Shekarashy general

General-maıor B.Baıtasovty kórgen, qyzmettes bolǵan jandar kıeli Túrkistan jerinen tú­lep ushqan azamattyń joǵary adam­ger­shilik pen bıik parasat ıesi ekenin aıtady. Ol dańqty babalarymyz­dyń biri Telqoja batyrdyń urpaǵy bolsa, qaıdan osal bolsyn.

General-maıor, sańlaq sardar, Keńes dáýirindegi shekarashy ofıser kadrlardyń arasynan qazaqtan generaldyq dárejege birinshi bolyp kóterilgen B.Baıtasovtyń she­kara soqpaǵyna túsý tarıhy, osy salada atqarǵan qyzmeti – táýel­siz elimizdiń qasıetti shekarasyn qyra­ǵylyqpen kúzetýdi óz mo­ıyn­­da­ryna alǵan búgingi jas pat­rıot­tar­ǵa taptyrmas úlgi, ólsheýsiz ónege.

Osy tusta kezinde Bahadúrbek Baıtasovpen arnaıy kezdesip suh­­battasqan, generaldyń daýysyn tas­paǵa jazyp alǵan Shekara qyz­me­tiniń sardary, 1994 jyly she­ka­­rashylardyń tól basylymy «Otan saqshysy – Chasovoı Rodıny» ga­zetiniń qazaq redaksııa­syn ashyp, uzaq jyldar boıy bas­qarǵan,
ot­stav­­kidegi polkovnık Saǵı­dol­la Sı­qymbaıulynyń general B.Baı­ta­sov týraly «Bahadúr dese degen­deı» atty ocherkinen úzindi kel­tir­sek. Onda general óziniń ót­ken ómir joly týraly bylaı deı­di:

«... – Eń alǵash soǵysqa kirge­nim 1942 jyldyń qys aıy edi. Oń­­tús­tik-Batys maıdanynyń qura­myndaǵy 224-batalonda zeń­bi­rek­shi bolyp zulym jaýǵa qar­sy bir­neshe urysqa qatystym. Oń­tús­tik-Batys maıdanynda boldym, ke­ıinirek Ýkraınany azat etýge at­sa­lystym. Stalıngrad maıdanyn­da zeńbirekshiler bólimshesiniń koman­dıri laýazymyna deıin je­tip, qa­laǵa kirmek bolyp jantalas­qan jaý tan­kileriniń jolyn bóge­dim. Maı­dandaǵy erlikterim úshin I dá­re­jeli «Otan soǵysy» jáne Qyzyl jul­dyz ordenderimen marapattaldym.

1944 jyly 23 jastaǵy Baha­dúrbek Baıtasovqa tańdaýly ser­jant retinde shekarashy ofıser­lerdi daıarlaıtyn oqý ornyna jol­­dama beredi. Sebebi bul kezde Keńes áskerleri kúsh alyp, ne­mis-fashıst basqynshylaryn keri tyqsyrýǵa kirisken bolatyn. Son­dyqtan joǵary basshylyq she­kara shegendeýdi qaıtadan qol­ǵa ala bastaǵan edi. Al kıeli Túr­kistandaǵy kóp balaly otbasynan shyqqan Bahadúrbek bolsa bul kezde baıaǵy balań jigit emes, ábden ysylǵan, qıyn-qystaý ke­zeńdi bastan ótkerip, talaı joı­qyn joryqty artta qaldyrǵan tá­jirıbeli jaýynger bolatyn. Oqý orny Lenıngrad qalasynyń mańynda eken».

Osy oqý ornynda eki jyl oqyp, kishi leıtenant shenin alǵannan keıin 1946 jyly joldamamen О́z­bekstannyń Termez qalasynda tur­ǵan shekara otrıadyna jiberile­di. Mine, osy jerde jas ofıser ózi­­niń bolashaq jary Farıda Zınatýl­laqyzymen kezdesedi. Bul 1947 jyl bolatyn. Birin-biri alǵash kór­gennen-aq birden unatyp qalǵan eki jas shańyraq kóterýge sheshim qabyldaıdy. Araǵa kóp salmaı bas qosqan olardyń baqytty sha­ńy­raǵynda dúnıe esigin aldymen qyz­dary Enje ashady. Odan keıin dúnıege Nazııa keledi.

– Bizdiń ákemiz óz otanyna berile qyzmet etti. Anam – Tatarstannyń Qazan qalasynda týǵan Farıda Zınatýllaqyzy ákeme barynsha qoldaý bildirip, adal serik boldy. Anam óziniń erine degen mahabbaty men adaldyǵyn osylaı kórsete bildi dep oılaımyn, – deıdi generaldyń úlken qyzy Enje apaı. – Ákem týraly estelikter sanamyzda jıi jańǵyrady. Solardyń birin aıtaıyn. Termezdegi shekara otrıadynyń zastavasyna jiberilgen ákem Máskeýdegi Jo­ǵary áskerı ınstıtýtqa joldama be­rilgenge deıin osynda túrli laýa­zymdar atqardy. Ol óziniń áskerı laýazymyna qaramastan sheka­rashylar­dyń minis attaryna dep jasalǵan qoranyń bir shetin úıge aınaldyrdy. Biz sonda turdyq... Bul jerde biz jalǵyz turǵan joq edik. Anamnyń týǵan baýyry Mas­gýd ta óziniń otbasymen birge tur­dy. Ýaqyt óte kele qyzmet bas­paldaqtarynan sátti kóterilip, biz­diń ákemiz sekildi ıyǵyna gene­ral-maıor shenin taqqan sol naǵa­shy aǵamyz ben bizdiń ákemizdi kóz­kórgender «Atqoradan shyqqan eki general» dep ázildeıtin...

1950 jyl. Máskeý qalasynda Ba­hadúrbek Baıtasulyna MQK Áskerı ınstıtýtyn ylǵı «beske» oqyǵany úshin osynda oqytýshy­lyq qyzmetke qalýǵa usynys jasalady. Biraq qazaqtyń er kóńildi, ójet uly Máskeýdegi jaıly ómir men qyzMetti emes, shekara qor­ǵaý isin tańdaıdy. Jas túlek Qyr­ǵyz elindegi shekara otrıady­na ji­be­riledi. Sóıtip, bizdiń keıip­kerimiz Qazaqstanǵa tek alty jyldan soń ǵana oralady.

1960 jyly Shyǵys shekara okrýgi Baqty shekara otrıady bas­­­tyǵynyń birinshi orynba­sary – shtab bastyǵy bolyp ta­ǵa­­ıyn­dal­ǵan kezde ol maıor she­nin­de bo­latyn. Al maıordyń shtab bas­ty­ǵy bolýy ol kezde óte sı­rek kez­de­setin. Bul Bahadúrbek Baı­ta­sovqa de­gen senimniń joǵary bol­ǵanyn kór­setse kerek.

– Ákemiz úıge biz uıyqtap jat­qanda kelip, qyzmetine de biz uıyq­tap jatqanda ketetin. Ákemizdi sırek kóretinbiz. Taǵy bir esimde qal­ǵany, biz turǵan Baqty aýylynda jalǵyz ortalyq kóshe bar edi. Ákem qyzmet atqarǵan shekara otrıady osy kósheniń sol qaptalynda bolatyn. Sosyn bizdiń aýylǵa eń jaqyn turǵan «Shaǵanaq» shekara zastavasyna birneshe márte barǵanymyz esimde saqtalyp qalypty, – deıdi Enje apaı.

Al Zaısan shekara otrıadynda­ǵy 6 jyl bolashaq general-ma­ıor B.Baı­tasov úshin eleýsiz ótken joq edi. Negizi, 2024 jyly óziniń ǵa­syrlyq toıyn toılaıtyn Zaısan shekara otrıadynan ıyǵyna general shenin taqqan tamasha adamdardyń shyqqanyn aıtýymyz kerek. Degen­men, osynaý joǵary shen­di­lerdiń kóshin Bahadúrbek Baı­ta­sovtyń bastap turǵanyn qadap turyp aıt­qymyz keledi.

Kezinde áskerı bólimniń bas­ty­ǵy bolyp taǵaıyndalǵan podpolkovnık B.Baıtasovtyń arqasyn­da atalǵan bólim joǵary jaýynger­lik qyzmeti úshin Qyzyl Tý ordeni­men marapattalǵan. B.Baıtasovtyń keý­desine «KSRO-nyń Qurmetti chekısi» belgisi taǵylǵan.

Shekara aımaǵynyń jergilikti turǵyndarynyń arasynda shekara­shy­lardyń bedeli bıik bolatyn. Ásirese balalar úshin... Mektep bi­tirgen árbir eki uldyń biri shekarashy bolýǵa umtylar edi. Al osynyń barlyǵy Zaısan shekara otrıadyn alty jyl basqarǵan Bahadúrbek Baıtasovtyń kezinde kóbirek oryn alǵan-dy. Zaısandyq oqýshylar «Men Baıtasovtaı bolǵym keledi» dep shyǵarma jazatyn...

Tártipti, tııanaqtylyqty una­tatyn, óziniń qaramaǵyndaǵy ár­bir shekarashynyń taǵdyryna ózin jaýapty sanaıtyn sardar B.Baı­tasovtyń Zaısan aýdany boıynsha shekara basqarmasy úshin jasaǵan tamasha jaqsylyqtarynyń biri – ofıserler quramyna arnalǵan kópqabatty turǵyn úıdiń salynýyna muryndyq bolǵany edi. Baspana taýqymetin tartýdaı-aq tartyp kelgen shekarashylardyń birneshe qabatty, ishine barlyq jaǵdaı ja­salǵan sý jańa páterlerge kóship kirýi áskerı bólimniń tarıhyndaǵy dara oqıǵa-tuǵyn.

Zaısan shekara otrıadynan keıin Shyǵys shekara okrýginde joǵary basshylyq qyzmet atqarǵan polkovnık B.Baıtasovqa 1972 jyly general-maıor ataǵy berildi. Mine, osylaısha Bahadúrbek Baıtasuly qazaqtan birinshi shyqqan shekarashy general atanyp edi.

Sol jyly ol DOSAAF (KSRO-nyń áýe jáne flot, áskerı salaǵa járdemdesetin eriktiler qoǵamy) Ortalyq komıtetiniń tóraǵasy bo­lyp taǵaıyndalady da, osy laýazymdy tup-týra 16 jyl úzilissiz atqarady. Sóıtip, úsh márte Keńes Odaǵynyń Batyry, ataqty ushqysh Aleksandr Pokryshkın­niń qol astynda qyzmet atqar­ǵan Baha­dúrbek Baıtasuly aty ańyz­ǵa aı­nal­ǵan qanshama adammen birge qyzmet istedi, kóptegen ush­qysh-sport­shyny, parashıýt, moto­sıkl jáne avtokólik spor­ty­nyń she­berlerin tárbıeledi. Ol bas­qarǵan DOSAAF-tyń ar­qa­­synda ushqysh-ǵaryshker, Ha­lyq Qaharmany, Reseı batyry ge­ne­ral-leıtenant Talǵat Musa­baev­­tyń «ǵaryshqa joldama» alǵa­nyn da aıtpaı ketýge bolmaıdy. Osylaısha, bizdiń abzal aǵamyz ulan­­dardy tárbıeleý­de ulaǵatty ister atqardy.

– Ákemiz óte kóp oqıtyn. Fı­lo­sofııa, tarıh týraly kitaptar ­qy­zyqtyratyn, – deıdi general­dyń kishi qyzy Nazııa apaı. – Ol ómirde qa­rapaıym jan bolatyn. Al atqa­rylar sharýaǵa kelgende janyn salatyn. Ásker salasyndaǵy kóp jylǵy qyzmetinen keıin eńbek demalysyna shyqqannan soń da qol qýsyryp otyrǵan joq. О́ıt­keni bos otyrý ákem úshin jat tir­lik edi. Sondyqtan 1987 jyly Bú­kil­odaqtyq soǵys ardagerler ke­ńe­siniń jáne Qazaq KSR Eńbek jáne soǵys ardagerler keńesi pre­zıdıýmynyń múshesi bola otyryp, Soǵys ardagerleri keńesiniń almatylyq seksııasyn basqardy. 1990 jyly Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesinde demokratııalyq jolmen tańdalǵan alǵashqy depýtattardyń biri bolǵanyn da maqtanyshpen aıtqym keledi... Halyq qalaýlysy atanǵan ol sol jyldary ataqty Salyq Zımanov, Sultan Sartaev, Sherhan Murtaza syndy el azamattarymen qatar táýelsiz eldiń qalyptasýy jolynda eńbek etti.

General-maıor Bahadúrbek Baı­­tasulynyń Almatyda ózi tur­ǵan úıi­ne es­kertkish taqta orna­tyl­­ǵan, Almaty jáne búginde oblys or­ta­lyǵyna aınalǵan Túrkis­tan qala­larynda Bahadúrbek Baı­tas­ulynyń atyn­daǵy kósheler bar. Sondaı-aq kıeli Túrkistandaǵy áskerı-tehnıkalyq mektepke arda týǵan azamattyń esimi berilgen. Degenmen, shekarashynyń otbasynda dúnıege kelgen, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor Nazııa Bahadúrbekqyzy ákesiniń, ıaǵnı shırek ǵasyrlyq ǵumyryn shekara qorǵaý qyzmeti­ne arnaǵan, aldymen О́zbekstan, Qyrǵyzstan elderiniń shekarasynda qyzmet etken, keıin týǵan eline oralǵan, elimizdiń Baqty shekara otrıadynyń shtabyn, munan keıin Zaısan shekara otrıadyn basqarǵan kezderi shekara tynyshtyǵy úshin keleli ister tyndyrǵan general-maıor Bahadúrbek Baıtasovtyń esimi odan ári laıyqty deńgeıde ulyqtala tússe deıdi. Endeshe, Nazııa Bahadúrbekqyzy aıtpaq­shy, qazaq ultynan shyqqan tuń­ǵysh shekarashy generaldyń atyn shekara bólimshelerdiń birine nege bermes­ke?! Bul qashan kózi ju­mylǵansha ulaǵatty urpaq, otanshyl jaýynger tárbıeleýde ózin­dik qoltańbasyn qaldyrǵan tul­ǵaǵa halqymyzdyń, onyń ishin­de táýelsiz Qazaqstan she­kara­shylarynyń kórsetken shek­siz qur­meti bolar edi.

Qoryta aıtqanda Otanyna adal qyzmet etken batyr uldyń esimi, ómir joly halyq jadynda saq­talyp qalýy tıis. Ásirese jas býyn shekarashylar ómirden ótken asyl azamattyń shekara úshin sińir­gen eńbeginen úlgi-ónege alyp ósse, qanekı.

Tamara DÁÝLETBAEVA,

UQK Shekara qyzmetiniń

zapastaǵy podpolkovnıgi