«Ákem durys aıtqan eken...»

Bylaısha qaraǵanda, kásibı ekonomıstiń, búginde Ulttyq bank tizginin ustap otyrǵan azamattyń suhbatyna «Ádebıettiń áńgimesi» dep aıdar qoıý artyqtaý da sııaqty. Áıtse de Qaırat Kelimbetov pen ataqty «Hýdojestvennaıa lıteratýra» baspasynyń dırektory, qazaq ádebıetiniń úlken janashyry Georgıı Prıahınniń bul áńgimesi rasynda da ádebıet máselelerin shyn zııalylarǵa tán biliktilikpen qozǵaıtynyna gazet materıalyn oqyp shyqqan adam kóz jetkize alady dep oılaımyz.

«Hýdojestvennaıa lıteratýra» baspasynyń dırektory Georgıı PRIаHINNIŃ Qaırat KELIMBETOVPEN suhbaty

Bylaısha qaraǵanda, kásibı ekonomıstiń, búginde Ulttyq bank tizginin ustap otyrǵan azamattyń suhbatyna «Ádebıettiń áńgimesi» dep aıdar qoıý artyqtaý da sııaqty. Áıtse de Qaırat Kelimbetov pen ataqty «Hýdojestvennaıa lıteratýra» baspasynyń dırektory, qazaq ádebıetiniń úlken janashyry Georgıı Prıahınniń bul áńgimesi rasynda da ádebıet máselelerin shyn zııalylarǵa tán biliktilikpen qozǵaıtynyna gazet materıalyn oqyp shyqqan adam kóz jetkize alady dep oılaımyz.

– Qaırat Nematuly! Baspamyzdan ákeńiz – Nemat Kelimbetovtiń negizgi kórkem shyǵarmalary jınaqtalǵan úsh tomdyǵy basylyp shyqpaqshy. Bul jobaǵa yjdaǵattylyqpen kiris­­­kenińizdi baıqadym. Sizge jiberil­­gen verstkany muqııat oqyp shyqqan­dyǵyńyz baspa korrektorlaryn da tańǵaldyrdy...

– Maǵan mektepte orys tili men áde­bıetinen sabaq bergen muǵalim óte talapshyl edi...

– Sizdiń orys tilin tereń meńger­gendigińiz baıqalyp tur. Aǵylshyn tilin de jetik biletin sııaqtysyz. Memlekettik mańyzdy istermen aınalysa júrip, qoljazbany muqııat oqýǵa ýaqyt tabatyndyǵyńyzdy óz qyzmetkerlerime sizdiń korrektýraǵa engizgen ózgertýlerińizdi kórsete otyryp úlgi ettim. Bul basylymnyń siz úshin máni nede? Sizdi bul basylymmen baılanystyratyn ne?

– Bilesiz be, men jas kezimnen ákemniń qazaq tilinde jazylǵan kitaptaryn oqyr­mandar orys tilinde de oqysa ǵoı dep armandaǵan edim. Biz ómir súrgen keńestik kezeńde 290 mıllıon adam – orasan aýdıtorııa bolatyn. Menińshe, ákemniń oı-tujyrymdary osyndaı zor aýdıtorııaǵa, kúlli epıkalyq orys tildi álemge tanymal bolýǵa laıyq. Onyń ústine, ákem osy álemniń aıryqsha ókili boldy.

Men eń áýeli ákemniń eki shyǵarmasy jóninde – 1981 jyly jaryq kórgen «Úmit úzgim kelmeıdi» kitaby men Qazaq­standaǵy joǵary oqý oryndaryna ar­nalǵan túrkitaný salasy boıynsha ja­zylǵan alǵashqy oqýlyq jaıynda aıtqym keledi. Bul oqýlyq Qazaqstannan tys túrki álemin tanýǵa jasalǵan alǵashqy qadam edi.

2010 jyly ákem qaıtys bolǵannan keıin, áke-sheshesinen aıyrylǵan kez kelgen ul men qyz sııaqty, olarǵa eń mańyzdy nárseni aıta almaı qalǵandaı nemese kezinde tyńdaı almaı qalǵandaı kúı keshken edim. Keıde ata-ana meıirimimen qatar, danalyq dáristeri de jetispeı turady. Ákemniń osy úsh tomdyǵyn baspaǵa daıyndaı otyryp, onyń týyndylaryn oqı otyryp, týrasyn aıtaıyn, ásirese tún ishinde – men onymen osynaý úzilip qalǵan áńgimeni ishteı jalǵastyrǵandaı bolamyn.

Sizdiń baspańyz ákemniń shyǵarma­shylyǵyna qyzyǵýshylyq tanytyp, osy jobany júzege asyrýǵa belsene atsalysqanyna bek rızamyn. Ákemniń kitaptary búginde jańasha oqylyp qana qoıǵan joq. Olardan belgili bir maǵynada búgingi kúnniń syn-qaterleri men saýaldaryna jańa fılosofııalyq jaýaptar tabýǵa bolady. Biz búginde aınalamyzda ne bolyp jatqanyn oı eleginen ótkizýge, ózgermeli álemde adamgershilik negizderin izdestirýge tyrysamyz. Meniń oıymsha, ákem osy izdenisterge óz betinshe atsalysady. Shyǵarmalaryndaǵy oılary men paıymdaýlary búgin ǵana emes, bolashaq úshin de ózekti ári jalpyadamzattyq qundylyqtarǵa ıe. Aıtalyq, arada jıyrma jyldan astam ýaqyt ótkenine qaramastan, gýmanıtarlyq jáne máde­nı, tarıhı keńistigimiz qazaq pen orys­qa ortaq ekendigi anyq. Biz qazir qaıta­dan bir-birimizge jańa qadamdardy izdestirýdemiz. Jáne olardy áý bastan eki elge ortaq bolyp kelgen mádenı qundy­lyqtar júıesinen tabatynymyzǵa senemin. Ákemniń kitabyn oqyǵan reseılik oqyrmandardyń ynta-yqylasyn kórip, qazaqstandyqtardyń da osy kitapqa baılanysty oı-pikirleri men tolǵanystary óte uqsas ekenin aıtqym keledi. Orys tilindegi osy jobany júzege asyrý arqyly men ózimniń áke aldyndaǵy perzenttik paryzymdy ótep qana qoımaı, ákemniń kózi tiri bolǵanda ózi iske asyratyn ortaq iske úlesimdi qosyp otyrmyn.

Ashyǵyn aıtqanda, ákem óz shyǵar­malarynyń orys tilinde jaryq kórgenin armandaýshy edi.

– Jalpy, irgeli qundylyqtarǵa degen qyzyǵýshylyqtyń qaıta órleý fenomeni baıqalady. Tap osy «meın­s­trımge» sizdiń ákeńizdiń shyǵar­­ma­shylyǵy da kiredi. Kelim­betov kitap­taryn oqı otyryp, reseılik oqyr­mandar búgingi qazaq­tardy, Qazaq­standy tereńirek bilip, tanı túsedi.

Ákeńizdiń shyǵarmashylyq mura­synyń ishinde sizdiń janyńyzǵa jaqy­ny qaısysy?

– Ákem qalam tartqan shyǵarmashylyq janry jan-jaqty, degenmen, «Úmit úzgim kelmeıdi» atty ǵumyrnamalyq derekti hıkaıatynyń alar orny erekshe.

– Ákeńizdiń tiri kezinde ol kitap orys tilinde jaryq kórip pe edi?

– Iá. Kitap qazaq tilinde ákem sal bolyp jatqan sol bir aýyr kezeńde basylyp shyqqan. Kitap shyqqan kezde ata-anamnyń qýanǵany áli esimde. Ol kezde kitap 30 myń taralymmen basylyp shyqqan edi. Hıkaıat oqyrmandardyń zor qyzyǵýshylyǵyn týdyrdy. Ol kezdegi ýaqyt basqa edi ǵoı. Biz Ostrovskııdiń qaısarlyǵyna, Matrosovtyń erligine elikteýshi edik. Shyn máninde, olar biz úshin ómirlik baǵdar bolatyn. Rýhanı kúsh-jigeri arqyly qıynshylyqtarǵa moıymaı jeńe bilgen adamdar ómiri úlgi alýǵa turarlyq. О́mirge degen qushtarlyqqa, adamgershilik pen asyl qasıetke toly áke kitaby da osy arnamen toǵysyp jatty. Sondaı-aq, kúndelikti kúıbeńmen júrip kez kelgen adam baıqaı bermeıtin kúnniń shyǵýyna qýana bilýdi, tamyljyǵan tabıǵatqa tamsanýdy, tipti, tórt múshesi túgel adamnyń ózi sezine bermeıtin jer basyp júrýden asqan baqyt joq ekenin sezinýdi úıretedi.

Ákemniń alǵashqy kitaby, menińshe, onyń álemge joldaǵan eń mańyzdy joldaýy.

– Iá, on jyl boıy tósekke tańy­lyp jatyp, kúsh-qaıraty jetip, jańa­lyq ashyp, jaza bilýi... Men oqyrmandardyń nazaryn kitapta kelti­rilgen bir kórinis­ke aýdarǵym keledi. Kitapta Nemat Kelim­betovtiń aıaq-qoly istemeı sal bolyp jatyp, óz anasyn jerleýge ushyp barǵanyn beıneleıtin better bar. Zembilde jatqan ol ózin anasy jatqan bólmege aparýdy ótinedi. Anasy tabytta, al ózi tabyt sekildi etip jasalǵan aǵash zembilde jatady. Dál sol sátte onyń jany men tániniń qalaı aýyrǵanyn aıtyp jetkizý múmkin emes... Jandúnıesiniń azapty beıneti asqan sheberlikpen berilgen...

– Kelisemin.

Ákem aýdarmamen de kóp aınalys­ty. Áıgili tarıhı qaıratker Babyr týraly jazylǵan Pirimqul Qadyrovtyń «Juldyzdy túnder» romanyn ózbek tilinen qalaı aýdarǵany esimde. Artyn­sha taǵy bir ózbek jazýshysy Saıd Ahmadtyń «Kókjıek» romanyn aýdarǵan bolatyn. Ol kezde Odaqtas respýblıkalar jazýshylary ózara tyǵyz baılanysta bolatyn. Parasat bıiginen kóringen zııaly ortaǵa kópshilik qyzyǵýshylyq tanytatyn.

Sol jyldary ákemiz aǵam ekeýmizge, biz úshin beımálim, jańa álem – tarıhtyń esigin ashty. Kitaptardy aýdarmas buryn ákem ózi baıandaıtyn dáýirge tutastaı enip, tarıhı derekkózderge tereńinen boılaıtyn. Oǵan biz de qosylatynbyz. Bul tusta ákemniń operasııaǵa deıin jazylǵan alǵashqy ǵylymı eńbegi túrkologııaǵa arnalǵanyn aıta ketken jón. Ákem Qazaqstandaǵy túrki­taný mektebiniń negizin salǵan, jalpy túrki keńistigin jańa qyrynan tanytqan professor Beısembaı Kenjebaevtyń shákirti. Kezinde, keńes ýaqytynda keıbir taqyryptardy qozǵaýǵa tyıym salynǵany bárimizge málim. Ol tusta túrkologııa baǵy­ty kópshilik maqul­daǵan ǵylymı aǵymnan tys bolatyn. Sondyqtan 1986 jyly ja­ryq kórgen ákemniń túrkologııa salasynda alǵash jazylǵan oqýlyǵy sol kezeń úshin azamattyq erlikke teń bolatyn. Ákem kóter­gen taqyrypty otandyq ǵylym 300 jyldyq tarıh sheńberinde qarastyrǵan edi. Al ákem bolsa tarıhqa tereńirek úńilip, VI ǵasyr, tipti odan da ejelgi ǵasyrlardy boılaı oty­ryp zertteýge batyly bardy. Meniń áli kún­ge deıin onyń tabıǵı túısigine tańym bar.

Ákem qazirgi Qazaqstan men Orta Azııany meken etken barlyq halyqtardy, sonymen qatar túrli tarıhı kezeńde ómir súrgen kúlli túrki halqyn ortaq túrki tilimen biriktiretin tyń tásildi usyndy. Jalpy aıtqanda, ortaq jazba ádebıeti men aýyz ádebıeti derekkózderi – túrli joldarmen kórkemdik dástúr jalǵastyǵy arqyly berilgen folklorly sıýjetter, ánniń uqsas áýenderi, uqsas qundylyqtar.

Árıne, mundaı tujyrymdy dáleldeý qıynǵa soǵady. Biraq túrki sózi bizdi úne­­mi biriktirip turdy. Sol kezdegi ákem­­niń usynysy búgingi tarıhı mektep­terde qa­lypty jaıt retinde qarasty­ryla­dy. Onymen kúni búginge deıin tala­syp, tujyrymyn moıyndamaıtyndar da bar­shylyq. Degenmen, ol kezde bul «eli­mizdi, jerimizdi erlikpen qorǵaı bil­gen batyr babalarymyzdyń batyr­ly­ǵyn, danalarymyzdyń danaly­ǵyn urpa­ǵy­­­myzǵa úlgi etip, olar­dyń mádenıet pen órkenıettegi jasampaz­dyǵyna ún qo­sa­ıyq!» degen ultjandylyq umtylys edi.

Oqýlyqtarynda oqyrmannyń ózi qorytyndy shyǵarsyn degen nıetpen ákem túpnusqa mátinderinen jasalǵan aýdarmalardy túsiniktemesiz sol qal­py beretin. Bul qyrýar jumys edi! Ol Máskeý ýnıversıteti, Baký túrkitanýshylar mektebi professorlarymen tikeleı baılanysta boldy. Bizdiń de mektebimizdiń órlep turǵan shaǵy edi.

Ákemniń resmı ǵylymǵa qarsy shy­ǵýy meniń de tarıhqa degen, onyń túr­lishe túsindirilip, taldanýyna, osy taqyryptaǵy pikirtalasqa degen ynty­zar­lyǵymdy oıatty.

– Ákeńizdiń eńbekteri táýelsiz Qazaq­­­stannyń ıdeologııalyq jáne rýhanı mánine ıe. Ásirese, táýelsizdiktiń al­ǵashqy jyldarynda aýadaı qajet bol­ǵan rýhanı tájirıbeni iske asyrý ar­nasy bolyp tabylady. Qazaqtyń klas­sıgi Ábdijámil Nurpeıisovtiń týyn­dylary, sizdiń ákeńizdiń eńbek­teri, basqa da ǵalymdar men jazýshylar jańa Qazaqstannyń rýhanı negizin saldy. Aıtyńyzshy, ákeńiz shyǵarmalaryn jazý barysynda osy bir mindetin sezine bildi me?

– Evtýshenkonyń mynadaı bir óleń joldary esime oralady: «Reseıde aqyn – aqynnan da artyq». Qazaqstandaǵy jazýshy – jazýshydan artyq. Qazaqtyń aqyn-jazýshylary shyǵarmalaryna halyqtyń arman-múddesin arqaý etip keledi. Keńes ýaqytynda da aıtylmaǵan biraz nárse jınalyp qalǵan edi. Postkeńestik kezeńniń alǵashqy jyldary kóp halyqtar bastarynan nebir qıyn jaǵdaıdy keshkeni esimizde. Prezıdentimizdiń baıypty, baǵamdy saıasaty arqasynda Qazaqstanda aıtarlyqtaı narazylyq bolǵan joq.

– Ultshyldyq sııaqty...

– Iá, ultshyldyq sııaqty.

Postkeńestik kezeńde ákem ótkir taqyryptarǵa qalam tartty. Onyń ózindik erekshe úsh týyndysy – «Ulyma hat», «Kúnshildik» pen «Qarııalar» el táýelsizdigin alǵannan keıingi sońǵy jıyrma jyldaǵy tereń oı-tolǵanystarynyń jemisi. Aıta keteıin, kezinde oǵan Laroshfýkonyń «Hattar kitaby» qatty áser etken edi.

– О́z sózińizde aıtylmaı búgip qal­ǵan jaı týraly aıttyńyz. Bálkim, ákeńizdiń tarapynan da sizdiń tym jas bolýyńyzǵa oraı aıtylmaı qal­ǵan jaılar bolǵan shyǵar. Bálkim, «Uly­ma hat» sol áńgimeniń jalǵasy bolar...

– Ákem hattardy jazǵan kezinde meniń buǵan keıinirek oralatynymdy bilgen sekildi. Solaı da boldy. Ol kezde men bilim qýyp, shetelderde júrdim. Ákem menimen jyldar boıy jınaqtalǵan danalyǵymen bóliskisi keldi. Qarttyqtyń artyqshylyǵy – jastyq shaqta bolmaıtyn danalyq pen ómirlik tájirıbe. Osy danalyq dáristerin ákem maǵan ǵana emes, jalpy jas býynǵa jetkizgisi keldi.

Ákem kóp jyldar ýnıversıtette dáris oqydy. Qataldyǵyna qaramastan, onyń dáristerin súıip tyńdaıtyn. Keıingi urpaq aldyndaǵy óziniń jaýap­kershiligi men mindetin sezingen ákem jas urpaqtyń sana-sezimine ult qundy­lyqtaryn sińiretindeı, sol arqyly otanshyldyq sezimin oıatatyndaı oı tastaıtyn. «Tarıhymyz ben má­­denıetimiz – bizdiń maqtanyshymyz» dep jıi aıtatyn. Biraq eshkimnen kem tús­peıtin mádenıeti men tarıhynyń baryn, ony ózgelerden artyq kórmeı, tek óz dáre­jesinde dáripteý kerektigin esimizge salyp otyratyn. Osynyń ózi elimizdi ny­ǵaı­tý­ǵa jeterlik qasıet. «Ulyma hat» kita­byn­da ákem osy oıyn tarıh taǵylymy kon­­tekstinde ata-babalarymyzdan bizge jet­ken rýhanı muralardy búgingi kúnniń qun­dylyqtarymen úılestire otyryp jetkizdi.

– «Úmit» kitaby boıynsha qoıylǵan spektakldi kórgenim bar. Úlken zal kórermenderge toly. Kópshiligi balalarymen kelgen. Qoıylym kezinde kórermenderdiń kóńili bosap, únsiz jylaǵany baıqaldy. Olardyń shy­ǵarmany berile qabyldaýy maǵan qatty áser etti. Muny men, eń aldymen, kitaptyń bas keıipkeri – avtordyń jary, sizdiń anańyzǵa degen sheksiz súıispenshilik dep túsindim.

– «Kúnshildik» kitabyna qaıta oralaıyn. Bul kitapty jazý barysynda ákem bizge osy taqyrypqa qatysty kóptegen týyndylardy izdestirýimizdi ótindi. Biz ártúrli ádebıetterdi taýyp ákeldik. Ákelgen kitaptardy ákem jyldar boıy qumarynan shyǵa oqydy. Birde men odan (qashanda asyǵyp júretin ádetimiz ǵoı): «Osy kitaptyń negizgi túıini nede?» – dep suraǵan edim. Sonda ákem áıgili bir fılosoftyń pikirin keltirgen edi: «Bárimizge tán bul sezimmen kúresý úshin árqaısymyz eń jaqyn dosymyzdyń jetken jetistiginiń ózin keshire bilýimiz kerek». Shyny kerek, aıtylǵan oıdyń tereńdigi men danalyǵy, onyń ózektiligi meni oılandyrdy.

Iá, jetistikti keshire bilý – ońaı sharýa emes!

Menińshe, ár adamnyń peshenesine jazylǵan óz taǵdyry bar. Eshkimdi kún­­­deýdiń qajeti joq, Qudaıdyń bergen rı­­zyǵyna shúkirshilik etip, qýana bilý kerek.

Ákeme únemi qoldaý kórsetip, shyǵar­mashylyq shabyt berip otyratyn anam, ózińiz baıqaǵandaı, ákemniń shyǵar­malarynyń negizgi arqaýy bolatyn.

– Iá, muny barlyq kitaptardan ańǵa­rýǵa bolady.

– Jarynyń mahabbaty ony ólim aýzynan alyp qaldy. Dárigerlerdiń kesimi tym aýyr edi. Sal adamdy kútý ońaı emes, óz ómirińdi qurban etesiń, oǵan zor shydam kerek, – dep anamdy qorqytqandar da boldy. Bul sózdiń jany bar edi. Anamnyń órshil erligi – bul bólek áńgime. Áıel-ananyń ózin qurbandyqqa shalýy...

– Iá, Nemat Kelimbetov kitap­tary­nyń eki avtory bar desek te bolar.

– Aqıqatynda da solaı. Birinshiden, ákemniń eńbekteriniń barlyǵy derlik kompıýter joq zamanda jazylǵan. Jazý máshınkesiniń ózi keıinirek qolymyzǵa tıdi. Ákem aıtyp otyratyn, anam qoljazbalardyń barlyǵyn qolymen jazyp, birneshe ret qaıta kóshirip jazatyn. Túzetýler engizilip, qaıta basylǵan bul shyn mánindegi qoljazba bolatyn. Bala kezimnen ár kún saıyn osyny kórip óstim. Ata-anamnyń birlese otyryp kitap jazýy kezinde men eńbektený men ter tógýdiń ne ekenin túsindim. Uzaq tańǵa uıyqtamaı, kitap jazǵan kezderiniń kýási boldym. Shyǵarmashylyq azaptan aýyr nárse joq ekenin Siz jazýshy retinde jaqsy túsinesiz ǵoı. Biz bala boldyq ta, barlyq salmaq anama tústi. Aramyzdan anamnyń erte ketýiniń sebebi de osy shyǵar. О́ziniń búkil kúsh-jigerin, meıirimi men qýatyn balalary men jaryna arnaǵan anam tipti ákemizden de buryn ketti emes pe?!

Ár kúngi eńbegi alǵysqa laıyq analar az emes qoı. О́kinishke oraı, áıel-ana róli qazirgi qoǵamda kóbinese durys baǵa­­­lanbaıdy. Otbasyna sheksiz berilgen ana, adal jar bolýdyń ózi – orasan zor eńbek pen tabıǵattyń tamasha syıy emes pe?

– Sonymen, Reseıde Nemat Kelim­­­­betovtiń úsh kitaby da jaryqqa shyq­ty. Áńgimemizdiń basynda siz aıt­qandaı ár ult óz otaýyna kirip, jeke-jeke ómir súrýge daǵdylandyq. Al endi qazirgi kezeń men bolashaqta ekonomıkalyq, eń negizgi rýhanı jáne adamgershilik turǵysynan bizdi ne biriktiredi dep izdestirýdemiz. Memlekettik adam retinde ákeńizdiń osy úsh tomdyq shyǵarmalarymen alǵash ret tanysqaly otyrǵan reseı­lik oqyrmandarǵa ne aıtar edińiz?

– Meniń oıymsha, bizdiń tarıh pen bizdiń barlyq mádenı keńistigimiz bizdiń jaqyn ekendigimizdi bildiredi. Jaqyndasý úderisimizdi asa saıasattandyrýdyń qajeti joq. Eýrazııa halyqtarynyń birligi konteksindegi túrkiler men slavıandardyń ózara qarym-qatynasy, túrki áleminiń tarıhyn taný máselelerin zerttegen Lev Gýmılev eńbekterin qasterleımin. Keńestik kezeńde soǵys pen jeńisti, qýanysh pen qaıǵyny bastan keshken ortaq tarıhymyzdyń ózi bizdi biriktiredi. Keńes Odaǵy jahandyq adamı qoǵamdy qalyptastyrýda tájirıbe alańy bol­ǵandaı. Ony árkim árqalaı túsindi, al biraq Reseı, Ortalyq Azııa, Kavkaz, Moldavııa jáne Baltyq jaǵalaýyndaǵy halyqtardy jaqyndastyrǵany ras. Túrli tarıhı álemnen bolǵanymen biz birge bir qaýymdastyq qura bildik. Jáne bir-birimizden kóp nárse úırendik.

Eýropanyń qalaı birikkenin kórip otyrmyz. Jalpyeýropalyq qu­n­dy­lyqtar, yntymaqtastyq sııaqty kóp­tegen tarıhı negizi bola tura, ol da ońaıshylyqpen bolyp jatqan úderis emes. Biz de bir-birimizdi tyńdaı, qadir­leı, qurmetteı bilýimiz kerek. Shalys ketkende keshirip, kómektesken abzal. Táýelsizdikti alǵan tustan bastap Prezıdentimiz N.Á.Nazarbaevtyń saıasaty áýel bastan-aq osyǵan baǵyttalǵan edi. Bul jaı ǵana saıası bastama emes. Munyń túp negizi – tamyry tereńge taralǵan qazaq mádenıeti, qazaq rýhy men bolmysynda jatyr: kórshi eldermen tatý turýǵa umtylý. Eýrazııalyq jáne álemdik keńistiktiń de bizge ortaq ekenin jaqsy túsinemiz. Bárimiz de kelisimge kele bilýimiz kerek.

– 2004 jyly elińizdiń Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń bastamasymen jú­ze­ge asyrylǵan «Mádenı mura» mem­­le­­ket­tik baǵdarlamasy jaıynda estýim bar. Sizdiń ákeńiz de óz úlesin qosqan eken. Osyǵan qysqasha toqtalyp ót­se­ńiz.

– Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń bas­tamasymen «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasyn júzege asyrý jyldarynda tarıh, arheologııa, etnografııa men mádenıet salasy boıynsha kóptegen kitaptar basylyp shyqty. Baǵdarlama sheńberinde M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń ázirleýimen «Qazaq ádebıetiniń tarıhy» on tomdyǵy («QazAqparat», 2006 – 2008 jj) jaryq kórdi. On tomdyqtyń «Ejelgi dáýir jáne orta ǵasyr ádebıeti» dep atalatyn ekinshi tomynyń jalpy redaksııasyn ákem basqardy. Bul tom «Túrki dáýirine deıingi ádebı jádigerler» men «Túrki dáýirindegi ádebıet» degen eki bólimnen turady. Al «Altyn orda dáýiri men qazaq handyǵy tusyndaǵy ádebıet» dep atalatyn HIII–HVIII ǵasyrlardaǵy jazba ádebıet pen aqyn-jyraýlar poezııasyna arnalǵan úshinshi tomnyń da jalpy redaksııasyn ákem akademık Seıit Qasqabasovpen birige otyryp basqarǵan edi. «Ǵylym bir ornynda turmaıdy, únemi damý ústinde bolady», deıtin ákem. О́ziniń eńbegin únemi jetildirý ustanymyn ustanyp, «Ejelgi ádebı jádigerlikter» kitabyna tolyqtyrýlar engizgen edi.

– Sizdiń ákeńizdiń kitabynda qazaq folklory taqyryby da qozǵalady. Folklorda da kezinde orys tilinde basylmaǵandary, dinı, saıası sebepterge oraı aýdarylmaǵandary da jeterlik. Soǵan qaramastan, ákeńizdiń eńbeginde joqtaý da, syńsý da kezdesedi.

Qazaq folklorynyń jınaǵyn ba­­sýǵa daıyndamas buryn, men sizdiń áke­­ńizdiń folklor muralary tereń zert­telgen shyǵarmalaryn qaıta oqyp shyq­tym. Sodan bolar, kóptegen she­­devr­­­lerdi túsiný maǵan qıynǵa soq­pa­dy.

– Ákemdi dáýirdi dáýirge jalǵaǵan búkil qazaq halqynyń shyǵý tegi qyzyqtyratyn. Tarıhta qandaı qater tóngeni, qandaı máseleler kóterilgeni, qandaı sheshimder jasalǵandyǵy?.. Bul turǵyda, árıne, bizdiń tarıhymyzdyń Orta Azııa memle­­ket­teri men Reseı memleketiniń tarıhy­men toǵysýyna kýá bolamyz. Keıingi bólinýlerdiń barlyǵy, tarıhı bolsyn, memlekettik bolsyn salystyrmaly túrde bertin paıda boldy. Tarıhshylardyń pikirleri san alýan, degenmen, biz turyp jatqan ýaqyt joqtan paıda bolmaǵan shyǵar. Oǵan deıin de tyǵyz qarym-qatynas, birlese damyp, aralas-quralas bol­ǵa­ny anyq – osynyń bári meni de qyzyq­­tyratyn. Bala kúnimizden tarıhqa degen qyzyǵýshylyqtyń bolýy zańdy qubylys. Medresede oqyp, parsy jáne arab tilderin jetik meńgergen atam Kelimbet sol kezeńniń zııalysy edi. Bu­hara qalasy men Ońtústik Qazaqstan obly­­synda turyp, qyzmet etti. Kezinde Ke­­ńes ókimetin turǵyzýǵa atsalysqan. Ata-anam túrkologııalyq zertteýlermen aına­­lysty.

Negizi, qazaqtyń bir tamasha – jeti atańdy bilý dástúri bar. Árıne, jeti ata­­nyń aty-jónderin bilgenimen, kimniń nemen shuǵyldanǵanyn bilý qıyn. Ondaı dáıek­terdi tabý tipti múmkin emes te. Soǵan qara­mastan, sońǵy úsh-tórt urpaqtyń nemen aınalysqanyn bilsek bolǵany, odan alys ata-babalarymyzdyń kásibin joramaldaı alamyz.

Bárimiz de sál kidirip, nemen shuǵyl­danatynymyzdy, nege ıe ekendigimizdi, qalaı turatynymyzdy oılanyp kór­genimiz jón. Kúndelikti kúıbeń tirshilik pen ýaqyttyń jetispeýshiligi shejiremizdi egjeı-tegjeıli oqýǵa múmkindik bermeıdi. Biraq balalarymnyń tegimizdi, shejiremizdi jete oqyp bilý múmkindigine qoly jeter degen úmittemin.

Úlken bir kitaphana jınap júrmin, bul rette reseılik shyǵystaný mektebi men ortasy meni erekshe súısindiredi. Máskeýge barǵan kezimde jarty saǵat bolsa da ýaqyt taýyp, kitap dúkeniniń shyǵystaný bóliminen janyńdy baýrap alar jaqsy kitaptardy alyp qaıtam.

Bizdiń Eýrazııa kontınentimiz – ulan-ǵaıyr álem. Bizdiń keńistigimizdi meken etken, áli de meken etetin halyqtar tamyry tereń tutas bir tarıhı plast qurady.

Ilgeri júrý úshin artyńda ne qaldy­ratynyńa durys baǵa bere bilý óte mańyzdy. Ákem ózin keńestik shyǵystaný mektebiniń aıyrylmas bir bóligi dep eseptegen. Ustazdaryna, Máskeý ýnıver­sıtetiniń professorlaryna asa qur­metpen qaraıtyn. Anam ekeýi ýaqytyn Máskeý kitaphanalarynda ótkizetin. Ke­­zinde atam da birneshe shyǵys tilin meń­gergennen keıin orys tilin úırene bas­­taǵan. Bizdiń orys mektebinde oqýy­­myz­­ǵa da túrtki bolǵan atamnyń qalaýy edi.

– Sizdiń orys tilin bilýińizdiń syry osynda eken ǵoı!

– Atam da, ákem de bizdiń eń ozyq joǵary oqý oryndarynda oqýymyzdy armandaıtyn. Muhıt aǵa ekeýmiz de Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde bilim aldyq. Aǵa fızıka fakýltetinde, al men ádebıetke jaqyn bolýyma qaramastan, matematıka fakýltetinde oqydym.

Ákem adam boıynan da, tarıhı úderis­ten de aldymen jaqsy jaqta­ryn izdestiretin. Tarıhshy-ǵalym retinde halyqtyń qalaýy men tarıhı jaǵdaılardyń arajigin aıyra biletin.

Qazaq ádebıetinde eki mádenıetti baılanystyrýǵa umtylys aıqyn kórine­di. Má­­­se­len, uly aqyn Abaı ózgelerden basqa kemeń­ger Pýshkındi de aýdarǵan. Biz osy aýdar­malarmen óstik. Orys tili men orys áde­bıeti basqa álem shyǵarmashylyǵyna tereze ispettes bolǵandyǵyn qazaq halqy túsine bildi.

– Abaıdyń «Qara sózderin» tym kesh oqydym. Ondaǵy óz halqymen tildeskendegi qataldyǵyna tańǵal­dym. Jaǵyný da emes, esirkeý de emes, teń deńgeıdegi áńgimelesý. Ne­mat Ke­lim­betov te osy bir dástúr­di jal­ǵasty­ryp otyrǵandaı. «Kúnshil­dik» kita­byn­da halyq ishindegi qaıǵy-qasiret­ke de toqtalyp ótedi. Sol aıtyl­ǵan kún­shildik bizdiń ishimizden de tabylady. Osy shyǵarmalarynda Abaıdyń qol­tań­basy seziledi. Kópke belgili ja­ǵym­­dy jáne jaǵymsyz keıipkerler kezdesedi.

– Bilesiz be, ákem múmkindigi shekteýli bola tura, ıdeologııalyq ustanymdarǵa kelgende ymyrasyz bolatyn. Bir nárseni durys dep eseptese, odan bas tartpaıtyn, aıtqanynan qaıtpaıtyn. Árbir qazaq jazýshysy sııaqty ol da óz halqynyń ar-namysyna laıyqty bolýǵa tyrysatyn.

– Bul tipti halyqqa baǵyshtalǵan áńgime emes, óz ar-ojdanyńmen syrlasý sııaqty. Oqyrmanǵa ǵana emes, áýeli ózińe úndeý sııaqty.

– Myń jylda bir ret týatyn Abaı sekildi danyshpan aqynǵa qaharly sóı­lese de jarasymdy. Qazaq halqy úshin onyń óleń joldary danalyq pen adamgershiliktiń sarqylmas bulaǵy.

– О́z kitaptarynda Nemat Kelim­betov kelinderi men nemerelerin atap ótedi. Úlken balalaryńyz atasynyń kitaptaryn oqı ma? Shyǵarmalaryn qalaı qabyldaıdy?

– Ata-anamyz kózi tirisinde olardy ata men áje dep qabyldaıtyn. Atasy men ájesi nemerelerine baryn saldy. Túrli úıirmelerge aparyp, kitaptardy birge oqıtyn. Balalardyń balalyq shaqtarynyń ózi atalarynyń shyǵarmashylyq úderisine qatysýmen ótti. Biraq atalarynyń týyndylaryna endi ǵana sanaly túrde qyzyǵýshylyq týa bastaǵany baıqalady. Balalarym atasynyń shyǵarmalarynyń barlyǵyn derlik qazaq tilinde oqysa da, orys tilindegi basylymyn asyǵa kútkendigin aıta ketkenim jón.

– Ata men nemere arasynda, siz ben balalardyń arasynda da aıtylmaǵan syr bar shyǵar?

– Onsyz bola ma, bul da ýaqyttyń quzyrynda.

– Ýaqyttyń quzyrynda degenińizge tolyq qosylamyn. «Úmit úzgim kel­­meı­di» hıkaıat-monologynyń jelisine aınalǵan oqıǵalar osydan otyz bes jyl buryn bolǵan edi... dep kitap keıipkerleriniń keıingi ómiri jaıly avtor jazǵan «Epılogqa» qosaryńyz bar ma? Jyljyp ótken jyldar jan­daryńyzdy jadyratar ne syılady?

– Bul jyldar bizge aıaýly anam men ákeme degen saǵynysh... Jáne asa meıi­rimdi Allanyń ámirimen, ǵajaıyp­tardyń ǵajaıyby: ulym Danıal dúnıege keldi. О́kinishtisi, ata aqyly men áje áldıin tyńdap úlgermedi. Sonymen qatar, atasy men ájesiniń baýyrynda ósken Shynarymyz boıjetip, Janbolattaı janǵa jar boldy. Aq otaýdyń tórindegi aq besikke bólengen nárestesi – Mansuryn terbetip, ana atandy. Bul kúnde Fatıma ekeýmiz – ata men ájemiz. Al ulymyz Aısultan qalaǵan mamandyǵy boıynsha Londonda bilim alýda.

– Biz ekeýmiz ákeńizdiń kóptegen kita­byn Reseı men TMD elderiniń kitap­hana­laryna tabys ettik. Oqy­syn. Aıty­ńyz­shy, ákeńizdiń oıynda jazamyn de­gen, biraq jazyp úlgermegen dúnıesi bar ma?

– Ákem tarıhı romanǵa qazaq tarıhy boıynsha birshama materıaldar jınastyrǵan edi. Ony bastaýǵa uzaq daıyndalǵan edi, alaıda, úlgermedi...

– Aıtylmaǵan taqyrypqa qaıta oral­saq... Úsh balanyń ákesi retinde to­lysqan shaǵyńyzda ákeńizge ne aıtar edińiz?

– Biz keıde pikir talastyrǵan másele­lerdiń bárinde ákem durys aıtqan eken... Odan keshirim suraımyn...

Orysshadan aýdarǵan

Raıhan MÁJENQYZY.

_____________________

M.Polotkın. «Úmit úzgim kelmeıdi», 2006 jyl.