Bul ózekti másele budan buryn da kóterilgen edi. Alaıda túıini sheshilmeı, kúrmeýi kóp bolyp, orta jolda aıaǵyna deıin jetkizilmeı qalǵan-dy. Endi, mine, sabaqty ıne sátimen bolǵan ýaqyt ta kelip jetti.
Solaqaı saıasattyń quryǵyna ilinip, qaza tapqan azamattardyń esimderin aqtap alý ımandy, saýapty, izgilikti is dep bilemin. Birinshiden, qıly kezeń, tar jol, taıǵaq keshýde sheıit bolǵandardy aqtaý – arýaq aldyndaǵy azamattyq boryshymyz. Ekinshiden, kózi tiri urpaq aldyndaǵy mindetimiz. Úshinshiden, bolashaqty gýmanıstik, ımandylyq qadamǵa baǵyttaýǵa keń múmkindik berer qadamymyz.
Tarıhshylar men saıasattanýshylardyń paıymdaýynsha, 1937-1938 jyldary 100 myńnan asa adam qýǵyn-súrginge ushyrady. Sonyń 25 myńy atyldy. Oqqa ushqandardyń deni qazaqtyń betke ustar, kósh bastaýshy, aǵartýshy, ulttyń kósemi bolýǵa laıyq Alashtyń arda uldary edi.
Sonymen qatar elimizde sol zulmat jyldary bolǵan 370-ten asa buqaralyq kóterilis pen qarsylyq sharasy da ádil baǵasyn alǵan joq. Bul qan-josamen basylǵan oqıǵalar týraly derekter táýelsizdikke deıin óte qupııa saqtaldy.
Aıtalyq, Semeıdiń Abyralysyndaǵy, Qyzylordanyń Qaraqumyndaǵy, Túrkistannyń Sozaǵyndaǵy jáne Mańǵystaýdaǵy Adaı kóterilisteri ádildikti talap etken halyq narazylyǵy bolatyn.
Adaı kóterilisi týraly jazylǵan eńbekterde Mańǵystaýdaǵy qýǵyn-súrginniń ekinshi kezeńi tarıhta «Tobanııaz isi» atymen qaldy. 1929 jyly Tobanııaz Álnııazuly tutqynǵa alyndy. Onymen birge «Baılardyń, saýdagerlerdiń, patsha ókimetiniń burynǵy Adaı okrýgi Keńes qyzmetkerleriniń kontrrevolıýsııalyq uıymy» degen qylmystyq iske qatysýshylar dep 70 adamdy tutqyndaıdy.
OGPÝ «úshtigi» Tobanııaz Álnııazov bastaǵan 21 adamdy atýǵa, qalǵandaryn 3 jyldan 10 jylǵa deıin túrmege qamaýǵa sheshim shyǵarǵan. Sóıtip, eldiń sút betindegi qaımaǵy, el basshylary oıdan shyǵarylyp, qoldan qurastyrylǵan «tergeý isiniń» qurbandary boldy.
Adaı kóterilisi boıynsha (1931 jyl) jaýapqa 740 adam tartylyp, onyń 559-y tutqynǵa alyndy. Mańǵystaý dalasyndaǵy jazalaý munymen de bitken joq. 1938 jyly 4 shilde kúni tań atpaı shyrt uıqyda jatqan 54 er-azamatty kıiz úıge qamap, as-sýsyz, otbasylaryna túsinikteme bermeı, kelesi kúni tań ata Fort-Aleksandrovsk túrmesine jetkizedi. Olar Reseıge jer aýdarylyp, 54 qazaqtyń 38-i atylǵan (E.Ablanova «Mań daladaǵy qýǵyn-súrgin»).
El basyna tóngen zobalań Mańǵystaý topyraǵyndaǵy ataqty din ıelerin de aınalyp ótken joq. «Din – apıyn» degen qaǵıdany ustanǵan kommýnıstik rejim elge syıly, qadirli tulǵalardyń da sońyna sham alyp tústi. Tótennen kelip qolyna kisen saldy, ıtjekkenge aıdady, túrmege qamady, atty. Basyna qara bult úıirilgenin sezgender jan saýǵalap tym-tyraqaı kórshi elderge qashty. Qaraqalpaq, Túrikmen, tipti Iran, Aýǵan asyp ketkenderi de jeterlik. Solardyń arasynda zııaly tulǵanyń biri Orazmaǵanbet Turmaǵanbetuly da bar edi. Ol da 30-shy jyldary Irandy betke almaq bolady. Alaıda qoly da, quryǵy da uzyn Keńes ókimeti ony qolǵa túsirip, odan Ashhabattyń abaqtysynan bir-aq shyǵarady. Keıin uzaq tergeý men jazalaýdyń sońy ómirin qıyp ketti.
Mańǵystaýdyń taǵy bir qadirmendi azamaty, belgili tulǵasy Sarymergen bı de oı-shuqyry beımálim, múlde at izin salyp kórmegen Túrikmenniń Qazanjyq eldi mekenine qonys aýdaryp, ózi de, áıeli de baqılyqqa attanady. Búgingi tańda Sarymergen bıdiń urpaqtary babasynyń zıratyn taba almaı sharq urýda.
Er toqymy baýyryna túsken, kejegesi keri tartqan tar zamanda Senek aýylyndaǵy sáýlet óneriniń aıshyqty úlgisi sanalǵan, aq tastan qashalyp qoldan salynǵan «Aq otaý» ǵımaraty uzaq jyldar shákirt tárbıelegen bilim ordasy edi. Osy «Aq otaýǵa» molda, ıshandardy qýdalap ákelip qamap, as-sý tatyrmaı ash-qursaq ustap, basqa qaladaǵy túrmelerge jóneltip otyrǵan. Mine, kıeli Mańǵystaý jeri osyndaı shekten shyqqan jaýyzdyqtyń kýási bolǵan.
Osyndaı zamana zapyrany – qýǵyn-súrgin qazaqty baýdaı túsirdi, máıegin otap ketti. Biraq ultymyz túp-tuqııanymen joıylyp ketpedi. Ýaqyt óte kele etek-jeńin jıdy, irgeli de azat el atandy.
«Adamdy azdyrmaıtyn – úmit» deıdi dana halqymyz. Endeshe, memlekettik komıssııa jumysynan halqymyzdyń kúter úmiti kóp. Adamzattyń gýmanızmi men izgiligi úshin qajet sharýa. Janyńdy qýyryp, júregińdi parshalaıtyn tarıhtaǵy saıası qateliktiń zapyranyn keshken qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyqtaı aqtaý – bizge úlken mindet ári jaýapkershilik.
Osyǵan oraı, Memlekettik komıssııaǵa Qazaqstanǵa baılanysty saıası qýǵyn-súrgindi, «Qazaqstandaǵy kishi qazan» baǵdarlamasyn kúshtep júrgizýdi, «Alash» partııasy jáne Alash qozǵalysy múshelerin, basqa da elimizdiń bostandyǵy úshin kúresken tulǵalardy qýǵyndaý, aıaýsyz jazalaý jaıttaryn zertteý usynylyp otyr.
Memlekettik komıssııa atqaratyn jumystardyń ádistemesin, t.b. qujattardy daıyndalyp, osy komıssııa múshelerine jáne oblystar men qalalar ákimdikterine jiberildi.
2020 jyldyń jeltoqsan aıynda Mańǵystaý oblysy ákiminiń sheshimimen oblystyq komıssııa qurylyp, jumysqa kiristi. Onyń alǵashqy otyrysyna qatysyp, aldaǵy atqarylar sharýalardyń basym baǵyttarymen tanystym. Sh.Esenov atyndaǵy ýnıversıtet ǵalymdarymen, oblystyq arhıv qyzmetkerlerimen, Qaraqııa aýdany, Jańaózen qalasy, t.b. ujymdar ókilderimen pikir alysyp, jumysymyzdyń negizgi baǵyt-baǵdaryn pysyqtadyq. Oblystyq komıssııa músheleriniń izgi bastamalaryna 2010 jyly saıası ǵylymdar doktory Qyrymbek Kósherbaevtyń basshylyǵymen jaryq kórgen «Adaı kóterilisi» atty qos tomdyq kitaptyń da kómegi bolady degen oıdamyn.
Qasiretti jyldardyń qurbandaryn aqtaý jolynda komıssııa túsken pikirlerdi eskerip, iske kirisip te ketti. Máselen, Mańǵystaý oblysynyń ókil ımamy Ánýar Izimuly qýdalanǵan din ıeleri, sottalǵan, jer aýdarylǵan din qaıratkerleri, jabylǵan jáne qulatylǵan meshitter týraly málimetter daıyndaýǵa kirisse, oblystyq komıssııa múshesi Alqajan Edilhanov bastaǵan top Túrikmen jáne Qaraqalpaq elderine, t.b. ólkelerge qýdalanyp, qonys aýdarýǵa májbúr bolǵan mańǵystaýlyqtar jóninde materıaldar jınaqtaýmen aınalysyp jatyr. Alda atqarylar sharýa jetkilikti. Komıssııa tarıhtaǵy aqtańdaqty áli-aq ekshep, tarazylap, ádil baǵasyn bereri daýsyz.
О́mirzaq OZǴANBAEV,
professor,
tarıh ǵylymdarynyń doktory,
memlekettik komıssııanyń múshesi
