Táýelsiz Qazaqstannyń Jeti qazynasy: Tól mádenıet pen týǵan til

Azattyq alǵan ulttyń alǵashqy mindetiniń biri jáne biregeıi – erik-jigerden aıyryp, túpki muratynan jańyldyrǵan doıyr ǵasyrlardyń rýhanı zardabynan arshylý. Eliń men jerińdi ózimdiki dep sezinip, ǵalamda álimsaqtan bar ekenińe, kóptiń eleýsiz biri emes, dara ekenińe qýaný úshin de osylaı jasaýyń kerek. Al rýhanı arshylý degenimiz – ulttyq sana men zerde qalyptastyratyn, búkil jan jylýyń men sezimińe sýarylatyn, ániń bolyp áýeleıtin, kúıiń bolyp tógiletin, jyryń bolyp óriletin, týǵan tilińde ǵana túleıtin tól mádenıetińdi qaı­ta jańǵyrtý. Ult pen adam­zattyń ımandylyǵyna demeý bolyp kele jatqan, jalpylama aıtqanda, órkenıet delinetin sol mádenıet jaıly Elbasy táý­el­sizdik jyldarynda tutas fılo­sofııalyq rýhanı baılam qalyptastyrdy.

«Úshinshi qazynamyz: táýelsizdikpen birge túlegen tól mádenıetimiz ben týǵan tilimiz».

N.Á.NAZARBAEV,

Táýelsizdik kúnine arnalǵan saltanatty

jıynda sóılegen sózden.

Azattyq alǵan ulttyń alǵashqy mindetiniń biri jáne biregeıi – erik-jigerden aıyryp, túpki muratynan jańyldyrǵan doıyr ǵasyrlardyń rýhanı zardabynan arshylý. Eliń men jerińdi ózimdiki dep sezinip, ǵalamda álimsaqtan bar ekenińe, kóptiń eleýsiz biri emes, dara ekenińe qýaný úshin de osylaı jasaýyń kerek. Al rýhanı arshylý degenimiz – ulttyq sana men zerde qalyptastyratyn, búkil jan jylýyń men sezimińe sýarylatyn, ániń bolyp áýeleıtin, kúıiń bolyp tógiletin, jyryń bolyp óriletin, týǵan tilińde ǵana túleıtin tól mádenıetińdi qaı­ta jańǵyrtý. Ult pen adam­zattyń ımandylyǵyna demeý bolyp kele jatqan, jalpylama aıtqanda, órkenıet delinetin sol mádenıet jaıly Elbasy táý­el­sizdik jyldarynda tutas fılo­sofııalyq rýhanı baılam qalyptastyrdy.

«Elbasy táý­el­siznyń eń bir baı da biregeı mádenıeti – qazaq máde­nıeti», – dep asqaqtatty. «Mádenıet – ulttyń bet-beınesi, rýhanı bolmysy, jany, aqyl-oıy, parasaty», – dep túpki mánin aıqyndap ber­di. «Mádenıeti joǵary, tarıhı ta­nymy ornyqty, oıy sergek eldiń rýhy da bıik. Rýhy bıik halyq­tyń irgesi de bıik, áleýeti de qýatty, yntymaǵy da jarasty bolmaq», – dep qadir-qasıetin ashyp berdi. «HHI ǵasyr – mádenıettiń, ǵylym men aqyl-oı básekesiniń ǵasyry bolmaq», – dep sergek zamanǵa saı shıryǵý qajet ekenin eskertti. Al búgin, táýelsizdigimiz nyǵaıǵan, memlekettigimiz birjola qalyptasqan shyraıly shaqta: «Azattyqpen birge ulttyq rýhy­myz asqaqtap, mádenıetimiz máńgi­lik qundylyqqa aınalǵanyn», «Má­de­nı mura» baǵdarlamasyn júze­ge asyryp, ǵasyrlarmen syr­lasqa­ny­myzdy, dáýirlermen tildes­kenimizdi, tarıhymyzdy túgen­degenimizdi, qa­zaq­tyń asqaq óneri men baı mádenı mu­rasy álem hal­qynyń rýhanı baı­lyǵyna qosyl­ǵanyn saltanatpen pash etip otyr.

Ashyǵyn aıtaıyq, Qazaqstan Res­­pýblıkasynyń Prezıdenti Nur­sultan Nazarbaevtyń «Mádenı mu­ra» baǵdarlamasy qazaq hal­qy­nyń rý­hanı órleý jolyndaǵy teńdesi joq tarıhı bastamaǵa aı­nal­dy. Biz búkil qalyptasý kezeńi­mizde al­ǵash ret alys-jaqyn ǵalamnan she­jireli derekterimizdi yjdahatpen jınadyq. Az ǵana ýaqyttyń ishinde Qytaı, Túrkııa, Mońǵolııa, Reseı, Japonııa, Egıpet, Amerıka Qurama Shtattary men Eýropadan asa qundy 5 myń muraǵat alyndy. Solar arqyly ejelgi Saq, Ǵun zamandary men Kók túrikteri ǵasyrlaryna deıingi tarıhı derekterdiń syryna qandyq. Dala halqy, ata-babalarymyz álemge jaýjúrektigimen ǵana emes, ǵalamat aýyz ádebıetimen, aqyl-parasatymen, óz kezeńi úshin keremetteı kóringen turmystyq mádenıetimen daralanǵanyn dáleldeıtin ulan-ǵaıyr málimet taptyq. Brıtanııa, Parıj, Madrıd, Sevılıa, Florensııa men Berlınniń ulttyq kitaphanalarynan bir kórý arman bolyp kelgen 77 kóne qoljazbanyń kóshirmesi alyndy. Muny az deseńiz, Uly Dala tarıhy men órkenıeti jaıly baıandaıtyn eki júzge jýyq baıyrǵy basylym tabyldy. Altyn Orda handarynyń hattaryna kóz qýanttyq. Jalpy, túrik tarıhyn taratatyn sırek qoljazbaǵa keziktik. 1440 jylǵa qatysty bul qoljazba qazaq ǵa­lym­­daryna belgisiz bolyp kelgen ta­rıhı oqıǵalardyń syryna qan­dyrdy. Bularǵa Vatıkannyń talaı­lar­dyń qoly jetpeı júrgen qorynan alynǵan sırek muralardy qosyńyz.

Zertteýshiler osy qyrýar tarıhı derekterdi jınaqtap úlgergenshe, má­denı qazynamyz ústi-ústine toly­ǵýmen boldy. Afrıka, Azııa men Eýropa elderinen túrik-qazaq tarı­hyna qatysty málimetteri bar 209944 mıkrofılm jazylyp áke­lindi. Atalǵan qurlyqtardaǵy iri shaharlardyń muraǵattarynan súzilip alynǵan 17568 paraq kó­shirme men 52 kólemdi kınoqujat ta biz úshin barynsha baǵaly.

Osynaý mol rýhanı qazyna qa­zaq ǵalymdarynyń ult pen óńir tarıhyn álemdik aýqymda qaıta zerdeleýine múmkindik týǵyzdy. Qazaq tarıhy Qytaı, Arab, Reseı, Túrik, Mońǵol, Parsy men Eýropa derektemelerinde dep atalatyn ondaǵan tomdyq serııalar ótken dáýirlerdiń shejireli baıanyna shóldegen eldiń qolyna tıdi. Osy desteniń ár kitaby kıeli muradaı qabyldanǵanyna, qoly jetkender marqaıyp, taba almaǵandar qynjylǵanyna kýámiz. Aýyldaǵy kókiregi oıaý bir aǵamyzdyń: «Aı­na­laıyn, sol tarıhı kitaptardy tú­­gel ákelseń, aıǵyr úıirli jylqy bereıin», – degeni esimizde. Asyra aıt­qan da shyǵar, tól tarıhyma emin-erkin bir qansam degen qush­tar­lyǵy bolar.

Osy jerde reti kelgende aıta ke­teıik, atalǵan serııany dúrkin-dúrkin qaıta basyp shyǵaryp tursaq, durys bolar edi. Elbasynyń erekshe qamqorlyǵymen jınaqtalyp, shartaraptan jetkizilgen baı qazyna búkil halyqtyń ıgiligine aınalýǵa tıis. Ár úıdiń tórinde turǵany abzal. «Mádenı mura» baǵdarlamasynyń maqsaty da osy.

Tarıh túgendelse, qazirgi tol­qyn qarııa ǵasyrlarmen erkin til­de­sedi ǵoı. О́tken kezeńderdegi er­lik búgingi órlikke ulasady. Qahar­mandyq ta, danalyq ta tamyr­las. Baǵzyda bazarly bolǵanyn bilgen el búginde ajarly bolýǵa asyǵady. Babasy zor bolǵanyn sezgen ul zamanynda nar bolýǵa um­ty­lady. Elbasy týǵan eliniń sheji­resin shertip berip, jigerdi osylaı ushtady. Tarıhı tálimin kórkem kestelegen jyr-ańyzdaryn da qaıta jańǵyrtty. Qazaqtyń baıyrǵy qıssa-dastandary tuńǵysh ret júz tom bolyp basylyp shyqty. Akademık Seıit Qasqabasov jetekshilik etken «Babalar sózi» dep atalatyn júz tomdyq ádebı des­te osylaı dúnıege keldi. Munyń qataryna qazaq ádebıeti tarıhynyń kóp tomdyǵy qosyldy. Arǵy-bergi ǵulamalar men bertingi ǵalym-zertteýshilerdiń kóz maıyn taýysqan eńbekteri ret-retimen saralandy. Al ultymyzdyń kóne zamandardan qazirgi kúnge deıingi fılosofııalyq muralarynyń jaryq kórýi erekshe rýhanı jetistik edi. Sol ar­qy­ly biz qazaqta fılosofııalyq oı­laý mashyǵy bolǵan joq degen kór­gensizdiktiń kúlin kókke ushyrdyq.

Shyndyǵyn aıtaıyq, qazirgi ǵa­syrda kórkem ádebıet pen kórkem ónerge dál Qazaqstandaǵydaı qam­qorlyq jasap otyrǵan eldi TMD kóleminde kezdestire almaısyz. Resmı málimetterge súıensek, res­pýblıkada 2 mıllıonnan astam taralymmen 600 atalymdy kitap shyǵaryppyz. Bul úrdis «Otandyq áleýmettik-mádenı ónimderdi jań­ǵyrtýdyń 2012-2016 jyldarǵa ar­nalǵan jospary» qabyldanýyna oraı sátti jalǵasyn tabýda. El­basynyń tikeleı tapsyrmasymen búginde shyǵarmashylyq áleýet pen ınnovasııalyq qyzmetti yntalandyrý jáne mádenıet salasyndaǵy normatıvtik-quqyqtyq bazany je­tildirý aıasyndaǵy is-sharalar jú­zege asyrylyp jatyr. Soǵan sáıkes mádenıetti qarjylandyrý kólemi jyl sanap ulǵaıa túsken. Nátıjesi de tolymdy. Táýelsizdik alǵan jyl­dardyń ishinde elimiz boıynsha 18 jańa teatr boı kóterdi. Sońǵy on jyl­da kitaphanalar – 579-ǵa, mura­jaılar – 58-ge, mádenıet úıleri – 1,5 myńǵa kóbeıdi. Al Astanadaǵy opera jáne balet teatry men ortalyq konsert zaly – Eýrazııada teńdesi joq óner oshaqtary.

Nursultan Ábishuly rýhanı ómir­­di jańǵyrtý jóninde úzbeı aı­­typ keledi. Osy yńǵaıdaǵy ár kez­degi oılary tutas ulttyq baǵ­dar­­la­malarǵa ózek bolarlyqtaı sal­maqty. «Rýhanı qundylyq, bıik adamgershilik joq jerde úlken órkenıet ornatý múmkin emes», deıdi Prezıdent. Ras qoı. Jalpy alǵanda da, naqty qaıyrǵanda da, mádenıet, onyń ishinde ádebıet pen óner, rýhanı tazalyqty, ar men jan tazalyǵyn aıryqsha qajet etedi ǵoı. Sulý sezim arý júrekten óriledi. «Rýhy erkin halyq qana uly isterdi atqara alady», – dep jigerlendirgen tulǵa óz zamanyndaǵy, odan burynǵy rýhanı qaıratkerlerin kókke kóterýmen keledi. Elordadan bastap, qazaqtyń barlyq qalalarynda dana bıler men jeztańdaı jyraýlardyń, daryndy ánshi-kúıshilerdiń eńseli eskertkishteri asqaqtaıdy. Búgingi kórnekti qalamgerler men óner ıeleri Prezıdenttiń jeke qamqorlyǵyna da, memlekettiń jalpy qamqorlyǵyna da bólengen. Sol iltıpatqa jaýap retinde talantty shyǵarmalar berý paryz. Nursultan Ábishuly atap kórsetkenindeı: «Talant – Jaratqannyń syıy ǵana emes, sonymen birge, ózińniń al­dyńdaǵy, qoǵam men Otan aldynda­ǵy joǵary jaýapkershilik te».

Prezıdent mádenıetti, ulttyq qun­dylyqtar men ulttyq sanany ózara birlikte qaraıdy. «Qa­zaqstan-2050» Strategııasy – qa­lyp­tasqan memlekettiń jańa saıası ba­ǵyty» Joldaýynda osy oraıdaǵy paıymdaryn tereńdete tústi. «Rýhanı máseleler ekonomıkalyq, ma­te­rıaldyq máselelerden eshbir kem baǵalanbaıtyn damý kezeńine kelgenimizdi» eskerte otyryp, ın­tel­lıgensııanyń mádenıetti damy­týdaǵy jetekshi kúsh ekendigine, son­dyqtan da progressıvti ıdeal­dar qoǵamyn qurýda aldyńǵy qatardan kórinýge tıistigine erekshe nazar aý­dardy. Zııaly qaýym endi ja­ńa jal­py­ulttyq qundylyqtar ja­­saýǵa kóshýge tıis. Naqtyraq aıtsaq, shy­ǵar­mashylyq talantqa ıe tulǵa budan bylaı, jıyrma birinshi órkendi ǵasyr alǵashqy shıregine taıalǵan shaqta týǵan ultyn ǵalammen jarastyrý úshin:

- elge, sondaı-aq, ǵalamǵa ortaq saıası jáne kórkem shyǵarmashylyq ıdeıalar bere alatyn;

- adamnyń, adamzattyń jáne ár ulttyń beıbit órkendeýine óz úl­gi­simen úles qosa alatyn;

- barlyq máselelerde adamger­shilik pen ımandylyqqa júginetin qo­ǵam qurýǵa yqpal etetin qaırat­kerge aınalýy kerek.

Prezıdent mádenıetti úshinshi qazynaǵa teńestirgende, ony jasaý­shylarǵa osyndaı syndarly da qasıetti talap qoıyp otyr. Ár óner týyn­dysy sol murattarǵa qyzmet etýge tıis.

Al jańa jalpyulttyq qun­dy­lyqtar degenimiz ne? Ol – astam­shyl­dyqtan ada ulttyq súıispen­shilik. Ulttyq kirshiksiz birlik. Jaq­sy maǵynasyndaǵy ulttyq namys. Bar­lyq saladaǵy ulttyq joǵary talǵam.

Bizdiń, qolǵa qalam ustaǵan aqyn-jazýshylardyń arqaý eter kórkemdik ıdeıalary, mine osylar.

Nursultan Ábishuly mádenıetti keń aýqymda qaraı otyryp, onyń ulttyq tarıhı sanany qalyp­tas­tyrýdaǵy mańyzyna erekshe mán be­redi. О́tken ǵasyrlardy arqaý et­ken týyndylar, eń aldymen, kele­­she­­gimizdi tanyp bilýge, tarıhı jeńis­­terimizge shyn júrekten maq­tana alýǵa, ketken qatelikterden ary­lýǵa, tarıh pen búgingi kúndi sabaq­tastyrýǵa arnalǵany jón.

Taǵy da Elbasynyń sózimen aıtsaq: «Dástúr men mádenıet – ult­tyń genetıkalyq kody». Ulttyń ór­kendegenin ozyq mádenıetinen bilesiń. Halyqtyń ishki birligi men biliktiligi, namysqoılyǵy men iskerligi, zamanǵa beıimdigi men jańashyldyǵy ulttyq mádenıettiń tolyqqandyǵynyń belgisi. Osyndaı qasıetke ıe mádenıet ýaqytpen birge jańaryp otyrýǵa tıis. Sondyqtan da Prezıdent álemdik órkenıettiń keıingi jetistikterine sáıkes ulttyq mádenıet te jańa mazmunda baıytylýy qajet dep esepteıdi. Nursultan Ábishulynyń: «Biz dástúrlilikti tý etken qoǵamnan qazirgi zamanǵy qoǵamǵa bet burdyq. Sol sebepti, biz úshin ártúrli mádenıetterdiń ózara qaqtyǵysyna jol bermeı, ulttyq dástúrler men modernızasııalyq qaǵı­dalardyń úılesim tabýyn qam­ta­masyz etýdiń mańyzy zor», – de­gen paıymy nusqaý bolyp esep­te­ledi. Álemge shyǵarmashylyq erek­she­ligimizben ene otyryp, óner ǵala­myndaǵy ozyq úlgilerdi ulttyq ta­nymǵa sáıkes sińirý – rýhanı to­ly­sýdyń qunarly salasy.

Osy tusta atap óteıik, má­de­nıet­ter almasýynda, naqtylaı tússek, kórkem ádebıet pen kıno ónerinde aýdarma qyzmetiniń halyqaralyq deńgeıge laıyq bo­lýy talap etiledi. Bul sala­da biz qamsyz júrmiz. Qazaq áde­bıe­tiniń injý-marjandary jahan­ǵa bedeldi tilderge sapaly aýdarylmaı otyr. Sony oılap, Almatydaǵy Ál-Farabı atyndaǵy ulttyq ýnıversıtet nemese Astanadaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde kórkem aýdarma fakýltetin ashý týraly jasaǵan usynysymyz ázirge júzege aspaı keledi. Al munsyz álemge ónerden olja salý múmkin emes.

Tıisti bılik oryndary Pre­zı­denttiń: «Qazaqtar orys mádenıetin jete meńgergen. Endeshe, qazaq mádenıeti de Qazaqstanda turatyn barlyq ult adamdary úshin jeti qat jerdiń astyndaǵy nársedeı alys qubylys bolmasa kerek. Qazaq ádebıeti, tili, aýyz ádebıeti, mýzykasy árqaısymyzdyń da rýhanı dúnıemizdi baıyta alady» degen baılamy dáıekti júzege asyrylýǵa tıis. Oqý baǵdarlamalaryn tolyqtyrý kezinde orys jáne basqa tilderdegi mektepterdiń shákirtteri úshin qazaq tarıhy men ádebıetin ýaqyt ozǵan saıyn keńirek engizip otyrǵan durys. Al ulttyń, onyń zııaly, shyǵarmashylyq ókilderiniń paryzy – óziniń rýhyn qadirleýi, tarıh pen dástúrin, tól mádenıetin qurmetteýi. Áıtpese, ózgelerge ózińdi qalaı syılatasyń.

Elbasy muny da qaıta-qaıta eskertýmen keledi. «Ulttyq múddege qyzmet etý úshin árkim ózgeni emes, aldymen ózin qamshylaýy tıis», – degen edi. Bıliktegimiz bar, basqamyz bar túgel oryndap júrmiz be?

«Qazaq tili týraly aıtqanda, isti aldymen ózimizden bastaýymyz kerek». Jaqsy-jaısańymyz bar, qatardaǵymyz bar, solaı jasaı aldyq pa? Solaı jasasaq, Prezıdentshe aıtsaq: «Eger árbir qazaq ana tilinde sóıleýge umtylsa, tilimiz áldeqashan Ata Zańymyzdaǵy mártebesine laıyq bolar edi».

Keıbir laýazymdy qazaq aza­mat­tarynyń arasynda tilge salǵyrttyq áli de baıqalady, áıtse de qýanarlyq jetistik, qudaıǵa shúkir, jetkilikti. Nursultan Ábishuly Táýelsizdik kúnine arnalǵan saltanatty jıynda «Qazaq tili elimizdiń memlekettik tili ǵana emes, túrki áleminiń je­tekshi tilderiniń birine aınalyp kele jatqanyn, Ázerbaıjan men Armenııa, Belarýs, Polsha, Ma­jarstan, Ońtústik Koreıa, Ger­manııa, Ulybrıtanııa, AQSh mem­le­ketteriniń beldi oqý oryndarynda oqytylatynyn rızalyqpen atap ótti. Ana tilimiz osylaı birte-birte halyqaralyq sıpat alýda.

Árıne, tildiń syrtqy elderdegi bedeli onyń oralymdylyǵyna nemese baı ekendigine tikeleı baılanysty emes, sol tilde jasalǵan óner týyndylarynyń kórkemdik-ıdeıalyq deńgeıine jáne ulttyń ekonomıkalyq-tehnıkalyq órke­nıetke qosqan úlesine táýeldi. Biz Geıne men Pýshkındi, Baıron men Shekspırdi, Balzak pen Gıýgony qalaı oqıtyn bolsaq, qazaqtyń aqyn-jazýshylaryn ózge elder de dál solaı qumartyp oqýy kerek. Búginde bizdiń ultymyzdyń aldynda ǵalamǵa sóz ónerimen tanylý mindeti tur.

Ekinshi jaǵynan til óz ishimizde ardaqtalsyn desek, memleket qu­rýshy ult retinde barlyq jaǵynan, ekonomıkada, mádenıette, iskerlikte úlgi bola bilý shart. Qazaq halqy óziniń osy muratyn oryndaý ústinde tabyssyz emes. Ǵylym men bilimde, ózge de salalarda tolysyp kelemiz. Soǵan oraı tilimiz de ekonomıkalyq jáne rýhanı ómirdiń qajet tiline aınala bastady. Osydan da bolar, memlekettik tilge degen iltıpat ózge ult ókilderiniń arasynda kún ótken saıyn aıqyn baıqalýda. 2009 jylǵy sanaqtyń derekteri boıynsha, elimizde turatyn orystardyń 808169-y qazaq tilinde aýyzsha túsinise alatynyn, 200 myńnan astamy sol tilde ári oqyp, ári jazatynyn bildirse, búginde olardyń qatary edáýir tolyqqan. Osy kúni ýkraın, koreı, nemis jastarynyń telearnalarda qazaqsha habar júrgizgenine tańdanýdy qoıǵanbyz. Olardyń dombyrada kúı tartyp, án shyrqaýy da ádetke aınalyp keledi. Bul Nur­sultan Ábishulynyń 2017 jyly mem­lekettik tildi biletinderdiń qata­ry 80, 2020 jyly 95 paıyzǵa jetip, mektep túlekteri túgel qazaq tilin ıgerýi kerek degen tapsyrmasy sátti oryndalýda degen sóz.

«Ulttyq sana ulttyq tilmen qa­lyp­ta­satynyn» áýelden aıtyp kele jat­qan Prezıdenttiń týǵan tili­ne de­gen yqylasy barshamyzǵa ónege bol­sa jarasar edi. Elbasynsha tol­ǵa­saq: «Ana tili – bárimizdiń anamyz, óıtkeni, ol – ultymyzdyń anasy». Budan artyq qalaı aıtarsyń. «To­lyq­qan­dy tilsiz – tolyqqandy ult bolýy múm­kin emes». Ana tilińniń mańy­zyn osydan asyp qalaı uqty­rarsyń.

Prezıdent bizdi, ár qazaq balasyn týǵan tildi perzenttik júrekpen de, azamattyq sezimmen de udaıy qadirleýge shaqyra otyryp, ony búgingi ǵasyrǵa beıimdeý qajet ekendigin de eskertedi. «Qazaq tilin jańǵyrtýdy júrgizýge tıispiz. Basty mindetterdiń biri – tildi za­manǵa saı úılestirý», – degen nus­qaýy qazirgi tańda ótkir tur. Ana tili­miz barshaǵa qajet tilge, elektron­dy aqparat quraldarynyń ora­lymdy tiline aınalýy úshin ǵa­lamtorǵa molynan engizýimiz kerek.

Barlyq damyǵan memleketter ınternetke álemdi ózgertýdiń qýatty quraly retinde qaraıdy jáne solaı jasap otyr. Internetke jańalyqty barynsha jedel engizip, jahandy eleń etkizetin tyń ıdeıalar usyný arqyly ózderiniń tili men dástúrin jahandandyrýǵa kóshken elder de bar. Bulardyń alǵy sapynda Anglııa men Qytaı tur. Búginde álemdik ınternet tutynýshylardyń 500 mıllıonnan astamy aǵylshyn tilin, taǵy bir 500 mıllıony qytaı tilin paıdalanady. Sońǵy til ınternet arqyly aıasyn keńeıtken ústine keńeıtýde.

Al bizde she? Qazaqstandaǵy ınternet keńistikti tildik jaǵynan jiliktesek, 80%-y orys tiliniń, 11%-y aǵylshyn tiliniń, 7,5%-y qazaq tiliniń úlesine tıedi.

Qazaq tiliniń osy qońyrtóbel ahýalyn eskere otyryp, onyń aıa­syn ǵalamtor arqyly udaıy keńeı­týdi memlekettik mindetke aınal­dyratyn kez jetti. Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Prezıdenti qoıyp otyr­ǵan talap ta osy. Elbasy ótken jylǵy Joldaýynda: «Memleket aqparattyq tehnologııalar salasynda tranzıttik áleýetti damytýdy yn­talandyrýy qajet. 2030 jylǵa qaraı Qazaqstan arqyly biz álem­dik aqparattyq aǵyndardyń kem degende 2-3 paıyzyn ótkizýge tıispiz. 2050 jylǵa qaraı bul sıfr eki eselenýi kerek», – dep atap kórsetken bolatyn.

Mine, osy aqparat darııasyna qazaq tili tasyǵan ózendeı sarqyrap quıylýy kerek. Ol úshin eldegi ǵalamtor jelileri arqyly taraıtyn aqparattyń kem degende 50 paıyzy qazaq tilinde berilýine qol jetkizýge tıispiz. Qazaqstandaǵy ár on adamnyń altaýynda ınternet qyzmetin paıdalanatyn múmkindik bar eken. Mine, osy altaýdyń basym bóligi ǵalamtordan qazaq tilinde habar alyp, habar taratýy qajet.

Qoldanystaǵy BAQ týraly Zań boıynsha ınternet aqparat quraly bolyp tabylatyndyqtan biz bul talapty ǵalamtor blogerlerine naqty qoıa alamyz.

Ekinshi másele, ǵalamtor úshin qazaq tilinde barlyq taqyrypta arnaıy maqalalar ázirleý. Bú­gin­de qazaq ultynyń rýhanı qundy­lyqtary, keshegi-búgingi memle­kettik, shyǵarmashylyq qaırat­ker­leri, salt-dástúri, tabıǵaty týraly aqparatqa suranys kóp. Biz bul sharýany ǵylymı-shyǵarmashylyq uıymdaryna memlekettik tapsyrys túrinde júkteý arqyly sheshe alar edik.

Úshinshiden, ınternettiń erek­shelikterine qanyq ári oǵan qa­zaq tilin molynan engizetin jýr­nalısterdi daıarlaý máselesi ótkir tur. «Elektrondy jýrnalıstıka» mamandyǵy Almatydaǵy IT ýnıversıtetinde oqytyla basta­ǵannan, oǵan qyzyǵýshylar kóbeıdi. Biz endi «mýltımedııalyq» nemese «konvergentti jýrnalıstıkany», sondaı-aq, «azamattyq jýrnalıstıkany» ıgerýge tıispiz. Joǵary oqý oryndarynda osy mamandyqtardy daıarlaýdy oılastyraıyq.

Asylynda, ınternetti jahandyq eń yqpaldy ári keńinen taralǵan, ýaqyt ótken saıyn keńistigin keńeı­tip jatqan aqparat quraly retinde jete baǵalap, ony qazaq tiliniń mereıin ústem etetin qural retinde paıdalanýdyń memlekettik arnaıy is-sharalaryn aıqyndaý kerek.

«Álemde 30 jastaǵylardyń 50 paıyzy, HHI ǵasyrda týǵandardyń 96 paıyzy áleýmettik jelilerdi paıdalanady eken. Kúni erteń osy jelilerdi elimizdegi barlyq jastar ıgeretin bolady. Olar ǵalamtor ar­qyly qazaq tilinde jeldeı esse, ana tili ardaqtaldy degen sol emes pe?!

Ana tilimiz – bizdiń búginimiz úshin de, erteńimiz úshin de máńgiliktiń tili. Nursultan Ábishuly «Qazaqstan-2050» Strategııasyn jarııalaǵan Jol­daýynda aıqyn atap kórset­kenindeı: «Qazaq tili jappaı qoldanys tiline aınalyp, shyn mánindegi memlekettik til már­tebesine kóterilgende, biz eli­mizdi Qazaq Memleketi dep ataıtyn bolamyz». Túpki murat – táýelsiz elimizdi Máńgilik El etý. Al máńgilikke ulttyq rýh­qa sýarylǵan, adamzattyq órke­nıet darııasyna taý sýyndaı tasyp quıylǵan, ǵalamdyq izgi ıdealdarmen ózektes sa­ra mádenıet bas­taıdy. Ma­te­rıal­dyq ıgilikter sol da­ra mádenıettiń gúl jarýyna qyz­met etken qoǵamda rýhanı ómir kórkeıgen ústine kórkeımek. Tarıhı damý jolyn qaıta tapqan, álemge barlyq jaǵynan tulǵaly ult ekendigin tanytyp úlgergen, tilin túletken, búgini men bolashaǵyn qatar túgendegen qazaq halqy osylaı tolysýda. Elbasy nyq senimmen atap kórsetkenindeı: «Jıyrma birinshi ǵasyr – qazaq halqynyń ǵasyry bolmaq».

Aldan SMAIYL,

Parlament Májilisiniń depýtaty,

«Nur Otan» partııasy fraksııasynyń múshesi.