Onyń mánisi – jalpy kommýnıst nemese keńes ataýlynyń bárin teriske shyǵarý daqpyrty, tarıhı jaǵdaılardyń aqıqatyna jetpegendik. Al shyndyq basqa bolatyn.
1921 jyldyń tamyzynda jańa qurylǵan Qazaq avtonomııaly Respýblıkasynyń Aqmola gýbernııasy Reseıdiń Batys Sibirinen zańdy túrde bólingen. Demek, «Sibir kóterilisiniń» qazaq aýyldaryna eshqandaı qatysy bolmaǵan. Sonda da bir aımaqta ómir súrip jatqan soń, soltústiktegi kórshiden shyqqan kóterilisshiler tarapynan da, olardy basyp-janshýǵa shyqqan jazalaýshy jasaqtardyń tarapynan da qazaqtar jazyqsyz japa shekti.
Kóterilis Qyzyljarda bastalǵan joq, Reseıden keldi. Omby, Qorǵan jáne Túmen oblystarynda pisip-jetilgen, qarýly búlik Qazaqstannyń soltústigindegi qazaq emes ult ókilderi tarapynan qoldaý tapty, bizdiń eldiń shetine jetken bette-aq laýlaı janyp, alapat órtke aınaldy. Petropavl, Kókshetaý, Atbasar, Aqmola ýezderindegi slavıan tektes dıaspora úkimetke qarsy qantógis jasady.
Bul keńes ókimetiniń sharýalardan azyq-túlikti berse qolynan, bermese jolynan alý týraly áıgili «soǵys kommýnızmi» saıasatyna qarsy kóterilisi edi.
1920 jyly Batys Sibir aýmaǵynda astyq shyqpaı qalsa da, keńes ókimetiniń basshysy V. Lenın bul ólkeden bir mıllıon put astyq alý jóninde Sıbrevkomǵa tapsyrma júktedi. Omby gýbernııasyna – 35 mln, Semeı gýbernııasyna –18, Altaı gýbernııasyna – 31 jáne Tom gýbernııasyna 21 mln put astyq berý mindetteldi. Jospardy oryndaý úshin jáne bas kóterýlerdi basý úshin jaqsy qarýlanǵan, tıisti daıyndyqtan ótken 3 dıvızııa bólý suraldy. Onyń ishinde Kókshetaý, Petropavl, Atbasar ýezderi men Qostanaı ýeziniń Omby gýbernııasyna qaraıtyn aýmaǵynan 8-10 mln put astyq daıyndaý, ıaǵnı tartyp alý úshin úshin eki polk qajet ekendigi aıtylǵan. [GANO. F.r. 1 . Op. 2. D.17].
Árıne, munsha astyqty jınaý ońaıǵa túspedi. Petropavlda Aqmola gýbernııalyq Erekshe qyzmet bólimi (ChON) quryldy. Aqmola, Atbasar, Kókshetaý ýezderinde de osyndaı bólimder quryldy.
Jazýshy Sábıt Muqanovtyń bórkine qyzyl shúberek baılap, kózge túsetini naq osy kez. ChON-nyń belsendi qyzmetkeri retinde «tap jaýlarymen» aıaýsyz kúresken. Bul jóninde Sábeń ózi bylaı jazady:
«Prodrazverstka jumysy qansha qıynshylyqpen júrse de, 1921 jyldyń qańtar aıynyń josparyn Presnogorkovkadaǵy raıprodkom oryndady da, telegramma arqyly Rossııanyń Sosıalıstik Federatıvtik Sovettik Respýblıkasynyń Halyq komıssarlar Sovetiniń Predsedateli Vladımır Ilıch (Ýlıanov) Lenınge raport berildi. Raportqa qol qoıýshy bes kisiniń biri bolý baqyty – meniń de mańdaıyma jazyldy!..» .
Sábeń bir aýdannyń josparyn oryndap tastap, «Qyzyljardan Presnovkaǵa barǵan kezde, prodrazverstkanyń hali asa nashar eken, azyq-túliktiń barlyq túri de plandy mólsherden áldeqaıda kem oryndalypty. Sol kúni raıprodkomnyń komıssary Derıavındi Lenın prıamoı provodqa shaqyrypty. Derıavınniń Lenınmen sóılesýi tún ortasy aýa bitken...»
Keshikpeı, Reseı jaqta kóterilistiń bastalyp ketkeni týraly úreıli aqpar taraı bastady: «Shortan, Chelnok bolystarynda astyq bermegendermen qaqtyǵys boldy, 2 adam óldi, ekeýi jaralandy...Esil ýezinde Shevchenko bastaǵan 800 bandy paıda boldy, olarǵa 300 atty jáne 500 jaıaý áskerdi alty pýlemetpen jiberip, dalaǵa aıdap shyqtyq. Qyzyl áskerler erlik kórsetip, 111 bandyny qylyshtap óltirdi, kóp qarý-jaraqty qolǵa túsirdik, basshysynyń kózin joıdyq...» [GANO. F.r. 1 . Op. 2. D.17].
Burynnan Keńes ókimetine qarsy kúshter astyrtyn uıymdasyp, qarýlanyp, 1921 jylǵy qańtarda bizdiń ólkede de qandy qyrǵyn bastalyp ketti. Keıingi zertteýlerge qaraǵanda, Esil kóterilisine qatysýshy toptar meılinshe qarýlanǵan, sapty áskerdeı saty-saty baǵynyshtylyq tártibimen júıelengen. Ombyda qurylǵan «Sibir sharýalarynyń odaǵy» degen astyrtyn uıymnyń ókilderi Qyzyljarda da bolǵan.
Bılikke qarsy kóterilgender qashanda shekten tys qatygez bolǵany tarıhtan belgili. «Esil kóterilisi» – sonyń bir aıǵaǵy. Kóterilisshiler qyzyl áskerlerdi, tótenshe komıssııa, tóńkeris trıbýnaly múshelerin, mılısııa qyzmetkerlerin qyryp-joıǵany týraly jantúrshigerlik mysaldar bar.
Petropavldan 1921 jylǵy 11 aqpanda alynǵan jedel habarda: «...Petropavldyń soltústik jaǵyndaǵy Novonıkolaevka mańynda kóterilisshilermen qatty urys júrip jatyr. Olar basyp alǵan derevnıalarǵa artıllerııadan oq atyldy. Jaý shegindi. Alaıda, az ýaqyttan keıin kúsh jınap, qaıta qarsy shyqty» dep habarlaǵan. Áskerı málimetke qaraǵanda: «Jazalaýshy otrıadtaǵy 120 naıza Novonıkolaevkaǵa sheginýge májbúr boldy. Estýimizshe, kóterilisshilerdiń sany myńnan asady, vıntovkasy barlary elý shaqty. Olardy burynǵy kazak áskerleri bastap júr. Petýhov pen Mamlıýt arasyndaǵy jol jabyq, telegraf baılanysy qıylǵan».
1921 jylǵy 14 aqpan kúni kóterilisshiler Qazaq ASSR Aqmola gýbernııasynyń ortalyǵy Petropavldy basyp aldy. Erteńine Ombydan 21-dıvızııanyń 249-polki men 85 artıllerııa dıvızıony, «Qyzyl sibir» brondi poıyzyna qosylǵan jergilikti qyzyl áskerler qarsy shabýylǵa shyqty. Qala úsh ret qyzyldarǵa, úsh ret kóterilisshiler qolyna ótip, aqyry qarý-jaraǵy myqty qyzyl áskerler jeńgen. Kelesi aptada kóterilisshiler Kókshetaýdy basyp alyp, qanǵa bóktirdi de, kúsh qosyp, Aqmola men Atbasarǵa attandy.
1921 jylǵy aqpan men sáýir arasyndaǵy urystar iri ásker quramalardyń soǵysymen para-par ekendigi sol kezde-aq baǵalanǵan. Kóterilis jalyny búkil Sibir aımaǵyn, onyń ishinde Túmen, Omby, Qorǵan, Chelıabi, tipti, Ekaterınbýrg gýbernııalarynyń birqatar ýezderin sharpydy. Petropavl men Kókshetaý keskilesken soǵystyń oshaǵyna aınaldy.
Zertteýshilerdiń esebi boıynsha, kóterilisshilerdiń sany 30 myń men 150 myńnyń arasynda. Derevnıalar men kazak-orys mekenderinde erikti jasaqtar qurylǵan, keı jerlerde mılısııa qyzmetkerleriniń ózi kóterilisshiler jaǵyna shyqqan. Soǵystan oralǵandar, tutqynda bolǵandar, burynǵy áskerı qyzmetshiler men mamandar qarsylyq qolyn bastap, soǵys tásilderin úıretken.
Kóterilistiń aýqymy kún saıyn keńeıip, alǵashqy úsh aptada-aq Transibir temir jolynyń bıligin qolyna alyp, temir jol tabanyn talqandady. Mysaly, 7 naýryz kúni qyzyl áskerler mingen 18 vagon tirkelgen jolaýshy poıyzy Mamlıýt stansasyna kireberiste apatqa ushyrady. Sol sııaqty Makýshın stansasy aımaǵynda kóterilisshiler temir jol kópirin buzyp tastady. (SQO MA, 351-qor,5-tizbe, 35-is). Kóterilisshiler jolda kezdesken keńestik, kommýnıstik bılikti talqandaı otyryp, 14 aqpanda – Petropavldy, 21 aqpanda – Tobyl men Kókshetaý qalalaryn, 10 naýryzda – Sýrgýtti, 21 naýryzda Berezov pen Obdorskini basyp aldy.
Kóterilisshiler basyp alǵan jerlerde ózderiniń bolystyq jáne aýyldyq sharýalar keńesterin quryp jatty. Kóterilistiń negizgi baǵyty da, mazmuny da kommýnısterge qarsylyq túrinde óristedi.Tobyl kóterilisshiler shtaby 1921 jylǵy 25 naýryzda Sibir jurtshylyǵyna: «Biz Sovet ókimeti dep aldap kelgen kommýnıster ókimetine qarsymyz!» degen uran taratty.
Ár jerde kóterilisshiler ártúrli uranmen urysqa shyqty. Mysaly, Krotov aýdanynda qara aıqysh salynǵan qyzyl tý kótergen sharýalardyń: «Biz astyq úshin soǵysamyz. Astyq qambada shirimeýi kerek!» dese, Kýserıak aýdanynda «Bılikke knıaz Mıhaıl Aleksandrovıchti shaqyramyz!» dep kúreń tústi tý kóterip, «Erkin saýda jasasyn!», «Kommýnıster joıylsyn!», «Partııasyz Sovetter úshin», «Sharýalarǵa erik berilsin!» desip shyqqany tarıhı ádebıetterde jazylyp qalǵan. Bárine ortaq úgit «Kommýnıster bılikten ketsin!» degen mazmunda bolǵan.
Zertteýshiler keıin naqtylaǵandaı, kóterilis qarýly kúshpen basyp-janshylyp, oblys aımaǵy 1921 jyldyń aıaǵy men 1922 jyldyń basynda tynyshtaldy. Biraq odan eldiń jaǵdaıy jaqsaryp ketken joq, aqyry Soltústik Qazaqstandaǵy 1921-1922 jylǵy alapat ashtyqqa ákep soqty.
Kúshpen basylǵan qóterilisshilerdiń qaldyǵy saptaǵy áskerdeı qarýlanyp, Qytaıdy betke alyp qashty. Olardyń kele jatqany týraly 5 sáýir kúni Baıanaýyldan telegraf arqyly habar alǵan Qarqaralydaǵy belsendiler qaladaǵy «Halyq úıine» jınalyp, jospar quryp otyrǵanda, tańǵy saǵat 4-te bandylar tutqıyldan basyp kirip, qyra bastaǵan. Túrmedegi tutqyndardy bosatqan. Qıyrda jatqan qorǵansyz qalada eki kún oıran salyp, 71 adamdy óltirgen. Qarqaralyda basshy qyzmet atqaryp júrgen 5 orys kommýnısi solarǵa erip ketken. Kýágerlerdiń aıtýynsha, olar ózderin «halyq áskeri» dep ataǵan, «Kommýnıstersiz keńester jasasyn!» dep urandaǵan.
Esil kóterilisiniń Qazaqstan jerinde, qazirgi Soltústik Qazaqstan oblysynyń aýmaǵynda bolǵany – shyndyq. Qazirgi urpaqqa osy oqıǵanyń jergilikti qazaqtarǵa qalaı áser etkenin, qazaqtardyń bul kóterilisti qalaı qabyldaǵanyn túsindirý – mindet.
Ol kezde gýbernııa aýmaǵynda qazaqtar men basqa ulttardyń sany deńgeıles bolǵan.
Keńestik bılik zamanynda Esil kóterilisi – keńestik, sosıalıstik bılik tártibine qarsy, ıaǵnı, ultyna qaramastan, eńbekshiler múddesine qarsy baǵyttalǵan qylmysty búlinshilik, kontrrevolıýsııa dep baǵalandy. Al sońǵy otyz jylda, Keńes úkimeti qulap, Odaq ydyryǵannan keıin, keıbir jekelegen avtorlar «Esil kóterilisiniń» qandy qyrǵyn zardaptaryn aqtap alýǵa beıim. Bul kóterilis «totalıtarlyq, kommýnıstik júıege qarsy baǵyttalǵan, demokratııa, bostandyq úshin kúres edi» dep baǵa beretinder bar.
Osy oraıda «Esil kóterilisi» týraly aqyn Maǵjan Jumabaıuly jazyp, «Bostandyq týy» gazetiniń Ombyda, 1921 jylǵy 19 naýryzda shyqqan 1-sanynda jarııalanǵan «Eńbekshi qazaqtarǵa» degen bas maqaladan úzindi usynýdy jón kórdik: «Sovet ókimeti bılik tizginin qolyna alǵannan beri neler qaterdi, neler qıyndyqty bastan keship, barsha soǵys maıdandarynda, ishki hám syrtqy jaýlaryn jeńip, qylyshyn qynabyna salyp, qolyna myltyq ornyna balǵa alyp, barlyq kúshin sharýa maıdanyna berip, soǵys ýaqytynda qaraýǵa múmkin bolmaǵan halyq muqtajyna kerekti nárselerdi tabýǵa kirisip jatqanda, «halyqty qyrǵyshtyǵynan shen alǵan» altyn ıyqty tóreler, kazak-orystar saraı tolǵan bıdaıynan ash-aryq jumysshylarǵa túıirin bergisi kelmeı, mujyq jýandary Sovet Úkimetine tynyshtyq bergisi kelmeıdi.
[Bular kimder?] Olar – orys sharýasy men qazaqtyń arqasynda kazak-orystyń qamshysyn oınatqan zalym tóreler. Eńbekshilerdi zar eńiretken, kózderinen jas ornyna qan tamyzǵan patshashyl jaýyzdar. Qoı terisin jamylyp júrgen qasqyrlar. Bulardyń maqsaty ne? Bular burynǵy patsha zamanyn, Kolchak zamanyn qaıta ornatpaq. Qanshama qan tógip alǵan jumysshylardyń fabrıka-zaýyttaryn, krestıandardyń da, qazaqtardyń da jerlerin tartyp alyp, halyqty burynǵysynan jaman zarlatpaq.»
«...Kóterilisti bastap júrgen Kolchak generaldarynyń jańqasy, ofıserler, praporshıkter, poptar, kazak-orystyń jýandary. Bular eńbekshilerge ne bermekshi? Eńbekshilerdiń moınyna quldyq qamytyn qaıta kıgizbekshi. Olar Sovet Úkimetiniń kúshimen jasalǵan, óldim-taldym degende dúnıege kelgen, Qazaqtyń jas avtonomııasyn joımaqshy!
Qazaq baýyrlar, joldastar! Sizder ol jaýlardyń tiline eligip, sońynan ermeńizder. Aty óshkir úkimettiń zamanynda kóbirek tepki kórgen, ezilgen, quldyqta júrgen halyqtyń biri – bizdiń qazaq halqy bolatyn. Qazaq halqyn ótken ýaqytta eshkim qatarǵa alyp, adam sanyna qospady. Týyp-ósken jerinen, Saryarqa sary belinen eńiretip zarlatyp, qýyp shyǵatyn kim edi? Bular sol qarańǵy ýaqytta Sovet Úkimetine qarsylyq jasap júrgender! Olar ótip ketken qaıǵyly qara túndi qazaq halqyna qaıta ornatpaqshy!..»
«Bul Sovet úkimetiniń dushpandary, qarajúz jaýyzdardyń jasaǵan kóterilisi, búlinshiligi Qazaq avtonomııasynyń jeri Qyzyljar ýezinde de boldy. Qazirgi ýaqytta sol buzaqylardyń aman qalǵandary qashyp, qazaq arasyna tyǵylmaq. Sovet úkimetiniń dushpany, eńbekshilerdiń dushpany ondaı buzaqylardyń, jaýyzdardyń qazaq arasyna jasyrynýy múmkin emes!
El arasyna buzaqylardy ustaýǵa shyqqan qyzyl armııaǵa járdemderińizdi aıamańyzdar.
Jasasyn, Sovet Úkimeti! Jasasyn, Qazaq Jumqurııaty! Jasasyn, isti qazaq eńbekshileri!» («Bostandyq týy», 1921, 19 naýryz. №1).
Keń-baıtaq Qazaqstan aýmaǵynyń úshten birine taralǵan gazettegi osy maqalanyń izin basa, 3 sáýir kúngi ekinshi sanynyń birinshi betinde Maǵjan atamyzdyń taldaý sıpatty taǵy bir maqalasy «Ekiden – bir» degen taqyryppen basyldy. Joǵarydaǵy bas maqalamen saryndas, biraq, qazaq halqynyń ult-azattyq qozǵalystaryn keń qamtyǵan kólemdi maqalada: «...Biz, qazaq eli, tóńkeris jasaýshy hám tóńkeriske óz betimizben jol salýshy emespiz. Bul basqyshqa jetkemiz joq. Sondyqtan bizdiń aldymyzda eki ǵana jol bar: Azattyq ne quldyq. Ne sovet bostandyǵy, ne Nıkolaı-Kolchaktyń quldyq qamyty!» degen sóz bar. Halqynyń qamqory, adal uly Maǵjan Jumabaı baspasózdiń qýatty kúshin paıdalanyp, bar daýyspen shyrqyraıdy. Úgitteıdi, túsindiredi: «Mine, qazaqqa osyny uǵyndyratyn mezgil jetti. Aralyqty múmkin emes ekendigin talaı tájirıbeler kórsetkendeı boldy. Qazaq endi kórýge tıis. Aldymyzda eki jıyn qara tur. Bireýi – el bolam degen qazaqty shetinen baýyzdaý kerek dep, qylyshyn daıarlap turǵan Dýtov, Ivansov, Rınov syqyldy qara júzder. Ekinshisi – quldyqta ezilgen sorly eldi «qatarǵa kir, el bol»dep qushaǵyn jaıyp turǵan Lenın, Stalın syqyldy adal erler. Endi oıla, oqy, qazaq! Ekiden – bir.
(«Bostandyq týy», 1921, 3 sáýir. №2).
Halyq arasynda bedeli zor, súıikti aqynnyń baspasóz arqyly taralǵan osynaý sózderi kezinde oqyrmandaryn beıjaı qaldyrmaǵany anyq.
Zarqyn TAIShYBAI,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Soltústik Qazaqstan ýnıversıtetiniń professory
