júrgenin aıtady. Odan keıin basylymdy áriptesteri «Pravda» gazeti quttyqtaǵan. Qazaqstandyq dostaryna redaksııa marksızm-lenınızmdi baspasóz arqyly nasıhattaý isin keńirek, jaqsyraq uıymdastyrý kerek, partııa turmysyn tolyǵyraq, aıqynyraq jazyp otyrý kerek degen tilek aıtady.

Týysqan respýblıka gazetteri de quttyqtaýdan qalys qalmaǵan. «Sovet Túrkmenstany», «Qyzyl О́zbek­stan», «Tájikstan sýrh», «Zvezda» gazet­teri men «Sosıalıstıcheskaıa Alma-ata», «QazTAG», «Ekpindi», «Sosıalıstik jol», «Lenın týy», «Qyzyl tý», «Lenınshil jas», «Oktıabr balalary» bas basylymǵa jyly lebizderin joldaǵan. 

«Baspasóz – marksızm-lenınızmdi propagandalaýdyń kúshti quraly» dep atalatyn arnaıy bette jazýshy Muhtar Áýezovtiń «Bes myń degen belasarda» atty maqalasy jarııalanǵan. Qalamger bes myńynshy ret gazet shyǵarý eńbekke toly tirshilik pen barlyǵyn málim etý degenniń aıǵaǵy ekenin aıtady. Baspasóz týraly qalam terbegen M.Áýezov sol kezdegi «Sosıalıstik Qazaqstan» tilimizdiń jańa jol salýshysy da, jańa aınasy da degen oıymen bólisedi. Kúndelikti gazet oqyp otyrý arqyly baıýǵa bolatynyn aıtady oqyrmanǵa.

Jazýshylyq tilek te maqalada oryn tapqan. «Onan sońǵy zor tilek, áde­bıettiń búgingi kúni men etken jaılaryn, ásirese halyq ádebıetiniń asyl qazynalaryn zerttep, taldap, oqý jolynda atsalyssa eken. Qazaqstanda ádebıet tarıhy ǵylymynyń ósip, órkendeýine de kóńil bóle júrse eken» dep janashyrlyq nıetin jetkizgen.  Odan bólek, kórkem óner máselesine kóńil bólý kerektigin de sóz etken. Arhıvten aldyrǵan gazet beti eskirgenimen, onda kórinis tapqan birqatar másele áli de mańyzyn joǵaltpaǵan.

Odan keıin halyq aqyny Saıadil Kerimbekovtiń «Dáni – altyn, shashaǵy – sút, sabaǵy – ýyz» atty óleńi men baspahana dırektory Satymbek Tóleshevtiń «Gazet sózi» maqalasy jaryq kórgen.

QK(b)P Ortalyq Komıtetiniń sekretary Sálken Dáýlenovtiń «Bol­shevıktik baspasózdiń aıbyndy min­deti» úndeýi jarııalanǵan. Hatshy bolshevıktik baspasózdiń kúshi, abyroıy, yqpaly – onyń mazmunynyń par­tııalylyǵyn­da, joǵary ıdeıaly­lyǵynda, buqaramen tyǵyz baılanysynda dep jazady. «Baspasóz partııanyń tabymen kún saıyn, saǵat saıyn ózine kerekti tilde sóılesip otyratyn jalǵyz ǵana quraly. Partııa men tap arasyn baılanystyratyn, budan basqa rýhanı arqaý bolatyn basqa qural, basqa mundaı ebdeıli apparat jaratylys­ta joq» degen Stalınniń sózin keltire otyryp, uly kósemderdiń aıryqsha kóńil bólip otyrǵanyn jetkizedi.

«Bizdiń elde baspasóz – shyndyqtyń úlken quraly» betinde gazet qyzmetker­leriniń óleńderi men týyndylary oryn alǵan. Gazet ósirgen kadrlar dep arnaıy kollaj jasap, onda О́mirtaı Mýstın, Medeý Atalyqov, E.Meteev, Smaǵul Baqadaev, Seıit Jamagetov, S.Jumatov, K.Erjanov syndy gazet ardagerleriniń sýretterin bergen. Aqyn-jazýshy Sábıt Muqanovtyń «Saıatshym» óleńi de osy nómirde jarııalanǵan.

Basylymnyń merekelik nómirinde gazet shyǵarý úrdisi de sýrettermen kór­setilgen. Fotograf Kotovtyń sýret­terine jýrnalıst A.Segizbaev jan bitirip, oqyrmanǵa bas basylymnyń kúndelikti tynysyn tanystyrǵan. Sol kezdegi gazet shyǵarý úrdisi shynymen qyzyq, erekshe. Respýblıka túkpir-túk­pirinen joldanǵan hat úımesin posh­tashy kúnine úsh márte ákeledi eken. «Tańnyń atysy, keshtiń batysy telegramma­larǵa toqtaý joq» dep jazypty avtor. Qala turǵyndary men jaqyn aı­maq turǵyndary telefon soǵyp, habar beredi eken. Áńgime, feleton, óleń, maqalasyn usynyp kelýshilerde de shek joq. Maqalada kórsetilgendeı, sol jyldary redaksııada toǵyz bólim bolypty. Qyzmetkerler hattardy qorytyp, baspaǵa ázirlegen. Hattardy oqýmen aınalysatyn, ony bólimderge úlestiretin hat bólimi bolǵan. Jer-jerden kelgen hattardy qabyldap, olardy redaktor orynbasarlaryna jetkizýmen aınalysady.

«Lınotıpke kóshkeli eńbek ónimdiligi sonshalyqty molaıdy. О́ıtkeni lınotıp materıaldy óte tez jınaıdy. Onyń ústine jaqsy lınotıpıst jınasa, óte taza bolady» dep kórsetedi A.Segizbaev.  «Sosıalıstik Qazaqstannyń» korrektor bıýrosynda 9 korrektor qyzmet etken. Nabordan shyqqan maqalany bir korrektor, túzetilip bolǵan soń ekinshi korrektor, túgel basylǵan gazetti taǵy eki korrektordan oqyǵan. Gazet shyǵa­tyn seh jumysy da tanystyrylǵan. Avtor stereotıp sehtyń tıimsiz, kóp ju­mys­­tyń qolmen isteletinin jazypty. Odan basylymǵa jiberilgen nómir­di «Soıýzpechat» ekspedıtory ba­qylaıdy eken. Shyqqan sany poıyzdarǵa jet­kizilip, mekenjaılar boıynsha úles­tiriledi. Oqyrmandar gazetti kıoski­ler­den satyp alyp turǵan. 

Túkpir-túkpirden keletin hattardyń kóp ekenin «Bizge kim jazady?» aıdarynan baıqasaq bolady. Qazaq SSR-niń ordendi ártisi Elýbaı О́mirzaqov gazet pen teatr týrasynda hat jazsa, depýtattar, ardager jýrnalıster men stýdentter uıymy da óz máselelerin gazet arqyly jetkizgen. 

Sol kezdegi bas basylym balalardy da nazardan tys qaldyrmapty. «Bal bulaq» degen aıdarǵa Qabdol Slanovtyń ertegisi jarııalanǵan. Jarnamaǵa da oryn tıgen. «Alataý», «Alma-Ata» kınoteatrlary men Memlekettik sırk repertýarlary bar. 1938 jyly qazaq jurty kınoteatrlarda «Aleksandr Nevskıı» fılmin tamashalaǵan. Al qazaq kınematografııasynda oıyp turyp oryn alǵan tuńǵysh qazaq fılmi «Amangeldi» osy nómirlerde jarnamalanyp otyr.

Aıtýly data elenbeı ótpesi anyq. Mereke komıssııasy 24 jeltoqsan, keshki saǵat altyda Qazdramteatr ǵımaratynda gazettiń 5000-nómiri shyǵýyna arnalǵan jıyn ótetinin habarlaǵan. Májilis­ten keıin oıyn-saýyq bolatyny da eskertilipti.