Ashtyq pa, asharshylyq pa?

Biz, el joǵary mektebiniń ókilderi, osy mańyzdy bastamany elordadan bas­tap óńirlerge deıin memleketshildik rýh­ta tarazylap, taldap, túsindirip jat­­q­an sharalardyń bárin qoldap-qýat­taı­­myz.

Ras, qazir kóp nársege bilim jáne ǵylym salasy jaýapty. Ustaz ben ǵa­lym­nyń arqalaǵan qoǵamdyq qomaqty júgi az bolmaıtyny sondyqtan. Bostan jyl­dardyń ár sáti, ár kúni tek muǵalim-oqytý­shydan ǵana emes, qoǵamnyń bar múshesinen aqyl men qaıratty teń ustaý­dy talap etkenin de umytpalyq. Eki tóńkeristi, úsh-tórt márte tutqyndalý men abaqtyda otyrýdy bastan keshken Ahmet Baıtursynuly: «О́tkendi qýǵandy qoıyp, osy kúıińdi jóndeýge jón izdeý kerek», degen edi.

Keńestik saıası qýǵyn-súrginmen qa­tar­las aıtylatyn bir náýbet – halqy­myzdyń jartysyn jalmaǵan surapyl ashtyq jaıy.

Árıne, eń alǵash atalym-termınnen (Alash kezeńinde «pán sózderi» deıtin) bastaıyq. Osy qazir jıi qoldanylatyn «ashar­shylyq» sózi qaıdan endi?.. Oıla­nyp qalamyz.

Júsipbek Aımaýytuly, Beıimbet Maılın, Sáken Seıfýllın, t.b. ádebıet alyptary leksıkonynda – «ashtyq» nemese «Ashtyq qurbany». Qazaq tiliniń tunyǵynan sý ishken aqyn-jazýshylarda «asharshylyq» degen sóz joq. Sirá, bul –
keıingi «kalka» jurnaqtardyń bir kó­rinisi. Esterińizde shyǵar, respýb­lı­kanyń basty saıası gazeti birde «Eń­bek­shil qazaq», birde «Eńbekshi qazaq» boldy. Nemese «densaýlyq» degen tól só­zimizdi «densaýshylyq» dep buzyp aıta­tyndar ushyrasady. Bizdiń oıymyz: ulttyń árbir sózinde genetıkalyq kod bar, sondyqtan HH ǵasyrdyń 20-30-jyl­daryndaǵy ultymyzdyń jartysyn qyrǵan náýbet, qasiret «Ashtyq» dep túp­nusqada (oryssha da, aǵylshynsha da) ja­zylýy kerek.

Taǵy bir mańyzdy másele – 31 mamyr týraly. Bul «Saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandary kúni» dep atalatyny belgili. Biz zııaly ortada, oqytýshy-muǵalimder ortasynda jú­remiz. Kóptiń tilegi – «atalǵan qos qasirettiń jóni de, mán-maǵynasy da eki bólek, sol sebepti olardy eske alý­ǵa eki data belgilegen jón». Taǵy bir oraı­ly usynys: Ashtyq qurbandary men Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryna taǵ­zym etý jas­tar úshin jáne jańa býyn úshin qa­jet. Al 31 mamyr – mektep oqýshy­la­ry­nyń da, stýdentterdiń de demalys ke­zeńi. Sonda bul shara kim úshin na­sı­hat­­talady? «Halyq únine qulaq asa­tyn memleket» degen Prezıdent usta­ny­my dál osy máselede anaǵurlym kerek dep sanaımyz.

Taǵy bir usynysymyz: jańa elordada qonys tepken Nur-Sultan qalasynda ashtyq qurbandaryna qatysty da, saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryna qatysty da bir tarıhı oryn bar. Ol – búgingi «Jas­tar» shaǵyn aýdanyndaǵy Han Kene sarbazdary men Alash qaıratkeri Smaǵul Sádýaqasulynyń súıegi jerlengen eski musylman qorymyndaǵy baýyr­lastar beıiti. Joǵarydan aero­tú­sirim jasalǵanda, osy zırattan úsh shuńqyr anyqtalǵan. Bul jerlerge tóń­keris, ashtyq qurbandary jappaı jer­lengenin kónekóz qarııalar rastaǵan. Táýelsizdigimizdiń 30 jyldyǵynda osy tarıhı orynǵa eskertkish ornatý – eldik paryzymyz.

Búginde ǵalymdar, kósemsózshiler ashtyq taqyrybynda eki-úsh máselege ek­pin túsire aıtyp júr. Biz oǵan 100 pa­ıyz qosylamyz. Qaıtalap eske sa­la­ıyq: bilim salasy «1920-1930 jyl­dar­daǵy Ashtyq qurbandarynyń sany naqtylansa» deıdi. Bul oqýlyq pen oqý quraldaryndaǵy birizdilik úshin mańyzdy. Zııaly qaýym: «Nur-Sultan, Almaty, t.b. qalalardaǵy Ashtyq qur­ban­da­ryna arnalǵan eskertkishterde nege «1931-1933 jyldar» dep kórsetilgen? Sonda 20-jyldardaǵy ashtyq qurban­da­ryna basqa eskertkish ornatamyz ba?» dep oryndy suraq qoıady.

Sonymen birge ashtyq – jylaý men syq­taýdyń taqyryby emes, ulttyq bir­lik pen sananyń, eldik baıyp pen sabaq­tyń ózegine aınalýy tıis. Keńes ókimeti saıasatynan Qazaqstanda bolǵan ashtyq taǵylymyn óner salasynda (klas­sıkalyq bes túrinde) nasıhattaý – tirilerdiń adamshylyq paryzy.

Ádette ashtyq qasireti sóz bolǵanda, jurt B.Maılınniń ashtyq taqyry­byn­da­ǵy «Kúlpásh» áńgimesin eske alady. О́te durys. Bul rette J.Aımaýytulynyń «Daladaǵy Naýryzynan» S.Elýbaıdyń «Aqboz úıine» deıin, J.Syzdyqovtyń «Áli qarttyń áńgimesinen» T.Ábdirah­ma­no­vanyń «1932 jyl» poemasyna deıin – ult jan jarasynyń aınasy.

Klassık Júsipbek «Jańabaıdyń janyndaǵy tragedııa» atty áńgimesinde 20-jyldardyń basyndaǵy alapat ash­ty­q­ty ólgen jigittiń jazbasy ar­qyly sýret­teıdi. Bul – utqyr forma. Mar­qum­nyń álgi áńgime-jazbasynda kóp núkte qoıylyp, bos tastalǵan jerler (Júsipbek «óshirilgen jerler bar eken» dep eskertedi) bar. Orys baspa jáne baspasóz tarıhynda «aqtańdaq» («belye pıatny») dep osyny aıtady. Al qazaq jazýshysynda bul – forma. Júsipbek kóp nárseni aıtqysy keledi, biraq aıta almaıdy. Sebebi túsinikti. Áńgimedegi avtor bos qaldyrǵan tus onyń mánin aıqyndaǵandaı. Bir úzindi keltireıik: «…………………… eger kóp ashtarmen birikse ……………….. eter edi. Ony Jańabaı bilmedi. …………………………Áleýmet za­ńy­na ol baǵynady……………..». Shy­ǵar­ma­nyń ón boıynda jazýshy osylaı kete beredi. Bul – tildi kesýge taıanǵandy kór­set­ken nyshan edi.

Bir aýyz sóz – ashtyqqa qamalǵan jurtqa sozǵan Alash zııalylarynyń kómek qoly týraly. Muny da tarıhshy qaýym jiti zerttese degen tilek bar. Bul sha­ra kezinde «Pomgol» (Ashyqqandarǵa járdem) dep atalǵan. Sharanyń jýan ortasynda qalamger J.Aımaýytuly júrgen. Maqsat – ashyqqan aýdandarǵa mal jetkizý. Ne kerek, osy úshin Jú­sip­bek naqaq qaralanyp, isti de bolǵan. Biraq 1926 jyly ashyq sotta aqtalyp shyqqan.

Halyqtyń ál-aýqat qoryna qol salyp, ashtyqty jasandy túrde uıym­das­tyrǵan qanypezerlerdiń, «qoı terisin ja­mylǵan kommýnıst, keshegi kolo­nı­zatorlardyń» shynaıy keıpi Smaǵul Sádýaqas­ulynyń «Qostanaı-Torǵaı» ocherkinde derektermen jan-jaqty sıpattalady.

Munyń bári teńiz tamshysyndaı bol­ǵanmen, alapat ashtyqtyń sebebin ashatyn aqıqat jolyn nusqaıdy.

Dıhan QAMZABEKULY,

L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa

ulttyq ýnıversıtetiniń prorektory,

UǴA akademıgi