«Asa qupııa» málimetter ne aıtady?

Arhıvtiń sarǵaıǵan qujattaryna úńilsek, 1932 jylǵy 26 qazandaǵy jaǵdaı boıynsha quramyna Pavlodar oblysy aýmaǵynyń kóp bóligi kirgen Shyǵys Qazaqstan oblysynan 142 myń 932 adam basqa jaqtarǵa qonys aýdarǵan. Osy bir aýyr qasiret Pavlodar qalasyna da qatty soqqy ákeldi. Aýyl turǵyndary qalaǵa aǵylyp kelip jatty. Onyń ústine buryn Sibir ólkesine qonys aýdaryp, keıin ol jaqtan elge ákimshilik sharalarymen qaıta keri qaıtarylǵan adamdardy ornalastyrýda da kóptegen problema týyndady: «Qala men temir jol stansasyna baspanasy, ne isher­ge asy joq, ash-ja­­lańash, jalań aıaq myńdaǵan adam jınaldy. Eń aıanyshtysy balalardyń bir úzim nan taba almaı qala ishin sharlap júrgenderi», delingen aýdandyq atqarý komıtetiniń 1932 jyl­ǵy 8 maýsymdaǵy hatynda.

Arhıvtik qujattar bul zobalańnyń 1921 jylǵy eldegi qatty qurǵaqshylyq, Birinshi dúnıejúzilik soǵys, azamat so­ǵysy sebebinen ekonomıkanyń quldy­ra­ýynan, sondaı-aq ortalyq bıliktiń resmı saıasatynyń kesirinen bolǵanyn aıǵaq­taıdy. 1924 jyly Pavlodar ýezinde ashyqqandardyń sany 24 myń­nan asqan. Arhıvtik qujattardan HH ǵasyrdyń 30-jyldary astyq da­ıyndaý saıasatynyń aýyldardy qatty ál­siret­kenin baıqaýǵa bolady. 1929 jyldan bastap astyq daıyndaýdyń josparly kórsetkishi kúrt óse bastaıdy. Olar­dy oryndaý múmkin bolmady. Bı­lik tapsyrmany múltiksiz oryndaýdy talap etti. Bılik ujymsharlar men jeke­men­shik sharýalardyń astyqtaryn túk qaldyrmaı, tipti tuqym jáne taǵam retin­de paıdalanýǵa arnalǵandaryn da kúshtep alyp qoıyp otyrǵan.

Okrýgtik atqarý komıteti tóral­qa­­synyń 1929 jylǵy 31 qazandaǵy oty­rysynyń hattamasynda Okrýgtik at­qa­rý komıteti astyq daıyndaýdy júr­gizý boıynsha okrýgtik atqarý komı­te­tiniń nusqaýyn burmalaǵan jáne oryn­damaǵan ýákilderge qatysty rep­res­sııany kúsheıtýdi, jazalaý organdary tarapynan kedeıler men orta sharýalardyń artyq astyqty tapsyrýy baǵytyndaǵy jumysty jandandy­rý­dy, kýlaktar men baılardyń taýarlyq astyǵyn tolyǵymen tartyp alýdy usynǵan. Aýyl sharýashylyǵy ónim­de­rin májbúrli túrde daıyndatý jáne salyqty qatań túrde tóletý, jappaı ujymdastyrý men qazaq halqyn kúshtep otyryqshylandyrý saıasaty jaǵdaıdy odan ári ýshyqtyryp jiberdi. Arhıvtik máli­met­terge qaraǵanda, 1928 jylǵy 1 qa­zanda okrýgte barlyǵy 2 myń 583 sharýa­shylyqty biriktirgen 177 ujym­shar bolsa, 1930 jylǵy 1 qańtarda 15 myń 55 sharýashylyqtyń basyn biriktirgen 339 ujymshar bolǵan.

Kúshtep ujymdastyrýmen qatar kýlaktardyń múlikterin tárkileý saıasaty qatań júrgizildi. OGPÝ okrýgtik bóliminiń 1930 jylǵy 26 qańtardaǵy hatynda «kýlaktardy turǵylyqty jerlerinen dereý kóshirýdi» buıyrǵan BK (b) P Qazólke komıtetiniń nusqaýy týraly habarlanady. Osy jumystardy uıym­dastyrý úshin okrýgtik ortalyq­tar­da jedel «úshtikter» quryldy. 1930 jylǵy 19-20 aqpanda osyndaı «úshtik» Maksım Gorkıı aýdany boıynsha 213 jáne Tereńkól aýdany bo­ıynsha 202 baı-kýlak sharýashylyqtaryn Pavlodar okrýgi men aýdandarynan tys jerlerge kóshirý týraly qaýly qa­byl­daıdy. Sóıtip 1930 jylǵy 16 naýryz jaǵdaıynda-aq okrýgte 117 sharýa qojalyǵy joıylady. OGPÝ Pavlodar qalalyq bólimshesiniń 1931 jylǵy 2 sáýirdegi málimetinen: «Kó­shi­rilgenderdiń, tárkilengenderdiń jaǵ­da­ıy asa sumdyq, azyq-túlik múldem joq. Jergilikti jerlerde kóshirý kezinde barlyq múlik tárkilengen. Kóshiril­gen­der­ge bólingen kolonııaǵa (№1 aýylǵa) balalarymen birge, orys jáne qazaǵy bar 200 adam ákelindi. Árbir qystaýǵa 5 otbasynan ornalastyryldy, keıbir otbasynda bir úzim nan joq, balalary ash. Kóshirilgenderdiń kóbi osyndaı jaǵdaı jalǵasatyn bolsa, balalarymyzdy taǵdyrdyń tálkegine tastaımyz da, ózimiz ashtan ólmes úshin bas saýǵalaımyz deıdi», degendi oqýǵa bolady.

Ujymdastyrý sharalary mal sharýa­shy­lyǵynyń quldyraýyna ákelip soqty. Pavlodar aýdany «Peschanoe» ujymsharynda 1932 jylǵy 15 sáýirdegi jaǵdaı boıynsha «birde-bir ujymshar múshesiniń jeke qojalyǵynda mal múlde qalmaǵan. Maldyń kóbi aram ólip, bolmasa satylyp ketken nemese etke ótkizilgen». Jalpy aýdan bo­ıynsha 1931 jylǵy 1 shilde men 1932 jylǵy 1 aqpan aralyǵynda mal basy 40 myń 814 bastan 24 myń 820 basqa deıin qysqarǵan.

Asharshylyq týraly málimetter 1930 jylǵy qujattarda tirkele bastaǵan. Al 1931 jyldyń sońy men 1932 jyldyń basynda Ertis óńirinde asharshylyqtan jappaı ólgender alǵashqyda bir-birden, keıinnen ońdap, júzdep tirkele bastaǵan. Mundaı jaǵdaı, ásirese, qazaqtardyń arasynda kóptep baıqalǵan. 1932 jyl­ǵy 31 qańtarda BK (B) P Pavlodar aýdan­­dyq komıtetiniń bıýrosy myna jaǵ­­daı­dy jarııa etedi: «a) qazaqtar ara­synda asharshylyqtan 498 adamnyń ólgendigi týraly fakti bar; b) ujymshar músheleriniń ashtyqtan ıt, mysyq etin, qoı terisin jáne tipti adam etin de jegendigi týraly málimet bar; v) ujym­sharlar ydyrap, ashtyqtyń salda­rynan mal jappaı qyrylýda, 1-shi, 2-shi aýyldarda 627 mal basynan bar-joǵy 36, al №11 aýylda 2 myń 396 bas­tan 806 bas qana qalǵan». 1932 jyly jasalǵan BK(b)P aýdandyq komıteti komıssııasynyń materıaldaryn­da Pavlodar aýdanynyń aýyldarynda ha­lyqtyń jappaı ashyǵýy týraly kelesideı málimetter kórsetiledi: «№1 aýylda barlyǵy 39 sharýa qojalyǵy ǵana qalǵan. 1931 jylǵy qarashadan bastap aýylda ártúrli súzek, sheshek t.b. aýrýlar keń etek jaıǵan. Aýyl Saǵynaı jáne Kóshen-Shúrek rýlarynan turady. Komıssııa Saǵynaı rýynyń ornalasqan jerin zerttep, jerlenbegen 44 máıitti anyqtady. Kóshen-Shúrek rýynan qalǵandar Saǵynaı rýynyń ornalasqan jerine kóshirilgen, Kóshen-Shúrekterde 30-dan astam jerlenbegen máıit qalǵan. Jerlenbegen máıitterdi qorymǵa jıi tastap otyrǵan, al buǵan shamalary kelmegende mal qoraǵa aparyp tastaı bergen...». BK(b)P Pavlodar aýdandyq komıtetiniń komıssııasy aýdanda ashyqqan 4 myń adamdy anyqtaǵan. 1932 jylǵy 1 maýsymdaǵy jaǵdaı bo­­ıynsha 21941 keri qaıtýshy Pavlodar qalasy arqyly ótken, onyń kóbi ashtan jáne aýrýdan qaıtys bolǵan, bir bóligi aýdandarǵa jiberilgen.

Qanshaıym MAQAJANOVA,

Pavlodar oblystyq memlekettik

arhıv basshysynyń orynbasary