Sonymen Shoqpar aýdanynyń aýyldary Shý aýdanyna qosylǵannan keıin jappaı ujymdastyrý joǵarydan túsken nusqaýlar boıynsha ákimshilik kúshteý arqyly júrgizile bastady. Baılar men bı-bolystardyń mal-múlkin tartyp alyp, kolhozǵa biriktirdi. Asyra silteýshiliktiń saldarynan qanaýshy sanatynda ortasha dáýletti sharýalar da tárkilenip ketti. Tipti keıbir aýyldarda birli-jarym kedeılerdiń de malyn sypyryp aldy, olardy turaqty mekeninen kúshtep jappaı kóshire bastady. Keńes bıliginiń osyndaı solaqaı saıasaty Shý óńirindegi el-jurtty ashtyqqa uryndyrdy.
Shý aýdanynda eldi kolhozdarǵa biriktirýmen qatar, astyq daıyndaý naýqany da qosa júrgizildi. Keńestik bılik josparlanǵan astyqty oryndamaǵan sharýashylyq ıeleri men jeke adamdardy qatań jazaǵa tartty. Sonyń dáleli retinde myna málimetterge nazar aýdaraıyq: «Artyq astyǵyn ótkizbegeni úshin 64 baı-kýlak sharýashylyǵyna 43 367 som aıyppul salyndy, oǵan qosa memlekettik qaryzdardy óteýden bólek olardan 22 748 som aıyppul alyndy. Sonymen qatar 16 sharýashylyq ıesi 1,5-2 jylǵa sottalyp, 3-ten 5 jylǵa deıin jer aýdaryldy».
Shý aımaǵyndaǵy halyqqa ujymdastyrý barysynda sekseýil, et, jún jáne t.b. mal ónimderi boıynsha tym úlken mindetter júkteldi. Ústi-ústine et jáne jún ótkizý sharalary is júzinde maldy jappaı qyrýǵa ulastyrdy. Keńes ókimetiniń ýákilderi aýdan kolhozdaryndaǵy dándi daqyldardyń bárin, tipti tuqymǵa saqtalǵan qordy da júk vagondaryna tıep, Reseıge jiberip jatty. Keńestik bıliktiń quqyq organdary aýyldardaǵy baı, molda, bılerge qarsy jazalaý sharalaryn kúsheıte tústi. Osy sharalardy iske asyrý kezinde túrli asyra silteýshilikke jol berildi. Muraǵat qujattarynan alynǵan tómendegi derekter sonyń dáleli bolyp tabylady. «Tek 1930 jyl ... azyq-túlik salyǵy josparyn oryndaýdan bas tartty degen aıyptaýmen aýdanda 65 baı jáne kýlak sottaldy, olardyń ishinde 40 otbasynyń dúnıe-múlki tárkilenýge tıis boldy. Al olardan alynǵany 71 jylqy, 11 túıe, 4 sıyr, 64 qoı, 12 kıiz úı jáne 4 kirpishten salynǵan úı edi».
Jappaı jazalaý men asharshylyqtyń zardaptary 1930 jyly jańadan qurylǵan Shý aýdanynyń quramyna kirgen Shoqpar aımaǵyndaǵy qazaqtarǵa da kelip jetti. Almaty okrýginiń taratylar aldynda ǵana Shoqpar aýyldarynyń halqy bir úzim nanǵa zar bolyp, basy aýǵan jaqqa bosyp ketti. Ashyqqan jergilikti jurttyń basym bóligi jaıaý-jalpylap kórshiles qyrǵyz eline bet aldy, al qoldarynda tárkileýden jasyryp qalǵan kúsh-kólikteri bar baılar kedeı-kepshikterimen, jarly-jaqybaılarymen birge Qytaı asty. Keńes bıligi bosqan qazaqtardy elge qaıtarýǵa áreket jasady. Jan-jaqqa qańǵyryp ketken keıbir bosqyndardy ókimettiń arnaıy qurylǵan jasaǵy jınap alyp, poıyzdarǵa otyrǵyzyp, bos qalǵan eldi mekenderge jóneltip jatty. 1930 jyldyń ekinshi jartysynda-aq Shý aýdanynyń ár jerinde asharshylyqtyń belgisi keń etek ala bastady.
Aýyl sharýashylyǵyn ujymdastyrýdyń stalındik modeli Qazaqstannyń barlyq aımaǵynda jalpy jurtshylyqtyń narazylyǵyn týǵyzdy. Solardyń biri retinde 1931 jyly Shý óńirinde bılikke qarsy Jolshybaev bastaǵan kóterilisti aıtýǵa boldy. Kóterilisshiler 1931 jyldyń qazan aıynda qyzyldardan tolyǵymen jeńiliske ushyraıdy. Bul sol jylǵy Keńes ókimetine qarsy baǵyttalǵan jalǵyz ǵana kóterilis emes edi...
Ǵalym M.Qozybaevtyń derekteri boıynsha 1930 jyldyń basynda-aq kórshi elderge Shý óńirindegi qazaqtardyń 60 paıyzy kóship ketken. Basy aýǵan jaqqa bosyp ketken el-jurt shóptiń tamyrymen, ósimdiktiń japyraǵymen qorektene bastaıdy. Keıbir aýdandarda ashyqqan adamdar ıt pen mysyqty jáne saryshunaqty otqa qaqtap jep, qatqan terilerdi sýǵa qaınatyp, sonyń sorpasyn ishken. Kónekóz shejireli qarttardyń aıtýlaryna qaraǵanda, qazirgi Jambyl oblysynyń sol kezdegi Áýlıe-Ata, Shý, Qordaı, Talas, Merki aýdandarynda adam etin jeý oqıǵalary da bolǵan.
Turar Rysqulovtyń Stalınge 1933 jyldyń 9 naýryzynda jazǵan hatynan bir derekterdi keltireıik:
«Kóptegen qaladan (Áýlıe-Ata, Shymkent, Semeı, Qyzylorda jáne basqalar) jáne temirjol stansalarynan ólgen qazaqtardyń ólikteri syrtqa shyǵarylýda. Shý aýdanynyń ortalyǵy Novo-Troıski selosynda (Jandosovtyń málimeti) kún saıyn derlik 10-12 qazaq óledi, sondaı-aq aýdannan kommýnısterdiń 60 prosenti ketip qalǵan. Sarysý aýdanynda 7000 sharýashylyq bolsa, endi olardyń 500-ge jýyǵy qalǵan... Basqalary Áýlıe-Ata jáne t.b. aýdandarǵa qashqan. Qyrǵyz jerine kóshkender bar. Qarasha aıynda osy aýdannan júzdegen adam otbasymen birge alys aýyldarǵa jyljyǵan» dep Shý jáne basqa aýdandardaǵy qazaqtardyń basyna tóngen zulmatty Stalınge jetkizgen.
Osyndaı náýbetti kezeńde aýyldastary men aǵaıyn-týystarynyń qamyn oılap, olardy ashtyqtan qutqarýdyń amaldaryn oılastyrǵan azamattar da bolǵan. Sondaı qaıyrymdy jandardyń biri – Nurman bı. Bul kisiniń ashyqqan elge jasaǵan qamqorlyǵy búginge deıin Shý qazaqtarynyń esinde saqtalyp, urpaqtan urpaqqa jalǵasyn taýyp keledi. Shý óńirindegi Shináli baı da asharshylyq jyldarynda qaramaǵyndaǵy aýyl-aımaqtyń turmys-tirshiligine barynsha kóńil bólip, ásirese 1931-1932 jyldary tutas bir aýyldy ashtyqtan qutqaryp qalǵany jaıynda zulmat zamannyń kýágerleri bolǵan, búginde jer basyp, tiri júrgen kónekóz qarttar eske alyp otyrady. О́kinishtisi sol, Shináli baıdyń bul áreketi bılikke unamaı, 1932 jyly «halyq jaýy» retinde Sibirge aıdalyp, sonda qaıtys bolady.
Túıindeı aıtsaq, ashtyq taqyrybyn, sonyń ishinde Shý óńirindegi náýbetti odan ári tereń zerttep, shýlyqtardyń basyna shúılikken qasirettiń aqıqatyn ashyp, búgingi jáne keleshektegi óskeleń urpaqqa jetkizý – bizdiń paryzymyz dep bilgenimiz jón.
Tuńǵyshbek BAIQULOV,
Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, zertteýshi-pýblısıst
