Taýyq jylǵy asharshylyq

Sol zulmattyń kesirinen qyrylyp qal­maǵanda, halqy­myzdyń sany qazirgiden álde­neshe ese kóp bolar edi. Tarı­hymyzdyń osy aqtańdaq betteri áli kúnge deıin jan-jaqty zerttelmeı keledi. Tipti ǵalymdardyń arasynda asharshylyq qurbandarynyń naqty sany týraly ortaq paıym joq. Ala-qula derekter jáne onyń sebep-saldary jaıly ártúrli kózqarastar qoǵamdy adastyrady. Tıis­ti tarıhı qujattardy, jı­nalǵan málimetterdi asa mu­qııat zerdeleý kerek. Bilikti mamandar júıeli zertteýmen aınalysyp, soǵan sáıkes asharshylyq máselesine mem­leket tarapynan baǵa beril­geni jón. Biz bul kúrdeli máse­lege ustamdylyqpen já­ne jaýapkershilikpen qara­ýy­­myz qajet. Jalpy, tarıhı zertteýlerdi uranshyl­dyq pen dańǵazasyz, taza ǵy­lymı ustanymmen júrgiz­gen durys» degen edi.

Osy oraıda aıtpaǵymyz, 1931-1932 jyldary bolǵan aq meshin jylǵy alapat ashtyq jaıly kóp jazylyp júr. Al Prezıdentimiz Qasym-Jomart Kemeluly arnaıy atap ótken 1921 – taýyq jyly bastalǵan ashtyq jaıly aıtyla bermeıdi. Mem­leket basshysynyń atalmysh oqıǵany atap ótýi – ult tarıhyndaǵy aqtańdyqtardy urpaq jadynda jańǵyrtyp, qazaq qoǵamy aldynda al­ǵash­qy ashtyqtyń tarıhı ma­ńyzyn ashyp kórsetý ekeni anyq.

Keńes ókimeti ornap, Qazaq AKSR-i qurylǵan kezde bolǵan bul 1921-1922 jyl­dardaǵy asharshylyq Qazaq­stannyń Orynbor, Aqtóbe, Oral, Qostanaı, Bókeı gý­ber­­nııa­­lary men Adaı ýe­zin de sharpyp, halyqtyń úsh­­ten bir bóligi qyrǵynǵa ushy­rap, ashyqqandar tamaq izdep shet jaqqa qaraı bos­ty. Sol kezde Reseıde Volga bo­ıyndaǵy halyq ta ashar­shylyq dámin tatyp jatqan bolatyn. Edil jaǵasyndaǵy jerlerde, naqtylaı aıtqanda, Ekaterınbýrg, Perm, Penza gýbernııalary men Don oblystary jáne Ýkraınanyń birneshe aýdandaryndaǵy halyq ta zor ashtyq apatyna ushyrady (Asylbek Ǵ. Qazaq Respýblıkasyndaǵy ashtyqtyń aýdany // Qyzyl Qazaqstan. – 1922. – № 4 14-b).

Respýblıkamyzdyń batys óńirinde mundaı náýbettiń oryn alýyna qyzyldar men aqtar arasyndaǵy soǵys ta ke­sirin tıgizdi. Ersili-qarsyly júıt­kigen aq pen qyzyldyń áskerleri jurttyń qolynda bar shóp pen azyqty tartyp alyp, halyqqa qııanat jasady. Qarsylasqandardy atyp tastaý oqıǵalary jıiledi (Qazaq Respýb­lıkasynda ash­tyq aýdany // Qyzyl Qazaq­stan, 1922. №7-8. 17-b).

Elimizdiń batys óńirindegi ashtyq týraly VSIK-tiń Túrkistan jónindegi arnaıy komıs­sııasynyń múshesi Sa­fa­rovtyń sol kezdegi qazaqt­yń jaǵdaıyn baıandap, 1921 jyly tamyz aıynda Lenınge jazǵan hatynda: «...qazaqtarda isher as, kıer kıim joqtyqtan, ústi-basy lypasyz qalǵan áıel­der jurt kózine túspeı jasyrynyp júr,­ adamdar ashtan ólmeý úshin ıttiń etin jep, balalaryn satýǵa májbúr bolýda. Jer­­gi­likti basshynyń bári orystar. Olar shovı­nıstik pıǵylmen ýlanǵan, baıaǵy otarlaý isin jalǵastyrýshylar, – deıdi (Jeńis Mar­danuly. Shejire. Ertis – Baıanaýla óńiri. – Pavlodar. «Daýa», 1995. 1-kitap. 52-b).

Sol sııaqty myna bir derekte: «Tamaq izdep res­pýb­lıkadan tysqary aı­maq­­tarǵa bosqandardyń jaǵ­daıy da kúnnen kúnge aýyr­laı tústi. Qol jaıyp,­ qaıyr tilegen aýyl balalary Aqtóbe qalasynda úı­ren­shikti kóriniske aınal­dy. Ashtan qyrylǵan sábı­lerdiń múrdeleri dalada, qa­­la kóshelerinde shashylyp jat­ty», delinse (AOMM. R-3-q.,­­ 1-t. 615-is. 16-p), alash­­ta­ný­shy-ǵalym Tursyn Jurt­baı «Áýezov jáne Alash» at­ty eńbeginde: «It pen my­syqty urlap, soıyp jeý, shyn máninde, indetke aınaldy. Osynaý «bir kesim et úshin» biriniń jaǵasyn biri jyrtqandar jyrtylyp aıyrylady. Qý qulqyny úshin bir haıýannyń sońynan birneshe adam júgi­rip ba­ra jatady. Qalaıda tiri qalý­dyń qa­myn jasap, janse­bildikpen jantalasqan ál­­gi adamnyń ómirge qushtar­lyǵyn túsiný úshin onyń qýyp júrgen haıýandy usta­ǵan kezin­degi qýanyshyn kór­seńiz ǵoı, ashtyqtyń qasi­retti saıqymazaǵyn sonda túsinesiz. Jol jıeginde ólip jatqan, ólip bara jat­qan adamdarǵa álgi «janse­bilderdiń» ózi qaraýǵa qor­qady, óıtkeni kelesi sátte onyń ózi de sonyń kebin qushýy múmkin. Iá, ol da ǵajap emes… Sotta birde tu­raqty túrde adamnyń etimen qorektengen úsh adamnyń isi qaralyp jatsa, keleside adam­nyń etin puttap sat­qanǵa úkim shyǵaryp jatty. Mine, dál osyndaı kóri­nisten maǵlumat bergen Oral gýbernııasyndaǵy Elek aýdan­dyq ashtarǵa kómek komı­tetiniń 1922 jylǵy 14 qańtaryndaǵy esebinde: «Keshke jaqyn kóshege shyǵý qorqynyshty, adamdardy, ásirese, tolyq adamdardy ań sııaqty aýlaýǵa shyǵatyndar bar. Ashtar ólgenderdiń etin jep jatyr»dep jazǵan eken.

Halyqtyń basyna túsken bul náýbetke kúıingen qa­zaq zııalylary – Ahmet Baı­tursynuly men Muhtar Áýezov dabyl qaqqan. Nátıjesinde, 1921 jyly 10 jeltoq­san kúni osy ashtyq máselesi boıynsha qazaqtyń oqyǵandary bas qosqan. Olar – Jan­geldın, Áýezov, Almanov, Asyl­be­­kov, Kenjın, Baıtur­sy­nuly, Baıdildın, Tóle­pov, Ja­manmurynov, Sary­mol­daev, Avdeev, Naıman­baev, Nur­mahanbetov, Igi­likov, Qar­jasov, Tunǵanshın, Bir­jarov, Orazbaeva, Sama­tov, t.b.

Jıyndy Álibı Jan­geldın basqaryp, kún tár­tibine qyrda ashtyqqa ushy­raǵandarǵa kómek kórsetýdi uıymdastyrý jáne qazaq qyzmetkerlerin osy jumysqa tartý týraly eki másele qoıylǵan. Nátıjesinde, ash­tyqtan aman ońtústik óńir­diń turǵyndarynan ashyq­qandarǵa kómek retinde 2 mln put astyq jibertýge qol jet­kizgen.

Tipti keıbir alash qaırat­kerleri úkimetke qarap otyrmaı, halyqty ashtyqtan qut­qarý úshin óz­deri bilek sybanyp kirisken. Osy tus­ta Júsipbek Aımaýytov bas bolyp, M.Dýlatov, Q.Sát­paevtar Semeı óńirinen myń­daǵan sıyr jınap, Torǵaıǵa jaıaý-jalpy aı­dap kelgen. Elge tegin taratyp bergen. Sóıtip, eldi ashtyq­tan aman alyp qalǵany jaıly bilemiz.

Qazaq Ortalyq Atqa­rý Komı­tetiniń resmı anyq­tamasy boıynsha 1921-1922 jylǵy náýbettiń saldarynan 1,5 mıllıon qazaq ashtan qyrylǵan dese, sol tusta­ǵy Orta Azııanyń saıa­­sı­ jetek­shileriniń biri G.Saro­dıev 1921 jyly 21 sáýirde jazǵan máli­metinde: «Qazaq dalasynda 1 mln as­tam qazaq bolshevıktik gýgenottardyń qurbandyǵy boldy» depti.

Osy ashtyq týraly Ger­manııada jaryq kórgen «Forým» jýrnalynda 1 mln qazaq­tyń ashtyqtan opat bolǵany jaıly derek bar («Forým» jýrnaly, Mıýnhen, № 4. 1983 j).

1922 jyly ashtyqqa ushyra­ǵan adamdar sany:

qańtarda – 1 554 197,

aqpanda – 1 625 387,

naýryzda – 1 719 234,

sáýirde – 2 286 486,

mamyrda – 2 093 403,

maýsymda – 2 019 475-ke jetken eken (Otchet STO KASSR za aprel-sentıabr 1922 g. Oryn­bor, 1922, 234-235 better).

Alashtanýshy Tursyn Jurtbaı 1921-22 jyldardaǵy ashtyq jaıly Aqynjan Igen­baev at­ty zertteýshiniń nazaryna ilin­gen «Ashtarǵa kó­mek­ komıssııasynyń ju­mys qorytyndysy» atty qujat­ty jarııalap júr. Osynda keltirilgen derekte: Qazaq avtonomııaly respýblıkasynyń bes gýbernııasynda 1 mıllıon 559 myń adam ashtan ólgen deıdi. Aıdalada qańǵyp, jetim qalǵan balalardyń sany: 1921 jyldyń 1-31jeltoqsan aralyǵynda – 286-ǵa, 1922 jyl­dyń qańtar-naýryz aralyǵynda – 741-ge jetken depti.