Ǵulama ǵalym, kórnekti qaıratker

Ásirese, elimizdiń joǵary bi­­limi men ǵylymynyń qara sha­­­ńyraǵyna qaldyrǵan qundy mu­rasy, máńgilik eskertkishi – QazUÝ qalashyǵyn salǵan ýaqyt­taǵy ár ǵımarattyń arhıtek­týralyq jobasyn syzyp, kúni-túni qurylys basynda júrip «prorab» atanyp ketkeni – ańyzǵa bergisiz áńgime.

Tehnıka ǵylymdarynyń dok­tory, professor, akademık О́mir­bek Aryslanulynyń bas­shy­ly­ǵymen sol jyldary shyn má­nin­de aýqymdy ister atqaryldy, jańa mindetter oryndaldy. Ol ult bolashaǵy urpaq tárbıesin­de ekenin aıqyn túsine bildi. Shal­ǵaı aýyldardan arman qýyp, Al­matyǵa kelgen stýdentterdi daıar­laıtyn jańa mamandyqtar, ka­fed­ralar, zerthanalar ashylyp, ǵylym salasy tyń baǵytta qar­qyn aldy.

О́.Joldasbekov qoldanysqa engizgen joǵary klasty mashı­nalar men mehanızmder teorııa­syn kórshiles elderdi aıt­pa­ǵan­da, Ulybrıtanııa, Ita­lııa, Almanııa, Fınlıandııa, Cheho­­slo­vakııa, Polsha, Iýgo­sla­vııa sııaq­ty memleketter ón­di­ris­ke engizdi. 1992 jyly al­ǵash ret elimizde Qazaqstan In­je­­ner­ler qaýymynyń I sezi uıym­­dastyrylyp, oǵan Elbasy Nursultan Nazarbaev arnaıy qa­tysty. Bul – Qazaq eli Táýel­siz­diginiń alǵashqy jyly edi.

О́mirbek Aryslanuly Tuń­ǵysh Prezıdentimizdiń «Biz tý­­ǵan memleketimizdiń táýelsizdigin ­baıan­dy etýge, qýatyn arttyrýǵa, onyń ıgiligine, halyqaralyq qa­ýym­dastyqtaǵy bedeliniń ósýine qyzmet etýge paryzdarmyz» degen sózin jadynan shyǵarmaı, egemen elimizdiń múddesine aqtyq demi qalǵansha aıanbaı qyzmet etti. Ǵa­syrlar boıy bostandyqty ań­saǵan halqymyzdyń jarqyn kele­shegi, jas memleketimizdiń ir­gesi bekýi úshin janyn sala ju­mys isteý basty ustanymyna aınaldy.

Nursultan Ábishulynyń «Hal­­qyma kerekti qalaı tabam, qaıdan tabam dep qam jep júrý – tek qana meniń emes, ár azamattyń ar isi men jadynda bolýy tıis» dep, el azamatta­ryna artqan jaýapkershilik jú­gin bar bolmysymen sezindi. Ol týǵan hal­qy úshin kerekti tap­ty, baryn damytyp, joǵyn tolyq­tyr­dy. Mehanıka jáne mashına­taný ınstıtýtynyń negizin qa­lap qana qoımaı, tuńǵysh ret ma­shınataný salasynda qazaq tilinde termınologııa jasady. Me­hanızmder men mashınalar teo­rııasy jáne teorııalyq mehanıka pánderinen qazaq tilindegi alǵashqy oqýlyqtardyń, orys­sha-qazaqsha termınologııalyq sóz­dik­terdiń avtory boldy.

Qazaq ǵalymynyń ashqan ja­ńa­lyqtary álemdik deń­geı­de moıyndalyp, Halyq­ara­lyq Injener­lik akade­mııa­sy­nyń akademıgi jáne 1-vı­se-pre­zıdenti, Islam mem­le­­­ket­teri ınjenerlik qoǵam­da­­ry federasııasynyń vıse-pre­zıdenti, AQSh ınjener-meha­nıkter qoǵamynyń jáne Eko­logııalyq qaıta qurý halyq­ara­­lyq akademııasynyń tolyq mú­­shesi boldy, Pákistan Inje­nerlik akademııasynyń jáne basqa da memleketterdiń Inje­ner­lik akademııalarynyń Qur­met­ti akademıgi atandy. Eńbegi ele­nip, Qazaqstan Respýblıkasy Mem­lekettik syılyǵynyń laý­reaty atanyp, «Qazaqstannyń eń­­bek sińirgen ǵylym qaıratke­ri» ata­ǵymen marapattaldy, halyq­ara­lyq V.G.Shýhov jáne ál-Ho­rez­mı atyn­daǵy altyn medal­derdi ıelendi. 400 ǵylymı eń­bek, 20 mo­no­grafııa, otyzdan as­tam oqý­lyq pen oqý kuralyn jazdy.

Qajyrly da tabandy eńbe­giniń arqasynda mehanık-ǵa­lym­­dardyń tutas bir shoǵyryn tár­­bıelep shyǵaryp, ustazdyq mek­tebin qalyptastyrdy. Qazirgi tań­da ózi tárbıelep shyǵarǵan ǵy­lym doktorlary men ǵylym kan­dıdattary izin qýyp, ǵylymı mek­tebin damytyp, ár tarapta sony izdenisterin jalǵastyryp kele jatqany da kóńil qýantady. Olar Reseı, Italııa, Germanııa, Ýkraına, Belarýs, Ázerbaıjan, О́zbekstan, Qyrǵyzstan elderinde eńbek etip, qazaq ǵylymynyń álemge tanylýyna uıytqy bolyp júr.

1975 jyly joǵary bilim or­dasynyń tabaldyryǵyn alǵash attap, fılologııa fakýltetiniń stýdenti atanǵan kezimizde, odan soń 1980 jyldan bastap kafedra oqytýshysy retinde qyzmet ete bastaǵan sátimizde О́mirbek Aryslanulynyń kesek minezi men atpal isterin óz kózimizben kórdik. Tárbıesin alyp, ónegesin úırendik. Ustazdyq ulaǵatyn sińi­rip, aǵalyq qamqorlyǵyn sezindik. Tálimin túıip, taýdaı tul­ǵasyn tanydyq. Áli kúnge adal­dyqpen órilgen sara jolyn úlgi tutyp, kásibı qyry men bir­týar bolmy­syn zor qurmetpen esimizge alamyz.

О́mirbek Joldasbekovtiń me­reı­toıy qarsańynda ótkenge kóz jibere otyryp, akademık Zeı­­­nolla Qabdolovtyń «Jaqsy adam­­­dardyń ólgen kúni bolmaı­dy, týǵan kúni ǵana bolady. О́me­keńniń – ǵulama ǵalym ári aıtýly qoǵam qaıratkeriniń ar­tynda qalǵan máńgi óshpes mol murasy týraly áli uzaq aıta­tyn bolamyz» degen sózi aqı­qatqa aınalǵanyna kóz jet­kizgendeımiz.

Búgingi tańda ál-Fa­ra­bı atyn­daǵy Qazaq ult­tyq ýnıver­sı­tetinde О́.Joldas­bekov­tiń mashı­na jasaý jáne robottehnıka sala­laryndaǵy eńbekteriniń zań­dy jalǵasy retinde «Sandyq teh­nologııalar jáne robotteh­nıka» ǵylymı-bilim berý orta­lyǵy ju­mys isteıdi. Sonyń ishin­­de «Ro­bottehnıka júıeleri» ma­­man­dyǵy boıynsha bakalavrıat, magıstratýra, doktorantýra deń­­geıinde 44 jas bilimin jal­ǵastyrýda.

Ǵulama ǵalymnyń jarqyn beı­nesin óskeleń urpaq jadynda máńgi saqtaý úshin Stýdentter saraıyna, mehanıka-matematıka fakýltetiniń Úlken zalyna О́mirbek Joldasbekovtiń esimi berilgen. Sondaı-aq ýnıversı­tet qalashyǵyna eskertkishi qo­ıylyp, mýzeıi ashylǵan. 80 jyl­dyǵy tusynda «Qazaq ýnı­versıteti» baspa úıinen «О́negeli ómir» se­rııalyq kitaby jaryq kórdi.

Budan bólek, 2010 jyldan bas­­tap ǵylymmen aınalysatyn talantty oqýshylar arasynda О́mirbek Joldasbekovke arnal­ǵan matematıka jáne mehanıkadan zertteý jumystarynyń halyqaralyq baıqaýyn uıym­dastyrý jolǵa qoıylǵan. Intel­lektýaldyq jarysty mehanıka-matematıka fakýlteti bazasynda Bilim jáne ǵylym mınıstrligi men «Daryn» Respýblıkalyq ǵy­­lymı-praktıkalyq ortalyǵy bir­lesip júzege asyrady.

Tuńǵysh Prezıdentimiz – El­basy Nursultan Nazarbaev Tá­ýel­sizdik rýhymen erkin ósip kele jatqan keıingi tolqynǵa únemi úmit artyp, ár saladaǵy talantty jastarǵa udaıy senim bildirip otyrady. 2019 jyly Jastar jylynyń ashylýynda «Qazir­gi ekonomıkadaǵy básekelestik jańa tehnologııa oılap taýyp, onyń tájirıbede keńinen qol­danylýyna baılanysty. Bız­nes­te kóshbasshy bolý úshin ınno­va­sııalyq oılaý júıesi men zaman talabyna tez beıimdele bilý kerek. Búginde álemge áıgili iri kompanııalardyń negizin jas ká­sipkerler qalaǵanyn bilesiz­der. «Feısbýkti» Mark Sýkerberg 19 jasynda, «Maıkrosofty» Bıll Geıts 20 jasynda, «Apple» kom­panııasyn Stıv Djobs 21 jasynda qurǵan. Bul kompanııa­lar júzdegen myń adamdy jumys­pen qamtyp qana qoımaı, bıýdjetke qyrýar qarjy túsirip otyr. Olar óz bıznesin bastaǵanda aýqymdy qarjy resýrstaryna nemese úkimet qoldaýyna sú­ıen-­
­­gen joq. Qoǵamda jasam­paz­dyq, bastamashylyq, shyǵar­ma­shylyq, eńbekqorlyq rýhyn qa­lyp­tastyrýǵa basa mán ber­di. Hal­qymyzdyń «Aqyl – jas­tan, asyl – tastan» degen na­qyl sózi beker aıtylmaǵan. Biz­diń jas­tarymyzdyń boıyn­da mun­­­daı qasıetter bar» dep, jas býynǵa qoldaý kórsetý tý­­raly tap­syrma ber­gen edi. Al 2021 jyl­dyń 3 aqpa­nynda ótken Qaýip­sizdik Ke­ńesiniń oty­­rysyn­da Elbasy «Naǵyz qa­­ýip – mıneraldy-shı­ki­zat resýrs­tary baǵasynyń qul­dyraýy emes, ulttyń ıntel­lek­týaldyq áleýetiniń tómendeý qaýpi. Bul, birinshi kezekte, bilim be­rýge qa­tysty. Biz osy sala bo­ıynsha da­myǵan elderden áli artta kelemiz. Bilim men ilim taıaý onjyldyqta bizdiń ulttyq ıdeıamyz bolýy kerek» dep atap ótti.

Jaqynda ótken el Táýel­siz­diginiń 30 jyldyǵyn me­re­keleý jónindegi Memlekettik komıs­sııa­nyń alǵashqy otyrysynda Pre­­zıdentimiz Qasym-Jomart To­­­qaev: «Qazaqstan – daryndy jas­­tar mekeni. Erteń elimizdiń aby­­­roıyn asyratyn da – osy ta­lant­ty ul-qyzdar. Biz olardyń óri­­­­sin ashyp, qarym-qabiletin shyń­­­­daý úshin bar múmkindikti ja­­­­saýǵa tıispiz», dep qadaı aıt­ty.

Osyǵan oraı, О́.Joldasbekov atyndaǵy talantty oqýshylar baı­qaýy jetkinshekterdiń matematıkadan bilimin damytýǵa barynsha yqpal jasap, olar­dyń zertteýshilik qyzmetin uıym­das­tyrý júıesin jáne qury­lymyn jetildirýge kúsh salady. 1 naýryz kúni bastalyp, úsh kúnge sozylatyn bilim saıysynda Tájikstan, Qyrǵyzstan jáne Qazaqstannyń barlyq óńirinen úmitkerler baq synamaq. 176 oqý­shy matematıka, qoldanbaly ma­te­matıka, mehanıka jáne eko­no­mıkadaǵy matematıkalyq ádis­ter seksııalary boıynsha jobalaryn qorǵaıtyn bolady. Ádil­dik pen ashyqtyqty qamtamasyz etý maqsatynda konkýrs onlaın rejimde «Daryn» RǴPO-nyń akkaýntynda usynylady.

Osyndaı jumystardyń bar­lyǵy О́.Joldasbekovtiń esimin urpaq jadynda máńgi qaldyrýǵa arnalǵan, aldaǵy ýaqytta da óz jalǵasyn taba bermek.

Ult­tyq Ǵylym akademııa­sy­nyń prezıdenti Murat Ju­rynov kezinde óziniń zańǵar tul­ǵaly za­mandasy jaıly: «Ar­tyn­da izdeý­shiler, adal shákirtteri bar О́mir­bek Aryslanuly – esh ýaqyt­ta aty óshpeıtin, jar­qyn beınesi jú­rekte máńgi saq­talatyn uly adam» degen pikir aıtqan eken.

Iá, elimizdiń bilim-ǵylymy­nyń damýyna erekshe úles qos­qan birtýar tulǵanyń esimi eshqa­shan umytylmaq emes. О́ıtkeni, táýelsiz elimiz, jasampaz halqy­myz barda jaqsynyń aty, ǵalym­nyń haty ólmeıdi.

Janseıit TÚIMEBAEV,

«Ál-Farabı atyndaǵy

QazUÝ» KeAQ Basqarma tóraǵasy-rektory