«Mamandyǵym boıynsha jumys istegende paıdalyraq bolar edim...» (Halyq komıssary bolǵan Beısenǵalı Ábdirahmanovty bilemiz be?)

Belgili zertteýshi Maqsat Táji­murat­tyń «Batys Alashorda» bıo­bıblıografııalyq sózdiginde mynadaı derekter bar:

«Ábdirahmanov Beısenǵalı 1888 jyly burynǵy Oral oblysy Ilbishin ýezi Jubanyshkól bolysynda týyp, 1960 jyly qaıtys bolǵan. Alǵashqy qazaq dárigerleriniń biri, Qazaqstanda densaýlyq saqtaý isin uıymdas­tyrýshy. Kedeı sharýa otba­synda týyp-ósti. Bolystyq orys-qa­zaq mektebin bitirgen soń mu­ǵalim I.K.Malkovtyń kóme­gi­men Oral qalasyndaǵy qolóner ýchı­lı­she­sine túsip, at-ábzel sehy bólimin «ábzelshiniń qolǵanaty» mamandyǵymen bitirdi (1902-1907). Orynbor muǵalimder mek­tebine túse almaǵan soń Oral­daǵy ák zaýytynda jumys istedi, aýylǵa kelip mal baqty. 1909 jy­ly oblystyq densaýlyq saq­taý bóliminiń stıpendııasymen Vo­ro­nej er balalar feldsherlik mek­tebine tústi. Feldsherlik mek­tepti 1911 jyly bitirip, 1914-1917 jyldary II ýchaske atalǵan alty bolys Qaratóbe elinde feld­sher bolyp istedi. Aqpan revolıýsııasynan soń M.Joldybaev, J.Nııarov, Ú.Jamanov, O.Isaev, H.Saǵyndyqovtarmen birge Alash qozǵalysyna qatysty. Dosmuha­me­dovtar men Álibekovter tobynan beıtarap aýyl ıntellıgensııasy quramynda boldy...»

Batysqazaqstandyqtar múl­dem umytyp kete jazdaǵanymen, Beısenǵalı Ábdirahmanov – óz zamanynda óte jaýapty, laýazymdy qyzmetter atqaryp, mansap baspaldaǵynyń shyńyna shyqqan tulǵa. Ol 1930-1937 jyl­dar aralyǵynda Qazaq Avtono­mııalyq Keńestik Sosıalıstik Respýblıkasy Úkimetinde Den­saýlyq saqtaý halyq komıssary, Áleýmettik qamsyzdandyrý halyq komıssary, Qazatkom tóraǵasy­nyń orynbasary mindetterin atqarǵan.

Beısenǵalı Ábdirahmanovtyń ómir jolynda aqtańdaq kóp. Bir beımálim jaıt – 1933 jyldyń qarasha aıynan 1937 jyldyń mamyryna deıin Qazaq AKSR-iniń áleýmettik qamsyzdandyrý halyq komıssary bolǵan qaıratker sol jyldyń shildesinde qyzmetin kenet ózgertip, respýblıkalyq «Mal daıyndaý» keńsesine aýystyrylypty. Odan keıingi ómirbaıanyn «1937-1945 jyldary densaýlyq saqtaý júıesinde qyzmet atqarǵan. 1945 jyly densaýlyq jaǵdaıyna baılanysty zeınetkerlikke shyq­qan» dep eki aýyz sózben túıindeı salypty.

«Alash. Alashorda» ensıklo­pe­dııasynda Beısenǵalı Ábdirah­manovtyń azamat soǵysy kezinde H.Saǵyndyqovpen birge eldi teke­­tireske túsken kúshterden qor­­ǵaıtyn Qorǵanys komıtetin qur­ǵany, 70 adamnan turatyn ha­lyq jasaǵyn uıymdastyrýǵa qa­tys­qany aıtylady.

Alash qozǵalysynda beıtarap aýyl ıntellıgensııasy quramynda birge boldy delinetin Moldaǵalı Joldybaev, Jaqý Nııarov, Úmbet Jamanov, Oraz Isaev, Halen Saǵyndyqovtar 1937-niń saıası qýǵyn-súrgininde qýdalanyp, aty­lyp, sottalyp ketkende, Beı­sen­ǵalı Ábdirahmanovtyń qalaı aman qalǵany belgisiz. О́mir­baıa­nyndaǵy aqtańdaqtarǵa qara­ǵanda ol da qýdalanýy, isti bolýy ábden múmkin.

Biz jaqynda Batys Qazaqstan oblystyq memlekettik arhıvinen Beısenǵalı Ábdirahmanovtyń 1923 jyldyń basynda óz qolymen toltyrǵan ómirbaıanyn jáne foto­sýretin taýyp aldyq. Bul kezde ol Oral gýbernııasy Oral ýezdik-qala­lyq atqarý komıtetiniń bólim meń­gerýshisi qyzmetinde bolǵan eken.

Oqyrman nazaryna buryn bas­pa betin kórmegen osy ómir­­baıan men fotosýretti usynamyz:

«Men Beısenǵalı Ábdirah­manov, 31 jastamyn, Oral gýbernııasy Oral ýezindegi Jubanyshkól bolysynyń №2 aýylynda týdym, ultym qazaq.

Meniń ákem Ábdirahman Tas­temirov (taǵy bir aty – Áben Qal­maqov, qazaq dástúrinde, ásirese áıelder kúıeýiniń jaqyn týystaryna túrli ereksheligine baıla­nysty at qoıady) 63 jasta, naǵyz kedeı qara sharýanyń tuqymy, bú­kil ómirin Oral ýezi Shaǵan bolysyna (burynǵy Skvorkın stansasyna) qarasty Bogatsk kentindegi kazaktarǵa jaldanyp, mal baǵyp ótkergen. Onyń ákesi, meniń atam Tastemir de osy kásipte óle ólgen­she júrgen eken. Men 7 jasqa kel­gende ákem júzbe balyqshy kási­bine ketip, biz anamyzben birge kazaktarda baqtashylyqta qala berdik. Men sol jerde jasym ósken saıyn jumysym da kóbeıip, áýeli – laq, keıin – buzaý, odan soń sıyr baqtym. Sol kezderi qysta О́riktikól-Jubanyshkól bir synyptyq ýchılıshesinde oqydym. Biraq ol mektepti bitirmeı, Oral qalasyndaǵy tómengi qolóner ýchı­lıshesine tústim. Sóıtip, 1907 jyly kýrsty bitirip, at ábzelderin jasaıtyn sheberdiń kómekshisi mamandyǵyn alyp shyqtym. Alaı­da bul mamandyǵyma saı jumysty qaladan da, daladan da tappadym. Sóıtip, 1907 jyldyń jazynda baǵymdy synap kórmek bolyp, ákemmen birge Orynbor qalasyna, muǵalimder mektebine keldik. Biraq biz qabyldaý emtıhanynan áldeqaıda erte kelippiz. Ákem kútýge shamasy kelmeı, maǵan bar-joǵy 3 som qarajatyn qaldyryp, keıin ketti. Men árıne, emtıhannan óte almaı, qulap qaldym. О́ıtkeni ol mektepke túsý úshin yq­paldy adamnyń kepilhaty, qol­daýy kerek edi. Sonymen, elge qaıtatyn qarajat joq, Oryn­bordaǵy kirpish zaýytyna ák túsi­rýshi bolyp jumysqa kirdim. Eń­bek­aqym kúnine 1 som boldy. Keıin kúnine 70 tıyn eńbekaqyǵa kirpish qalaýshy bolyp qara kúzge deıin eńbek ettim. Sóıtip, kúzde Oral qalasyna oralyp, qalalyq ýchılıshege qatynap, oqýshy bo­lyp qabyldandym. Alaıda mate­rıaldyq qıyndyqtarǵa baılanys­ty ol jerde bir qystan ary qaraı oqı almadym.

1908 jyly Oral tómengi aýyl sharýashylyq ýchılıshesine ınternatta jatyp oqýshy atandym. Osy ýchılısheniń qabyrǵasynda feldsherlik mamandyqqa daıarlandym. Sóıtip 1909 jyldyń kúzinde Voronej feldsherlik-medısınalyq mektebiniń synaq emtıhanynan óttim. Bul kýrsty stıpendııa alyp oqyp, 1914 jyly maýsym aıynda bitirip shyqtym. Oqyp júrip, kanıkýl kezinde otbasyma kómektesý úshin túrli jaldamaly jumystar atqardym.

Feldmektep kýrsyn támam­daǵan soń sol 1914 jyly meni Jympıty ýeziniń Qaratóbe aýylyna feldsher qyzmetine jiberdi. Men Kamen (qazirgi Tasqala – Q.Q.) bolysy Chernoıarov hýtorynda jalshylyqta júrgen otbasymdy ózimmen birge Qaratóbege kóshirip aldym. Osy Qaratóbe kentinde ýchaskelik feldsher bolyp, 1919 jyldyń sońyna deıin úzdiksiz qyzmet ettim. Osy aýdannyń 4 bolysyna dárigerlik kómek kórsetip, Jympıty ýezinde bolǵan barlyq oba jáne tyrysqaq indetin joıýǵa atsalystym.

«Alashorda úkimeti» Qyzyl­qoǵaǵa ketken soń men bir joldasymmen – qazirgi RKP(b) múshesi Saǵyndyqovpen birge Qaratóbe kentinde keńes uıymdastyrdyq, oǵan kóptegen mılısııa qyzmet­ke­rin jınadyq, sóıtip, aqtar armııa­synan bólinip qalǵan kazak bólimderin, shaǵyn toptardy tut­qyndap, qarýsyzdandyryp, Qyzyl Armııaǵa tapsyryp otyrdyq.

Qaratóbege áskerı komıssar Kýlınıch bastaǵan 5 brıgadanyń 26 kavalerııalyq polki men 211 Kýrsk polki kelgen kezde meni jergilikti tóńkeris komıtetiniń (revkom) múshesi ári hatshysy etip bekitti. Osy jerde 1920 jyl­dyń 26 qańtaryna deıin qyz­met etip, ýezdiń revkomynyń sha­qy­rýymen Jympıty ýezdik den­saýlyq saqtaý komıtetiniń alqa múshesi bolyp bekitildim. Ári bórt­pe súzek baragynda feldsher qyz­metin qosa atqardym. Odan keıin ýezdik densaýlyq saqtaý bóli­miniń meńgerýshisi qyzmetine taǵaıyndalyp, 1921 jyldyń maýsym aıyna deıin jumys istedim. Sol jyly qyrkúıek aıynda Qara­tóbe dárigerlik bóliminiń meń­gerýshisi boldym.

1920 jyly 18 mamyrda Reseı Kommýnıstik Partııasy (bolshevık) qataryna óttim. 1921 jy­ly qaıta saılaý ótkenge deıin ýez­dik atqarý komıteti prezı­dıým múshesi, ýezdik RKP (b) prezıdıým múshesi, RKSM (komsomol) Uıymdastyrý bıýrosynyń mú­shesi, ýezdik kásipodaq bıýrosy múshesi boldym. 1921 jyldyń qyrkúıeginen 1922 jyldyń mamyryna deıin №2 Qaratóbe komsomol uıasynyń hatshysy boldym. 1922 jyldyń mamyr-qyrkúıek aralyǵynda ýezdik RKP(b) komıtetiniń shaqyrýymen qaıta saılaýdy ótkizý úshin ýezdik partııa komıteti uıymdastyrý bıýrosynyń meńgerýshisi bolyp taǵaıyndalyp, sońynan Oral qalasyna aýystyryldym. Qazirgi ýaqytta 6-ýezdik sezd saılaýy boıynsha Oral ýezdik basqarma bóliminiń meńgerýshisimin. О́zge partııada bolǵan emespin, Qyzyl Armııa qatarynda qyzmet etken joqpyn. Osy kúni Ýezatkom prezıdıýmynyń múshesi, RKP (b) ýezdik komıtetiniń múshesi, gýbatkom múshesimin.

Osy oraıda aıta keteıin, men ózimdi medısına qyzmetinde, ıaǵnı óz mamandyǵym boıynsha jumys istegende paıdalyraq bolar edim dep sanaımyn, óıtkeni aýyldyq jerde jasaǵan 9 jyldyq tájirıbem bar ǵoı. Oral ýezdik basqarma bóliminiń meńgerýshisi B.Ábdirahmanov».

Almaty qalasynda turatyn belgili tarıhshy Almas Júnisbaı Beısenǵalı Ábdirahmanovtyń Qazaqstandaǵy tuńǵysh medı­sı­nalyq ınstıtýtty uıymdas­tyrýshylardyń biri bolǵandyǵyn jazady. Qalaı bolǵanda da qara­taban kedeı sharýa arasynan shy­ǵyp, bilimi men eńbegi arqa­synda úlken tulǵaǵa aınalǵan, qoǵam qaıratkeri dárejesine kóterilgen jerlesimizdiń ómir jolyn búgingi urpaq bilip júrýge, umytpaýǵa tıis.

Batys Qazaqstan oblysy