Eskertkish monetalardyń barlyq qyrlary

Jyl saıyn Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Bankiniń Teńge saraıy qazaqstandyqtardy, ásirese, otandyq jáne sheteldik nýmızmattardy jańa eskertkish monetalarymen qýantýda. Qazaqstandyq ulttyq valıýta úshin mereıtoılyq 2013 jyly 18 jańa moneta aınalysqa shyǵaryldy

Olar túrli datalar men oqıǵalarǵa arnaldy. Olar dástúrli túrde «jańa pisken bálishteı» ár kolleksııaǵa, onyń ishinde sheteldik kolleksııalarǵa da taralyp ketti. Keremet dızaıny men joǵary dárejedegi soǵylý sapasynyń arqasynda otandyq monetalar halyqaralyq deńgeıde zor jetistikterge jetti. Eskertkish, kolleksııalyq monetalardyń keıbir shyǵarylymynyń ne sheteldik kompanııalardyń tapsyrysymen, ne kóp bóligi shetelde satylatyn taralymmen shyǵarylatyndyǵy tańǵalarlyq jaı emes. Bul fakt, bir jaǵynan, Qazaqstanda kolleksıonerlerdiń kóp emestigin bildirse, ekinshi jaǵynan, Qazaqstan Teńge saraıy nýmızmattar úshin óte tartymdy, shyn mánindegi teńdesiz moneta týyndylaryn jasaı otyryp, jańa tehnologııalardy qoldanýdan qaımyqpaıtyndyǵy maqtanarlyq jaǵdaı. Sırek kezdesetin metaldardy, asyl tastardy paıdalaný, dızaınerlerdiń ushqyr shyǵarmashylyǵyn úılestire otyryp, kórkem soǵý otandyq monetalardy álemdik dańqqa jetkizdi. Halyqaralyq bedeldi nagradalardyń kolleksııasy – sonyń bir aıǵaǵy. Shekteýli taralymmen jáne bir ret shyǵarylatyn mundaı sırek monetalar tamasha syılyq, jaqsy ınvestısııa bolyp tabylady, sebebi, olardyń quny jyl ótken saıyn ósedi. Kolleksıonerler muny jaqsy biledi. Jańa jyl qarsańynda biz osy kolleksııalyq, eskertkish monetalardyń qasıetteri týraly Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Banki qolma-qol aqshamen jumys departamenti dırektorynyń orynbasary Andreı BALAHMETOVPEN áńgimelesken edik.

Ulttyq Bank habarlaıdy, túsinikteme beredi, túsindiredi

Jyl saıyn Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Bankiniń Teńge saraıy qazaqstandyqtardy, ásirese, otandyq jáne sheteldik nýmızmattardy jańa eskertkish monetalarymen qýantýda. Qazaqstandyq ulttyq valıýta úshin mereıtoılyq 2013 jyly 18 jańa moneta aınalysqa shyǵaryldy

Olar túrli datalar men oqıǵalarǵa arnaldy. Olar dástúrli túrde «jańa pisken bálishteı» ár kolleksııaǵa, onyń ishinde sheteldik kolleksııalarǵa da taralyp ketti. Keremet dızaıny men joǵary dárejedegi soǵylý sapasynyń arqasynda otandyq monetalar halyqaralyq deńgeıde zor jetistikterge jetti. Eskertkish, kolleksııalyq monetalardyń keıbir shyǵarylymynyń ne sheteldik kompanııalardyń tapsyrysymen, ne kóp bóligi shetelde satylatyn taralymmen shyǵarylatyndyǵy tańǵalarlyq jaı emes. Bul fakt, bir jaǵynan, Qazaqstanda kolleksıonerlerdiń kóp emestigin bildirse, ekinshi jaǵynan, Qazaqstan Teńge saraıy nýmızmattar úshin óte tartymdy, shyn mánindegi teńdesiz moneta týyndylaryn jasaı otyryp, jańa tehnologııalardy qoldanýdan qaımyqpaıtyndyǵy maqtanarlyq jaǵdaı. Sırek kezdesetin metaldardy, asyl tastardy paıdalaný, dızaınerlerdiń ushqyr shyǵarmashylyǵyn úılestire otyryp, kórkem soǵý otandyq monetalardy álemdik dańqqa jetkizdi. Halyqaralyq bedeldi nagradalardyń kolleksııasy – sonyń bir aıǵaǵy. Shekteýli taralymmen jáne bir ret shyǵarylatyn mundaı sırek monetalar tamasha syılyq, jaqsy ınvestısııa bolyp tabylady, sebebi, olardyń quny jyl ótken saıyn ósedi. Kolleksıonerler muny jaqsy biledi. Jańa jyl qarsańynda biz osy kolleksııalyq, eskertkish monetalardyń qasıetteri týraly Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Banki qolma-qol aqshamen jumys departamenti dırektorynyń orynbasary Andreı BALAHMETOVPEN áńgimelesken edik.

Syılyq

– Andreı Aleksandrovıch, Jańa jyl jaqyndap keledi, adamdar syılyq tańdaýda, biraq, baǵaly metaldardan jasal­ǵan eskertkish monetalardy, mysaly, Zodıak belgilerine, Shyǵys kún­tizbesine arnalǵan monetalardy satyp ala otyryp, syılyq – ınvestısııa jasaı­tyndyǵyn bireý bilse, bireý bile bermeıdi. Mundaı serııalar bar ma?

– Mundaı monetalar rasynda da syılyq – ınvestısııa bola alady, sebebi, olardyń kórkemdik, sol sııaqty ınvestısııalyq qundylyǵy joǵary. Onyń ústine, qundylyǵy artpasa, kemimeıdi. Ulttyq Bank ondaı monetalardy shyǵarady: árbir Jańa jyl qarsańynda «Shyǵys kúntizbesi» serııasy Shyǵys kúntizbesi boıynsha keletin jylǵa qaraı dızaınmen, altynnan jáne kúmisten jasalǵan jańa eskertkish monetalarmen tolyqtyrylady. Máselen, jeltoqsannyń basynda altynnan jáne kúmisten jasalǵan «Jylqy jyly» eskertkish monetalarynyń shyǵarylǵanyn kóptegen adamdar biledi. Árbir nıet bildirgen adam óziniń týǵan-týysyna Jańa jylda osyndaı syılyq alyp bere alady. Bul «Shyǵys kúntizbesi» monetalar serııasyn jalǵastyratyn, «proof» sapaly monetalardyń tórtinshi juby ekendigin aıtyp ótkim keledi. Buǵan deıin «Qoıan», «Ulý», «Jylan» jyldaryna arnalǵan monetalar soǵylǵan bolatyn.

 Jańa monetalar bet jáne syrt jaqtaryndaǵy beıneleri birdeı etip, 500 teńgelik nomınalmen on eki qyrly nysanda soǵylǵan. Monetalardyń aversinde ortalyq bóliginde aspan álemindegi juldyzdar shoǵyrynyń mıfologııalyq nyshandary, al syrt jaǵynda 2014 jyldyń nyshany bolyp tabylatyn jylqynyń beınesi beınelengen.

 Basqa serııalardyń monetalary sııaqty, bul eskertkish monetalardy Ult­tyq Banktiń barlyq fılıaldarynan satyp alýǵa bolady. Monetalardyń bar-joqtyǵy týraly aqparatty QR UB saıtynan «Ulttyq valıýta» bóliminiń «Ulttyq Banktiń fılıaldarynda satylatyn baǵaly metaldardan jasalǵan monetalar» qosymshasynan alýǵa bolady. Biraq olardyń taralymynyń shekteýli ekendigin este saqtaý qajet. Atap aıtqanda, «Jylqy jyly» kúmis monetasy 5 myń dana taralymmen shyǵaryldy; onymen attas altyn monetanyń taralymy – 3 myń dana. Olardyń barlyǵy saqtalýyn qamtamasyz etetin káde-syılyq oraýyna salynǵan, QR UB-nyń memlekettik, orys jáne aǵylshyn tilderindegi nómirli sapa sertıfıkatymen qamtamasyz etilgen.

– Ulttyq Bank taǵy qandaı serııalardy shyǵardy jáne olardyń nýmız­mat­tar arasyndaǵy tanymaldyǵy qan­daı?

– Kolleksııalyq monetalardy daıyndaý sapasynyń joǵary bolýy jáne birqatar sátti dızaındar kolleksıonerler, jeke jáne zańdy tulǵalar, onyń ishinde sheteldikter arasynda monetalardy úlken tobymen de, jekelep te satyp alýǵa degen belgili bir qyzyǵýshylyqty týyndatady. Nýmızmattar arasynda «Kóshpendiler altyny» dep atalatyn serııa erekshe tanymal. «Abaı Qunanbaıulynyń 150 jyldyǵy»; Qazaqstannyń joıylyp bara jatqan janýarlaryna arnalǵan «Qazaqstannyń Qyzyl kitaby»; «Qazaqstannyń ádet-ǵuryptary, ulttyq oıyndary» dep atalatyn, ıaǵnı el, halyqtyń tarıhy men turmys-tirshiligi týraly baıandaıtyn se­rııalardyń kúmis monetalary da tanymal. Bul – eskertkish monetalardyń ma­ńyzdy mıssııasy. «Uly qolbasshylar», «Qa­zaqstan florasy men faýnasy» serııalary da joǵary halyqaralyq suranysqa ıe.

El elshisi

– Kolleksııalyq monetalardyń shy­ǵary­latyndyǵy týraly qansha­lyqty habar oqysam, onyń bir bóli­gi­niń kóbine shetelde satý úshin shyǵa­rylatyndyǵyna sonshalyqty kóńil aýdaramyn. Bul nemen baılanysty: bizde nýmızmattar, kolleksıonerler joq pa álde otandyq suranystan joǵary bolatyndaı bizdiń monetalar shetelde óte tanymal ma?

– Basqa kez kelgen eldegideı Qazaqstanda da nýmızmattar men kolleksıonerler bar jáne kolleksııalyq monetalardyń kóp bóligi Qazaqstan naryǵynda, eń aldymen, solar úshin satylady. Qazaqstan Teńge saraıy shyǵarǵan monetalar mamandar men kolleksıonerler arasynda úlken qyzyǵýshylyq týdyrady, monetalardyń sapasy Moneta saraılarynyń bedeldi kórmelerinde joǵary baǵalanýda. Qazaq­stan Teńge saraıy halyqaralyq moneta baǵdarlamalaryna jıi qatysyp, Qazaqstan monetalarynyń sheteldik naryqtardaǵy tanymaldyǵyn kóterýde jáne sonymen qatar, basqa ortalyq bankterden monetalar daıyndaýǵa tapsyrystar qabyldaıdy.

– Kolleksııalyq, eskertkish, ın­vestı­sııalyq monetalardyń ara­syn­daǵy aıyr­ma­shylyqty oqyr­mandarǵa túsin­dirip ótsek.

– Investısııalyq monetalar – bul ulttyq valıýtanyń ınvestısııalaý obek­tisi, sondaı-aq zańdy tólem quraly bolyp tabylatyn, baǵaly metaldardan jasalǵan monetalary. Olarǵa «Jibek joly», «Al­tyn barys» jáne «Kúmis barys» sııaq­ty serııalardyń monetalary jatady.

Kolleksııalyq monetalar – bul ulttyq valıýtanyń arnaıy soǵylǵan, daıyndaý kezinde monetalarǵa kolleksııalaý úshin belgili bir qyzyǵýshylyq týdyrý úshin erekshe qasıet beretin kúrdeli soǵý tehnologııalary men kórkemdik bezendirý ádisteri qoldanylatyn mereıtoılyq, eskertkish jáne ózge monetalar. Kolleksııalyq monetalar baǵaly jáne baǵaly emes metaldardan jasalady. Baǵaly metaldar qunynyń ınvestısııalyq ósýinen basqa kolleksııalyq monetanyń nýmızmatıkalyq nemese tarıhı qundylyǵy bolady, ol monetanyń taralymy, onyń dızaıny, taqyryby, shyǵarylǵan kezden bergi ótken ýaqyty jáne jasalýynyń joǵary sapasy sııaqty faktorlarmen aıqyndalady. Olarǵa qazaqstandyq serııalardyń ishinde «Kóshpendiler altyny», «Qazaqstannyń Qyzyl kitaby», «Qazaqstannyń florasy men faýnasy», «Ǵarysh», «Qazaqstannyń ádet-ǵuryptary, ulttyq oıyndary» jáne basqalary jatady.

Júldegerler

– Qazaqstannyń monetalary túrli halyqaralyq konkýrstarda talaı marapattar alyp júr. Júldeler kollek­sııasy da qomaqty bolar, sanaǵan joq­syzdar ma?

– Rasynda da, Banknot fabrıkasy men Teńge saraıynyń eń aldyńǵy qatarly tehnologııalardy paıdalanýynyń jáne daıyndaý sapasynyń joǵary bolýynyń arqasynda bizdiń banknottarymyz ben monetalarymyz bedeldi kórmeler men túrli konkýrstarda laıyqty baǵasyn alýda. Bul salaǵa biz jańadan keldik, ózge Moneta saraılary monetalaryn ǵasyrlar boıy soǵýda.

Máselen, 2007 jyly bizdiń monetalarymyz moneta ónimderiniń 16 elden 39 monetasy qatysqan «Vicenza Numismatica halyqaralyq júldesi» (Italııa) konkýrsyna qatysty. Bul mańyzdy nýmızmatıkalyq konkýrs Moneta saraılary nemese mem­lekettik ákimdikter soqqan eń ádemi monetany marapattaıdy. Birinshi júlde monetanyń estetıkalyq aspektileri men beretin maǵynasy úshin beriledi, Ulttyq Bank bul konkýrsta «Ǵarysh» monetasymen jeńiske jetti.

 Qazaqstannyń «Kóshpendiler altyny» serııasyndaǵy «Shabandoz» monetasy «Jyldyń kúmis monetasy» nomınasııasynda jeńiske jetti. «Qazaqstannyń florasy men faýnasy» serııasyndaǵy «Regel qyzǵaldaǵy» «Moneta – eń jaqsy syılyq» nomınasııasynda jeńip shyqty, sol moneta «Moneta juldyzdary – 2007» TMD jáne Baltyq elderiniń eń úzdik monetasy konkýrsynda kórermender kózaıymy júldesin jeńip aldy.

2009 jyly QR Ulttyq Banki moneta óniminiń «Vicenza Numismatica» Halyqaralyq júldesi» (Italııa) konkýrs­tarynda jáne «Moneta juldyzdary – 2009» eskertkish monetalardyń halyqaralyq konkýrsyna (Reseı) qatysty. QR Ulttyq Bankiniń «Dıadema bóligi» eskertkish kúmis monetasy «Biregeı ıdeıalyq sheshim» nomınasııasynda II oryn aldy jáne «Moneta juldyzdary – 2009» eskertkish monetalardyń úshinshi halyqaralyq konkýrsynda qazylar alqasynyń sheshimimen tıisti dıplommen marapattaldy.

«Shyńǵys han» eskertkish kúmis monetasy 2009 jyly Italııada monetanyń bet jaǵy syrt jaǵyndaǵy Shyńǵys hannyń aıqyn beınesimen úılesimdi jasalǵan kórkemdigi úshin ekinshi orynǵa ıe boldy. Qazylar alqasynyń sheshimimen moneta «Vicenza Numismatica» júldesimen marapattaldy, al 2010 jyly Berlındegi Dúnıejúzilik aqsha kórmesinde «Tarıhı taqyryp boıynsha eń úzdik moneta» nomınasııasynda «Jyl monetasy 2010» marapatyn aldy.

2012 jyly QR Ulttyq Banki taǵy da moneta óniminiń «Vicenza Numismatica» halyqaralyq konkýrsyna (Italııa) qatysty. «Ǵarysh» monetalar serııasynan «Tuńǵysh ǵaryshker» eskertkish kúmis monetasy «Erekshe pikir» nomınasııasynda jeńimpaz atandy.

2013 jylǵy 26 qyrkúıekte Máskeýde «Moneta juldyzdary – 2013» eskertkish monetalardyń jetinshi halyqaralyq konkýrsynyń jeńimpazdaryn jáne dıp­lomanttaryn marapattaý rásimi ótti. «Jyl monetasy» nomınasııasynda úshin­shi oryndy QR Ulttyq Banki usynǵan, altyndatylǵan «Tamǵaly Petroglıfteri» kúmis monetasy ıelendi. Uıymdastyrý komıteti «Respýblıka ıgiligi» monetalar serııasy úshin Ulttyq Bankke arnaıy júlde tapsyrdy. Bul serııaǵa tórt moneta kiredi: «Esik kósemi», «Baıqońyr» jáne «Tamǵaly Petroglıfteri» eki kúmis monetasy.

2013 jylǵy qarashada «Vicenza Numismatica» 10-halyqaralyq konkýrsynda «Baıqońyr» kúmis monetasy 2012 jyly soǵylǵan álemdegi eń úzdik moneta retinde II orynǵa ıe boldy. «Baıqońyr» monetasy sımvoldyq obektilerdi ózindik turǵydan oılastyrǵany jáne joǵary tehnologııalyq óndiriste biregeı qoldanylatyn kúmis pen tantal metaldarynyń úılesimdiligi úshin tańdalyp alyndy. Bul moneta ǵaryshty zertteýdegi jáne álemdegi eń áıgili ǵarysh alańdarynyń biri – «Baıqońyr» ǵarysh aılaǵynyń asa mańyzdy jetistikterin kórsetedi.

Investısııa

– Moneta ınvestısııa retinde. Bul qazirgi zamanymyzda óte qundy erekshe­lik shyǵar. Ulttyq Bank naryqtaǵy qazaqstandyq monetalar qunynyń ózgerýin qadaǵalaı ma?

– Kolleksııalyq monetalar qunynyń birneshe qyry bar: tarıhı, kórkemdik, antıkvarlyq qyrlary jáne metaldyń quny. Biz sońǵy sıpattamasy týraly aıta alamyz, oǵan, árıne, Ulttyq Bank monıtorıng júrgizedi. Investısııalyq monetalardy satý qunynyń ózgeretinin jáne London baǵaly metaldar naryǵy qaýymdastyǵynyń (LBMA – www.lbma.org.uk) tańerteńgi fıksıngi boıynsha belgilengen tıisti metaldardyń aǵymdaǵy naryqtyq baǵasyna jáne daıyndaýǵa jumsalǵan naqty shyǵyndarǵa qaraı kún saıyn belgilenetinin esterińizge sala keteıin. Investısııalyq monetalardyń baǵasy týraly aqparatty Ulttyq Banktiń kez kelgen fılıalynan alýǵa bolady. Baǵaly metaldardan jasalǵan monetalardy satyp alý qunynyń esebi LBMA hımııalyq taza baǵaly metaldyń bir troı ýnsııasy úshin belgilegen tıisti baǵaly metaldardyń AQSh dollaryndaǵy tańerteńgi fıksıngine jáne KASE-tiń negizgi sessııasynda qalyptasqan teńgeniń dollarǵa qatysty ortasha alynǵan bırjalyq baǵamyna qaraı aıqyndalady.

– Monetalarǵa salynǵan ınvestı­sııalardyń kiristiligin naryq usy­nyp otyrǵan basqa quraldarmen salys­tyrýǵa bola ma?

– Baǵaly metaldardan jasalǵan kolleksııalyq nemese ınvestısııalyq monetalardy satyp alý – joǵary táýekeldi ınvestısııalaý quraldarynyń biri. Sondyqtan olardy naryq usynyp otyrǵan ınvestısııalaýdyń basqa túrlerimen salys­tyrý múmkin emes. Usynylǵan naryqtyq quraldar, mysaly, depozıt bo­ıynsha, aldyn ala barlyq sharttar belgili bolady, ıaǵnı, belgili bir ýaqytta belgili bir paıyzben ınvestısııalyq paıda alýǵa bolady. Al monetalarǵa kelsek, olardy satyp alý quny metaldyń baǵasy jáne satyp alý sátinde qalyptasqan teńgeniń shetel valıýtasyna baǵamy boıynsha qalyptasady. Monetalardy nýmızmatıkalyq naryqta satýǵa bolady. Alaıda, bul naryqtyń da boljanbaıtynyn jáne retteýge kelmeıtinin eskergen jón. Ondaǵy baǵalar da basym túrde metaldyń baǵasy boıynsha emes, ózge ólshemder boıynsha aıqyndalady.

– Toǵyshar qoıatyn suraq: monetany kezinde satyp aldym, aqsham jumsaldy, ony bes jyldaı ózimde ustadym, endi aqsha kerek bolyp tur, monetamdy qaıda jáne qandaı baǵamen satýǵa bolady: monetada kórsetilgen nomınal boıynsha ma, naryqtyq quny boıynsha ma álde metaldyń quny boıynsha ma?

– QR Ulttyq Banki fılıaldary moneta daıyndalǵan metaldy, onyń synamasyn jáne onyń monetadaǵy taza salmaǵyn anyqtaýǵa saraptama júrgizgennen keıin ınvestısııalyq monetalardy keri satyp alady. Investısııalyq monetalardy satyp alý baǵasy, aıtyp ótkenimdeı, London baǵaly metaldar naryǵy qaýymdastyǵy belgilegen tıisti baǵaly metaldardyń tańerteńgi fıksıngi jáne KASE-tiń tańerteńgi sessııasynda monetalardy fılıalǵa satyp alý úshin tapsyrǵan kúni qalyptasqan teńgeniń shetel valıýtalaryna qatysty ortasha alynǵan bırjalyq baǵamyna qaraı aıqyndalady.

– Osydan birneshe jyl buryn Ulttyq Bank shaǵyn quıma altyndy usynǵan bolatyn. Ol usynysy kúshinde me, álde ony shyǵarý toqtatyldy ma?

– Ulttyq Bank shaǵyn quımany ha­lyqqa bir ret satty. Alaıda, bul aksııa naryqta keńinen taraǵan joq. Aksııanyń toqtatylýynyń taǵy bir sebebi – shaǵyn quımalardy satyp alý men olardyń aınalys tetiginiń bolmaýy. Budan basqa, shaǵyn quımamen operasııalar – ortalyq bankke tán emes fýnksııa.

– Baǵaly metaldary bar, tehnı­kasy kúrdeli, sırek metaldardy paı­­­­dalana otyryp jasalǵan keıbir mo­netalardyń ádemiligi sonsha, olardy baıaǵy zamandaǵy sııaqty, áshekeıge aınaldyrǵyń keletin tustar bolady. Alaıda, bul jaǵdaıda monetalar ózderiniń kolleksııalyq jáne ınves­tısııalyq qunyn joǵaltpaı ma?

– Ulttyq Banktiń saıtynda ba­ǵaly metaldardan jasalǵan monetalardy saqtaý jónindegi usynymdar ornalastyrylǵan, olarǵa sáıkes baǵaly metaldardan jasalǵan buıymdar olar­dyń mehanıkalyq búlinýin boldyrmaıtyn jaǵdaılarda saqtalýy tıis. Sonymen birge, kolleksııalyq monetalardy zaýyttyq oraýynsyz (qatty móldir kapsýlalar), polıvınılhlorıdten (túsi joq, móldir plastmassa, termoplastıkalyq polımer) daıyndalǵan albomdarda saqtaýǵa bolmaıdy, sebebi, bul monetalardyń sapasyn nasharlatýy múmkin. «Proof» sapasymen jasalǵan altyn jáne kúmis monetalar soǵylǵannan keıin qatty mól­dir kapsýlalarǵa salynady. Eger monetalardan áshekeı jasaǵyńyz kelse, olardyń ózderiniń kolleksııalyq qunyn joǵaltatynyn este saqtaý qa­jet. Alaıda, bul jaǵdaı monetanyń ınves­tısııalyq qunyna qandaı da bolsyn dárejede áser etpeıdi. Ulttyq Bank baǵaly metaldan daıyndalǵan monetalardy keri satyp alýǵa qabyldaı otyryp, moneta daıyndalǵan metaldy, metaldyń synamasyn jáne monetadaǵy metaldyń taza salmaǵyn anyqtaýǵa saraptama júr­gizgende monetanyń nysanyndaǵy ózgeristerge kóńil aýdarmaıdy.

– Sońǵy suraq: monetalardy qaıdan satyp alýǵa bolady?

– Jeke jáne zańdy tulǵalarǵa Qazaqstan Respýblıkasy ulttyq valıýtasynyń ınvestısııalyq jáne kolleksııalyq monetalaryn satýdy QR UB fılıaldary júzege asyrady, sondaı-aq Ulttyq Banktiń http://www.nationalbank.kz saıtynda «Ulttyq valıýta» qosymsha betinde ornalasqan Internet-dúken arqyly satyp alýǵa bolady. Monetalardy turaqty negizde satyp alý nıetińiz bolsa, osy Internet-dúkenniń saıtynda tirkelý qajet.

Áńgimelesken

Alevtına DONSKIH.

Mundaı ámııandy úıde umyta almaısyń

Respýblıkada tólem qyzmetterin kórsetýdiń balama ınnovasııalyq arnalary belsendi túrde keńeıýde

Elimizdegi elektrondyq banktik qyzmetter naryǵyn damytý áleýeti óte joǵary. О́zekti ári bolashaǵy bar jańalyqtardyń qataryna elektrondyq aqshanyń (EA) aınalymǵa engizilýin, alǵashqy otandyq elektrondyq aqsha júıeleriniń paıda bolýyn batyl jatqyzýǵa bolady.

Qazaqstanda elektrondyq aqsha naryǵynyń zańnamalyq aıasy 2011 jyly qurylǵan bolatyn. Elimizde 4 elektrondyq aqsha júıesi iske qosylyp, jumys isteýde:

1. «Qazaqstan bankaralyq esep aıyrysý or­talyǵy» RMK elektrondyq aqsha júıesi. Emıtent-qatysýshylary 2 bank – «Eksımbank» AQ jáne «Temirbank» AQ.

2. «Woopay» elektrondyq aqsha júıesi, emıtenti «Eýrazııa banki» AQ bolyp tabylady.

3. «KZM» elektrondyq aqsha júıesi, emıtenti «Alıans bank» AQ bolyp tabylady.

4. «Visa Qiwi Wallet» elektrondyq aqsha júıesi. Bul júıe óz qyzmetin 2013 jylǵy 20 mamyrda bas­tady. Bul júıeniń emıtenti «AsiaCredit Bank» AQ bolyp tabylady.

Atalǵan júıelerde myńdaǵan paıdalaný­shylar tirkelgen, olar búgingi kúni túrli jetkizý­shilerdiń qyzmetterine aqy tóleý boıynsha servısterge qol jetkize alady, onyń ishinde barlyq jetekshi mobıldik operatorlar, kommersııalyq teledıdardyń operatorlary, kommýnaldyq kásip­oryndar jáne t.b., P2P aýdarymdar. Joǵaryda atap kórsetilgen júıelerdiń Internet-portalynda paıdalanýshylardy tirkeýge, elektrondyq ámııan­dardy ashýǵa jáne elektrondyq aqshamen operasııalar júrgizýge múmkindik bar.

2013 jyldyń sońǵy 6 aıynda (aǵymdaǵy jyldyń 2 jáne 3-toqsandary) Qazaqstannyń aýmaǵynda qazaqstandyq emıtentterdiń elektrondyq aqshasyn paıdalana otyryp 2,2 mlrd. teńge somaǵa 1,1 mln. tranzaksııa júrgizildi. Búkil atalǵan júıelerdiń ishinde mýltıbanktik sıpaty bar jalǵyz júıe – «Qazaqstan bankaralyq esep aıyrysý ortalyǵy» RMK-nyń Elektrondyq aqsha júıesi (www.ekzt.kz). Bul júıege emıtent retinde bir mezgilde birneshe bank qatysa alady.

Túrli júıelerdiń bolýy olardyń arasyndaǵy básekelestiktiń paıda bolýy men keńeıýine, sondaı-aq tutastaı alǵanda usynylǵan servısterdiń jáne olardyń sapasynyń jaqsarýyna yqpal etetin bolady. Alaıda, bul jaǵdaı odan ári jetki­liksiz ınteroperabeldilikke baılanysty ne­mese túrli júıeler arasyndaǵy ózara is-qımyl men úılesimdiliktiń bolmaýyna qaraı óte kúr­deli prob­lemanyń týyndaýyna ákep soqtyrýy múmkin. Bir júıede shyǵarylǵan elektrondyq aqsha basqa qatar jumys isteıtin júıelerdiń ınfra­qury­lymynda ylǵı paıdalanyla jáne qabyldana almaıdy, bul belgili bir dárejede Qazaqstanda elektrondyq aqshanyń jappaı qoldanylýyn shekteıtin bolady. Tıisinshe, elektrondyq aqsha júıeleri odan ári damý josparlaryn ázirlegen kezde sonyń ishinde paıdalanýshylarǵa tólem qyzmetteriniń eń tómen qajetti kólemin usyný úshin júıeler arasyndaǵy aqparattyq ózara is-qımyldy uıymdastyrý másele­lerin birlesip sheshýge baǵdar jasaýy tıis.

Sonymen qatar, elektrondyq aqshanyń keıbir sıpattamalaryn esterińizge túsire keteıin. Ony paıdalanǵan kezde bank shoty ashylmaıdy, sebebi aqshalaı quny ıesiniń elektrondyq qurylǵysynda (elektrondyq ámııanynda) saqtalady. Mundaı elektrondyq qurylǵy retinde kez kelgen aqparatty tasymaldaýshy nemese elektrondyq aqshany esepke alýdy ne oǵan qol jetkizýdi qamtamasyz etetin arnaıy baǵdarlamalyq qamtamasyz etý bola alady. Onyń kómegimen aqy tóleý bank shottaryn paıdalanbastan, Internet jáne ózge de telekommýnıkasııalyq jeliler arqyly júzege asyrylady.

Qazaqstanda elektrondyq aqshany paıdalanýmen baılanysty quqyqtyq qarym-qatynastardyń qatysýshylary: emıtent – EA shyǵaratyn jáne ony óteý boıynsha ózine mindetteme qabyldaıtyn bank (Qazaqstanda EA-ny tek bankter ǵana shyǵara alady); agent – emıtent-bankpen jasalǵan shart negi­zinde EA-ny taratýdy – ony jeke tulǵalarǵa satý men olardan satyp alýdy júzege asyratyn zańdy tulǵa (emıtent emes). Júıege sondaı-aq: operator – EA júıesinde operasııalyq jáne basqa da tehnologııalyq fýnksııalardy oryndaıtyn tulǵa kiredi. Operator retinde emıtentpen jasalǵan tıisti shart negizinde emıtent-bank ne jeke banktik emes uıym, sondaı-aq elektrondyq aqsha ıeleri – jeke jáne zańdy tulǵalar bola alady.

EA ıeleri – jeke tulǵalar ony taýarlarǵa jáne kásipkerlik sýbektileriniń qyzmetterine aqy tóleý úshin, sondaı-aq basqa jeke tulǵalarǵa aýdarymdar úshin paıdalanýǵa quqyly. Zańdy tulǵalardyń jáne dara kásipkerlerdiń tólemderdi júzege asyrý jáne ózge de operasııalar úshin EA-ny satyp alýy men paıdalanýyna ruqsat berilmeıdi. Kásipkerlik sýbektileriniń olar jetkizetin taýarlaryna (qyzmetterine) aqy tóleý úshin olardy qabyldaýǵa (alýǵa) jáne olardy óteýge usynýǵa quqyǵy bar.

EA shyǵarý úderisi aıyrbastaý operasııasyn – klıent engizgen naqty aqshanyń ornyna ony berýdi boljaıdy. EA emıssııasyn emıtent-bank klıentten naqty aqshanyń teń qunyn alǵannan keıin ǵana júzege asyrady. EA-ny kredıtke ne klıentten qabyldanǵan aqshadan asatyn somaǵa berýge qatań tyıym salynǵan. Bankterge tıisti baqylaý júrgiziledi jáne zańnamada bankterdiń osy talaptardy buzǵany úshin jaýapkershiligi belgilengen, sebebi mundaı jaǵdaı qamtamasyz etilmegen EA emıssııasyna ákep soqtyrýy múmkin.

Elektrondyq aqsha klıentte 2 tásilmen paıda bolýy múmkin: ony emıtent-bankten ne onyń agentinen qolma-qol emes nemese qolma-qol tártippen satyp alý. Satyp alynǵan EA paıdalanýshynyń júıede onyń elektrondyq aqshasyn derbes esepke alý jáne saqtaý úshin arnaıy qurylǵan elektrondyq ámııanyna esepteledi. Sodan keıin tólemder men aýdarymdar úshin paıdalanylýy múmkin.

Paıdalanýshylar engizgen naqty aqsha bankte jınaqtalyp, saqtalady. Bul aqsha keıinnen shyǵarylǵan elektrondyq aqshany óteý úshin paıdalanylady.

Emıtent-bankter ózderi shyǵarǵan elek­trondyq aqshany óteýge qabyldaýǵa mindetti, bul olardy nomınaldyq quny boıynsha naqty aqshaǵa aıyrbas­taýdy bildiredi: qolma-qol ne EA ıesiniń talap etýi boıynsha ony bank shotyna aýdarý arqyly. Saýda uıymdary úshin olarǵa paıdalanýshylardan kelip túsken elektrondyq aqshany óteý tek qana qolma-qol emes tásilmen júzege asyrylady.

EA Internette satyp alý úshin óte yńǵaıly. Anyq artyqshylyǵy – Internet ortada qajetti tólem operasııalaryn júrgizýdegi jyldamdyq, qaýipsizdik jáne yńǵaılylyq. Elektrondyq ámııandy ashý úshin júıede qarapaıym standartty tirkelý rásiminen ótý qajet, buǵan paıdalanýshy nebári birneshe mınýtyn ǵana jumsaıdy. Bul rette klıenttiń kompıýterge qandaı da bolsyn baǵdarlamalyq qamtamasyz etýdi satyp alýdyń jáne ornatýdyń qajettiligi joq, júıege kirý úshin paroli bar logındi alsa jetkilikti. Budan keıin paıdalanýshynyń Internet jelisine kire alatyn álemniń kez kelgen núktesinen óziniń elektrondyq ámııanyn basqarý múmkindigi bolady.

Kelesi ereksheligi – qoldanystaǵy zańnamamen belgilengen lımıtter sheńberinde shamaly tó­lem­­der úshin júıelerdiń paıdalanýshylaryn sáıkestendirýdiń jeńildetilgen tártibi. Bul jaǵ­daıda paıdalanýshyny derbes sáıkestendirý jáne onyń jeke basyn kýálandyratyn qujattardy tekserý júrgizilmeıdi, bul paıdalanýshyǵa kompıýterde otyrǵan kúıinde Internet arqyly elektrondyq ámııandy qurýǵa jáne tólemder jasaýǵa múmkindik beredi.

Elektrondyq ámııandar arasyndaǵy tólemder men aýdarymdarǵa qyzmet kórsetý quny salystyrmaly túrde tómen. Mysaly, «E-kzt» elektrondyq aqsha júıesinde paıdalanýshylar úshin bir tólemniń quny aqy tóleý somasy men túrlerine qaramastan nebári 7 teńge quraıdy. Elektrondyq ámııandy komıssııalar almastan tólem kartochkalarynan tolyqtyrýǵa bolady.

Erlan AShYQBEKOV,

Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Banki Tólem júıeleri departamenti tólem júıeleriniń saıasaty basqarmasynyń bastyǵy.